رحیم رئیس نیا

عثمانی ها در تبریز

عثمانی به دنبال انقلاب ۱۹۰۸ تحت نفوذ حزب اتحاد و ترقی در آمده بود و از سال ۱۹۱۳ به بعد دیکتاتوری همان حزب به دست مثلث انور ـجمال ـ طلعت پاشا بر آن کشور اعمال می گردید. اینان به دلایلی که جای طرحشان در اینجا نیست ، پای اپراطوری بیمار و از نفس افتاده را ، که گذشته از زخمهای کهنه ، زخمهای تازه شکستهای سال ۱۹۱۳ جنگ بالکان را بر تن داشت ، برغم وجود مخالفتهای جدی در دولت و محافل سیاسی و به ویژه در خود حزب ، به جنگ کشاندند . در همان روزهای آغاز جنگ جهانی ، اتحادی پنهانی بین عثمانی و آلمان بسته شد و عثمانی در طی ۲ ماهی که به ورودش به جنگ در اواخر اکتبر ۱۹۱۴ انجامید با شتابی سرسام آور به بسیج نیرو پرداخت و به رغم خواست کسانی که سعی در طولانی کردن حالت نه جنگ و نه صلح و حفظ بی طرفی ظاهری داشتند ، عملا به میدان کشانده شد و در چهارسوی قلمرو بی در و پیکر خود در جبهه های مختلف درگیر نبرد گردید . ۲۱

عثمانی در دوره بسیج و بی طرفی نیز در مرزهای غربی ایران و به ویژه آذربایجان کر و فر و گیرودار داشت و عشایر کرد را تحریک و تسلیح و در پشت مرزهای ایران و قفقاز نیرو جمع میکرد . ۲۲

نخستین واکنش ورود رسمی عثمانی به جنگ در تبریز ، حمله دسته ای از قشون روس به کنسولگری های عثمانی ، اتریش و آلمان و دستگیری شهبندر عثمانی و کنسول اتریش بود . توضیح این که کنسول آلمان بموقع خود را به کنسولگری آمریکا رسانده ، از برده شدن به روسیه و تبعید به سیبری جان بدر برد . در همان روز این اعلان بر در و دیوار شهر چسبانده شد :

اعلان

در این اواخر معلوم شد که قونسول آلمان به اتفاق قونسول اطریش و قونسول عثمانی بدستیاری اشرار می خواهند در داخله تبریز و حدود آذربایجان اسباب آشوبی فراهم بیاورند که اهالی را دچار مهلکه سازند و وقایع سه سال قبل را به درجه ظهور برسانند . چون فی الحقیقه انتظام مملکت آذربایجان را نظامیان روس به عهده گرفته اند و دولت ایران بالفعل قوه مکفی برای استقرار امنیت ندارد ، بنابراین بر حسب امر دولت قویشوکت روسیه روز دوشنبه ۱۳ ماه ذیحجه ۱۳۳۲ / ۲ نوامبر ۱۹۱۴ نظامیان روس قونسول عثمانی و اطریش را توقیف و تحت الحفظ روانه تفلیس نمودند که از سوء افکار و اقدامات فاسده آنها اهالی دچار مهلکه نشوند . قونسول آلمان هم به سوء افکار خود پی برده ، قبل از وقف در قونسولگری آمریکا متحصن شد . نظامیان روس در محافظه آسایش اهالی و انتظام حدود آذربایجان همه قسم اقدامات مجدانه می نمایند .

جنرال قونسول دولت بهیه روس ”آرلوف“ ۲۳

وزیر مختار روس هم به وزیر خارجه ایران ، که عصر همان روز برای آزادسازی کنسول های دستگیر شده پادرمیانی می کند ، اظهار می دارد :

”می دانید ، ژنرال قنسول عثمانی در تبریز چند ماه است در آذربایجان از هیچگونه تحریکی بر ضد روسیه خودداری ندارد و معلوم است ، در صورتی که جنگ شروع شده باشد ، قشون روس نمی توانند دشمن خود را نزدیک خود ببینند . . . “۲۴

لازم به یادآوری است که چند روز پیش از دستگیری کنسول های یاد شده ، لیتین ، بنا به دستور سفارت آلمان ، امور کنسولگری آن کشور در تبریز را به سرکنسول ترکیه واگذار کرده ، خود و تمام اتباع آلمان در شهر ، تحت حمایت عثمانی درآمده بوده و گذشته از آلمانی ها و کنسولگری آلمان ، ایرانیان هوادار آلمان نیز پرچم عثمانی را بر فراز خانه های خود به اهتزاز درآورده بوده اند . به نوشته لیتن ”نظر به اینکه چنین کاری در مواقع بحرانی و خطرناک مسری بود و شایعات عجیبی نیز پخش می شد . در آن شهر تحت اشغال نظامیان روسی ، تقریبا از هر دو خانه یکی به پرچم عثمانی مزین گردید.“ ضمن تذکر این نکته که نوشته لیتن انگار از چاشنی غلو برکنار نمانده ، به نظر می رسد که این سخن سرکنسول عثمانی نیز ، که چند روز پیش از دستگیری و تبعیدش بر زبان آورده ، به نقل کردنش بیارزد :

”این کار (یعنی افراشته شدن پرچم عثمانی بر فراز خانه ها)این معنی را می دهد که اینک تبریز و اصولا تمامی آذربایجان تحت حمایت عثمانی است .“۲۵

ناگفته نماند که پیش از آن نیز کنسولگری روس اقدام به دستگیری و تبعید ایرانیان وابسته به آلمان و اتباع آن کشور در تبریز کرده بود و چند روز بعد هم باین کار دست زد و از جمله ۴۲ تن از اتباع آلمان را که با توافق قبلی سرکنسول روسیه و با جواز عبور صادر شده از طرف نایب الایاله آذربایجان ، شهر را به قصد عزیمت به تهران ترک کرده بوده اند ، از وسط راه ، از حدود میانه به تبریز برگردانده ، به روسیه فرستاد .

دو ماه و یک هفته پس از درگیری رسمی عثمانی در جنگ ، سروکله عساکر عثمانی در تبریز پیدا شد . در این مدت حوادثی اتفاق افتاده است که لازم است به اجمال مرور گردد : نیروهای روس و عثمانی که از مدتها پیش در پشت مرزهای آناتولی و ایران استقرار یافته بودند ، چند روز پس از ورود عثمانی به جنگ ، در اراضی یکدیگر پیشروی کردند . از سویی روسها از نخستین روزهای نوامبر در آناتولی شرقی به مانور پرداختند و پس از چند برخورد ، جنگ ساری قمیش پیش آمد . این جنگ که در آغاز لشکرهای ترک در آن دست بالا را داشتند ، از ۲۲ دسامبر ۱۹۱۴ تا ۱۵ ژانویه ۱۹۱۵ طول کشید و به کشته شدن قریب ۷۰ هزار عسکر ترک و بیش از ۳۰ هزار سرباز و قزاق روسی و شکست فضاحت بار عثمانی انجامید . ۲۶

در گرماگرم نبرد ساری قمیش ، که بخشی از نیروهای روسی مستقر در آذربایجان به آن حدود انتقال داده شده بودند ، نیروهای عثمانی به همراه گروهی از مجاهدان ایرانی و گروه های انبوهی از کردان از غرب آذربایجان به سوی شرق آن در حال پیشروی بودند .

پیشروی نیروهای عثمانی در آذربایجان بدون مقاومتی عمده صورت می گرفت . از ساکنان مسیر این نیروها تنها ارامنه و آسوری ها با آنان دشمنی می ورزیدند و مسلمانان که با گروه های قومی مذکور درگیری های روزافزونی داشتند ، به طور کلی روی موافق با آنها نشان می دادند . علت اصلی آن را هم باید به چشمداشت عمومی مردم مسلمان منطقه از متحدین و به ویژه عثمانی ها به بیرون راندن روس ها و پایان دادن به استیلای نفس گیر تزاریسم تجاوزگر نسبت داد . به دریافتی ”دولت ایران ابتدا در صدد بر آمد تا با نیروهای ترک وارد جنگ شود ، اما چون در آن موقع تمایلات و احساسات مردم ایران نسبت به ترک ها را بسیار نیرومند یافت ، صرفا به اعتراضات دیپلماتیک به دولت ترکیه بسنده کرد .“۲۷

وزیر مختار روسیه در تهران نیز ، که در هرحال از احساسات ایرانی ها نسبت به عثمانی ها و نیز نسبت به روسها خبر داشته ، در همین روزها در جریان مذاکره با وزیر خارجه ایران سخنانی بر زبان آورده است که حاکی از وجود زمینه مورد بحث است:

”ممکن است بعضی ها به مناسبت این که عثمانیها مسلمان و هم مذهب هستند ،احساسات آنها متمایل به عثمانی ها باشد . اگرچه این دلیل منطقی است ، ولی نباید تاریخ را فراموش کنند و در خاطر نیاورند که هیچ وقت عثمانیها با ایرانیها دوست نبوده اند و در هیچ موقع از خصومت هم خودداری نکرده اند . . . “۲۸

روند عمومی جنگ در ماه های نخستین درگیری و تبلیغات عوامل متحدین نیز به چنین امیدها و توهمات و جانبداری هایی در سراسر ایران و به ویژه آذربایجان ، که مستقیما پایمال اشغالگران بود ، میدان می داد . خصوصا که بین آزادیخواهان ایران و به ویژه آذربایجان و ترکان جوان مناسبات دوستانه ای وجود داشت۲۹ و سفارت و کنسولگری عثمانی در تهران و تبریز از پناه گاههای مشروطه خواهان بوده و سردار و سالار ملی به دنبال ورود قشون روسی به تبریز ، به رهنمود انجمن ایالتی مدتی در شهبندری عثمانی به سر برده بودند . غالب مجاهدان جان بدر برده از تیغ و دار شجاع الدوله نیز به عثمانی پناهیده بوده اند .۳۰ گفته اند که ستارخان در همین روزها با وجود آنکه زخم پایش بهبود نیافته بوده ، بر آن بوده است که همراه جمعی از همرزمان خود برای جنگیدن با روسها عازم آذربایجان شود که اجل مهلتش نداد .

با توجه به چنین مناسباتی بود که وقتی ترکها خواستند به ایران لشکرکشی کنند ”بعضی از آزادیخواهان و مجاهدان ایران را تشویق کردند که به ایران برگشته ، به اتفاق آنان با سربازان روس وارد جنگ شوند و بالاخره این نظر هم تأیید و عملی شد و اولین گروه آزادیخواهان ، که در رأس آنها آقایان امیر حشمت و بلوری و یکانی و نوبری و امیرخیزی و سایرین بودند ، راه افتادند .“ ۳۱ در هر دو ستونی که یکی از مرز بازرگان و از سوی ارومیه و دیگری از مرز بانه و از سوی ساوجبلاغ روی به سوی خاور داشته اند ، ”پیشگام مجاهدان ایرانی و کردان بودند و سپاهیان عثمانی از پشت رسیدند .“ امیر حشمت نیساری درباره پیشروی ستونی که خود جزو پیشگامان آن بوده ، چنین گفته است :

”من با همراهان خودم که حاجی میرزاآقا بلوری و میرزا نوراله خان یکانی و هاشم خان و نصرت اله خان و فارس الملک و دیگران تا دویست تن بودند ، به رواندوز رسیدیم و چون میخواستیم به روسیان شبیخون زنیم شبانه از مرز بازرگان به خاک ایران درآمدیم و بر سر روسیان تاختیم و در جنگی که روی داد روسیان شکست خوردند و پس نشستند .“۳۲

امیر حشمت و یارانش همراه گروه هایی از کردان ضمن تعقیب روسها و ضربه زنی های مکرر به آنها تا حوالی شهر ارومیه پیش می تازند و در آنجا چون متوجه می شوند که سرکردگان ترک تازه از راه رسیده اندیشه های دیگر در سر دارند و ”چنین میخواهند که شهر را به نام دولت خود بگشایند“ از این بدخواهی چنان می رنجند که از آنان کناره گرفته ، از طریق موصل و بغداد خود را به تهران می رسانند ، ولی بلوری و چندین تن دیگر همچنان تا تبریز با قشون ترک همراهی می کنند . حسین آقا فشنگچی نیز که با گروهی از مجاهدان آذربایجانی و دسته های کردان پیشاپیش ستون اعزامی از مرز بانه و از طریق ساوجبلاغ جنگ کنان پیش تاخته بودند ، سرانجام همراه عساکر ترک وارد تبریز شدند .

روسیه که در جریان پیشروی عساکر عثمانی در آذربایجان در اروپای شرقی و آناطومی شمال شرقی درگیر نبرد بود و به طوری که پیش از این نیز اشارت رفت بخشی از نیروهای مستقر در آذربایجان خود را نیز از این خطه بیرون برده بود ، در این حال به یاد نوکر قدیمی خود افتاد و او را از یالتا به آذربایجان آورد . خان خون آشام در دهه آخر نوامبر ۱۹۱۴ / اواسط آذر ۱۲۹۳ / اوایل محرم ۱۳۳۳ با ماشین وارد تبریز شد و پس از توقفی کوتاه در تبریز و نعمت آباد و تهدید و دعوت محترمین و اهالی شهر به اطاعت ۳۳ و احضار افواجی از قزاق حقوق بگیر دولت ایران ، به مراغه رفته ، بعضی از عشایر را به خدمت گرفته و به یاری روسها و با سلاحها و قورخانه دولت آنها را بسیج کرده ، با لشکری ۴ هزار نفری برای جلوگیری از پیشروی ترکان و کردان در میاندوآب استقرار یافت . وی برای تأمین مخارج لشکر تحت فرمان خود عایدات و خالصه جات دولت و مالیاتهای دیگر را تصاحب می کرد و دولت ایران را نیز که در هر حال اعلام بیطرفی کرده بود ، به چیزی نمی گرفت . مقامات روسی هم در پاسخ اعتراضات دولت ایران ، اظهار میداشتند که شجاع الدوله از طرف تزار به سرحداری تعیین شده و وظیفه دارد از پیشروی عثمانیها جلوگیری نماید .

سرانجام وی در اول ژانویه ۱۹۱۵ / ۱۱ صفر ۱۳۳۳ از ترکان و کردان شکست خورده ، در حالیکه ۱۲ عراده توپ و ۱۵۰ بار قورخانه ذخیره تبریز را برای تصرف عثمانیها برجا گذاشته بود و ۱۰۰۰ تن از افراد تحت فرمانش به کردها پیوسته بودند ، فرار را بر قرار ترجیح داد و از راه مراغه خودش را به تبریز رساند و دو سه روز پیش از ورود قشون عثمانی به تبریز همراه روشها این شهر را ترک کرده ، به روسیه رفت و در سال انقلاب خیز ۱۹۱۷ به مرض سرطان در همان جا درگذشت . ۳۴

درحالیکه قوای ترک و کرد به طرف شرق آذربایجان در حرکت بودند ، تشنجاتی در تبریز به چشم می خورد . انتشار خبر تصرف خوی به دست قوای ترک و کرد به دنبال انتقال سربازان روسی مستقر در آنجا به آناطولی و بسته شدن راه تبریز ـ جلفا و حرکت آنها بسوی تبریز باعث فرار بسیاری از خارجیان و ارامنه از شهر و انتقال موجودی بانک روس به روسیه شد . پس از آن هم مردم به شعبه بانک شاهنشاهی ریخته ، پولهای خود را پس گرفتند . تشویق و تشنج چندان دم افزون و نگران کننده بود که ژنرال کنسول روسیه برای بازگرداندن آرامش به شهر ناگزیر از انتشار اعلانی به زبان فارسی در اوایل دهه سوم نوامبر ۱۹۱۴ / اوایل محرم ۱۳۳۳ شد :

اعلان

راجع به استقرار نظم و امنیت شهر تبریز که حضرت . . . سردار رشید ، نایب الایاله آذربایجان دام اجلاله خودشان شخصا ببازار تشریف برده و به اهالی اطمینان داده اند که اخبار منتشره بی اساس (است)وبا کمال دلگرمی و آسودگی به کسب و کار خود مشغول باشند ، از قرار معلوم باز اکثر اهالی متوحش و مضطرب بوده و به طوری که لازم است ، اطمینان حاصل نکرده اند . این است ، جنرال کنسولگری . . . بموجب این اعلان به عموم اهالی تبریز اخطار می نماید ، بموجب اخبار واصله از اطراف آذربایجان ، کمال امنیت حاصل و ابدا خطر و تهلکه بشهر تبریز متصور نیست و این روزها قشون دولت امپراطوری از سرحد جلفا بخاک ایران وارد و بهر سمت بقدر لزوم عازم هستند . . . لازم است اهالی با نهایت اطمینان و دلگرمی به کسب و کار خود مشغول و آسوده باشند .

جنرال قونسول روس ”آرلوف “ ۳۵

اما این حرفها به گوش کسی نمی رفت . مردم می گفتند ، اگر واقعا در تبریز امنیت برقرار است ، چرا بانک روس از تبریز رفته و تا بحال هم برنگشته ؟ ۳۶

در همین روزها کنسول روس ، که کویا روزنامه های تهران را از عوامل ایجاد تشنج در شهر در شهر می دانسته ، از نایب الایاله آذربایجان خواستار جلوگیری از ارسال آنها به تبریز می شود :

”. . . از قراری که به جنرال قونسولگری معین شده ، پاره اوراق مضره و جراید فاسده از طهران بوسیله پست به تبریز می رسد که مندرجات آنها مخل آسایش حالیه و برخلاف امنیت حاضره است . بنابراین لازم است اطلاع داده و با نهایت توقیر و احترام خواهشمندم قدغن فرمائید به ریاست پستخانه اخطار شود سریعا اقدامات لازمه از طرف پستخانه در سد انتشار این قبیل جراید مضره وارده از طهران بعمل آمده و من بعد هرگاه بوسیله پستخانه وارد شود ، اعاده دهند ، والا در صورت تأخیر در اجرای این ترتیب ، نظامیان روس پستخانه را توقیف خواهند کرد . . . “۳۷

به هنگام نزدیک شدن قوای عثمانی به تبریز ، سربازان روسی باقی مانده در شهر ، از بیم به محاصره درآمدن و برای پرهیز از درگیری با آنها ، به علت نداشتن پشتیبانی ، شهر را ترک کردند . کسروی که در آن روزها در تبریز حضور داشته ، احوال شهر و ساکنان آن را چنین توصیف کرده است :

”شهر ، حال بس شگفتی داشت و پس از پنج سال اندوه و خواری نخستین بار بود که یک شور و شادی در مردم دیده می شد . سپاه روس و بیرون رفتن از تبریز چیزی بود که هیچگاه گمان نرفتی ، و چون در این هنگام مجاهدان تبریز و دسته های کرد و عثمانی از مراغه بیرون آمده و آهنگ شهر کرده بودند و مردم آن را شنیده و گریختن روسیان را از رهگذر آن می شماردند و از انگیزه درست آگاهی در میان نبود از اینرو روسیان را برای همیشه رفته می پنداشتند و گمان بازگشت نمی بردند ، و همچون کسانی که از زندان بیرون آمده باشند ، بهمدیگر مژده داده ، شادمانی می نمودند . ۳۸

گروههایی از مردم تبریز در سردرود از عثمانیان و کردان پیشواز کردند و قوای مورد بحث به فرماندهی احمد مختار شمخال و به همراهی عده ای از ایرانیان و از آن جمله میرزا آقا بلوری و حسین آقا فشنگچی در روز ۹ ژانویه (۲۰ دی / ۲۲ صفر وارد) شهر شدند و در اینجا نیز مورد استقبال قرار گرفتند .

پس از وارد شدن قوای ترک و کرد آشکار می شود که تعداد آنها چندان زیاد نبوده و از ”آن توده اندک را نمی شد بعنوان یک نیروی جنگی حساب کرد.“۳۹ و به گزارش سفارت انگلیس به وزارت خارجه متبوعه خود تعداد افراد قشون عثمانی بیش از ۶۰۰ نفر نبوده است . ۴۰ لیتن ، که با آمدن قوای عثمانی از کنسولگری ایالات متحده بیرون آمده ، کنسولگری آلمان را بازگشوده بود ، نقش آذربایجانیان را در بزرگ نمایاندن لشکر عثمانی عازم تبریز و واداشتن روسیان به ترک و تخلیه شهر چنین ارزیابی کند :

”تمام سکنه آن ایالت، با آن نفرت شدید خود از روسها، همگی باهم همدست شده بودند که هر یک بسهم خود به اجرای آن بلوف بزرگ کمک کنند . . . آن اغراق گویی ها در مورد تعداد نیرویی که در حال پیش آمدن بود ، همه و همه در جهت اجرای هدفی مشترک بود که روسها را به اشتباه اندازند ، آنان را بترسانند و از شهر بیرون کنند . آیا نباید ملتی را که چنان کاری را توانست انجام دهد ، مورد تحسین قرار دارد ؟ “ ۴۱

فرمانده نیروی اعزامی در نخستین روزهای ورود به شهر با انتشار اعلانهایی به زبانهای فارسی و ترکی تأثیر خوبی بر افکار عمومی میگذارد . او ضمن برسمیت شناختن استقلال و تمامیت ارضی ایران ، خطاب به مردم اعلام میدارد که کسانی را که به بهنه اخذ مداخل برای مردم شهر ایجاد مزاحمت می کنند ، به وی معرفی کنند تا به مجازات عمل خود برسند . ابراهیم فوزی بیک که در مقام فرماندهی بقیه داوطلبان ترک و کرد ، چند روز بعد وارد تبریز میشود ، اعلام میدارد که : ”ترکها برای غارت به تبریز نیامده اند ، بلکه آنان تنها و تنها تصفیه آن ایالت از روسها و خدمت به اسلام است . “ در همان اعلامیه تذکر داده شده بود که ”برخی دکانها و مغازه ها دارای تابلوی روسی هستند ، پاره ای از اسامی روسی است ، که به اوف ختم میشوند ، چون آذربایجان یک سرزمین اسلامی است ، این را نمیتوان اجازه داد و لذا تمام خط های روسی حتی با زور و فشار هم که شده باشد تعویض خواهند شد و مقصرین به مجازات خواهند رسید . “ در پایان نیز خاطرنشان ساخته بود که ” کربلایی حسین فشنگچی ، آن داوطلب ایرانی را که اخاذی کرده بود ، مورد مجازات قرار داده است . “۴۲

اما عثمانی ها نمی توانند به قولهایی که داده بودند وفادار بمانند و به جمع آوری اعانه نقدی از مردم می پردازند و به هر کسی که مبلغی از وی دریافت می دارند ، قبضی به فارسی و ترکی میدهند و اخاذی و زورگویی شدت روزافزون می یابد. شوکت تقی یوا با استناد به اسناد آرشیوی و مطبوعات روسی به مواردی از این تجاوزات و سرکیسه کردن ها اشاره کرده است . به نوشته او هر کدام از نواحی تحت اشغال می بایست مبالغی برای تأمین احتیاجات قشون عثمانی بپردازند . سهم تعیین شده برای تبریز از این بابت ۳۰۰ هزار تومان بوده است . گذشته از آن ، اصناف مختلف تبریز نیز هر کدام موظف به پرداخت مبالغی به عنوان مالیات بر درآمد بوده اند . سهم تعیین شده برای صنف بازرگان تبریز ابتدا ۶ هزار تومان و سپس ۱۰۰ هزار تومان بوده است . سوای اینها مالیاتها و عوارضی نیز تحت عناوین مختلف از مردم گرفته می شد . از جمله آنها اهالی شهر ناگزیر از پرداخت ۲۵ هزار تومان از بابت تأمین امنیت خانه های خود بوده اند . تأمین ارزاق و لباس زمستانی اردو نیز به عهده اهالی بوده است . گمرگ خانه ای نیز در کنار پل آجی چای برپا داشته شده بود که برای تأمین هزینه های اردو از عابران حقوق گمرکی اخذ میکرده است .

بادعای روزنامه های روسی ، کسانی که از پرداخت مالیات و عوارض مقرر سرباز می زده اند مغروض انواع مجازاتها میشده اند و مثلا خانه شان به آتش کشیده میشد . ۴۳

عثمانی ها که در سر راه خود به تبریز سردار مکری ، حاکم ساوجبلاغ و پسرش و نیز حاکم های بانه و سقز و مأموران دیگر ایرانی را اعدام کرده و خانه های شجاع الدوله و برادرش و چند تن از وابستگان روس را در مراغه و آبادی های سر راه دیگر غارت و ویران کرده بودند ، در تبریز هم از اعدام و غارت و به آتش کشیدن بناهای متعلق به وابستگان روس ابایی نداشته اند . و به نوشته روزنامه تفلیسکی لیستوک (Tiflisski Listok) ، عثمانی ها پس از ورود به تبریز چند نفر را به دار آویخته ، دو تن تبعه روس را زنده زنده سوزاندند .۴۴ کسانی نیز که از اطاعت اشغالگران تازه از راه رسیده سرباز میزده اند ، معروض مجازاتهای گوناگون می شدند .۴۵

از بناهایی که به دست عثمانی ها در تبریز آتش زده شدند ، عبارت بودند از بنای در حال ساختمان اداره راه آهن جلفا ـ تبریز ، که در گرماگرم جنگ برای گسترش نفوذ روسیه در آذربایجان شرقی و نیز از طریق امتداد آن از صوفیان تا بندر شرفخانه ، کشیده شد و از بهار سال ۱۹۱۶ (۱۲۹۵)مورد بهره برداری قرار گرفت .۴۶

شعبه بانک استقراضی روس ، بنای تازه ساز کنسولگری روس ، کاخ تابستانی کنسولگری و کاخ شجاع الدوله در نعمت آباد ، واقع در حومه تبریز ، شرکت سهامی اکونوم و فروشگاه آن خانه و کارخانه پنبه پاک کنی نظربیگوف تاجر۴۷ و . . . خانه ها و هجرات بعضی از ارامنه و وابستگان روس را نیز مورد دستبرد قرار دادند و در خانه های بستگان روس و انگلیس که از شهر گریخته بودند ، اقامت گزیدند .

لیتن ، کنسول آلمان ـ متحد عثمانی ـ به موردی از غارت اموال یک ثروتمند ایرانی وابسته به روس ها در تبریز به دست کردان در واپسین روزهای اقامت آنها در این شهر اشاره کرده ، دست گشودن آنها به غارت را نشانه قریب بودن بازگشتشان دانسته است .۴۸ در حقیقت هم ، چنانکه خواهیم دید اقامت آنها در تبریز کوتاه مدت بوده است .

میروشینکف برآنست که ‎”ترکها (در ابتدا) موفق شدند احساسات ضد روسی را در میان عده قابل ملاحظه ای از اهالی کرد در آذربایجان برانگیزانند ، اما آنها پس از اقامت کوتاه در آذربایجان و اعمال وحشیانه و ظلم و ستم ، خصومت مردم را علیه خود برانگیختند ، تا آنجا که اهالی آذربایجان در موقع عقب نشینی ترکها برضد آنها اسلحه برداشتند .“۴۹

شوکت تقی یوا نیز بااستناد به روزنامه کاوکازسکوئه سلوو(Kavkaysko slovo) شماره ۴ ،۶،۱۹ ژانویه ۱۹۱۵) نوشته است که ”در تبریز ، مراغه ، خوی ، سلماس و شهرهای دیگر ایالت آذربایجان ، داوطلبان برای جنگیدن با ترکها بهم میپیوستند . در شهر تبریز نیز اهالی برضد اشغالگران به اقدامات مسلحانه برمی خاستند . اما سردار رشید ، والی ایالت ، به پیروی از صلاحدید گردون پادوک ، (Gordon padock) کنسول ایالات متحده ، به توسعه جنبش توده ای در شهر امکان نداده ، میهن پرستانی را که خواهان مبارزه با ترکان بوده اند ، خلع سلاح و زندانی کرد .“۵۰

به هرگونه ، قشون روس جای سپرده به عساکر عثمانی ، پس از عقب نشینی از تبریز فراتر از مرند نرفته بودند و درگیری های آنها با عثمانی ها در حوالی گردنه یام و صوفیان ادامه داشت . اینک پس از پیروزی روسها در اواسط ژانویه در ساری قمیش ، سربازان روسی به پشتوانه قشونی که به فرماندهی ژنرال چرنوزوبوف از ساری قمیش به سوی تبریز در حرکت بود و داوطلبان ارمنی نیز به آنها پیوسته بودند ، از حدود صوفیان به پیشروی به سوی تبریز پرداختند و عثمانیان در واپسین روزهای ژانویه وادار به عقب نشینی از تبریز شدند . ۵۱

بدین ترتیب اقامت عثمانیان بیش از سه هفته در تبریز دوام نیاورد و شهر دیگرباره به دست روسها افتاد . عده ای از مردم شهر که با عثمانی ها همکاری کرده بودند ، و بعضی از آزادی خواهان و مجاهدانی که به شهر بازگشته و از مخفی گاههای خود به در آمده بودند به ناچار راه فرار در پیش گرفتند و باز نفسها در سینه ها حبس گردید . خبرنگار روزنامه کاسپی در گزارشی که یکی دو ماه پس از خروج عثمانی ها از تبریز ارسال داشته ، نوشته است که در صد سال گذشته هرگز وضع مردم آذربایجان تا این حد غیرقابل تحمل نبوده است . ۵۲ ناگفته نماند که بعد از آن عثمانی ها چندبار در سال های ۱۹۱۵ و ۱۹۱۶ برای بازپس گرفتن تبریز اقداماتی کردند ، اما در این راه توفیقی به دست نیاوردند .۳ ۵

واکنش های انقلاب های روسیه

پس از رفتن عثمانی ها و تسلط دوباره روسها بر تبریز ، دیگر جنگی در این شهر و اطرافش اتفاق نیافتاد در حالیکه غرب آذربایجان و مناطق مرکزی و غربی کشور در سالهای ۱۷ ـ۱۹۱۵ عرصه کشمکش های خونین نیروهای متحدین و متفقین و عناصر و گروه های ایرانی وابسته به آنها بود . بحث درباره این کشمکش ها و تحولات ناشی از آنها خارج از چهارچوب در نظر گرفته شده برای این مقاله است .

در دوره استیلای دوباره روسها نشانه هایی از اقداماتی برای سازماندهی مبارز برضد اشغال بیگانه در دست است . در گزارش تلگرافی محرمانه فرمانده قشون روسی مستقر در تبریز ، به قرارگاه مرکزی ارتش قفقاز ، از وجود جمعیتهای سیاسی زیرزمینی خبر داده شده است . از سندی دیگر هم چنین مستفاد میشود که گروه های سیاسی موجود برای فعالیتهای خود از پوشش انجمن ادبی استفاده میکرده اند.در همین دوره بیانیه هایی در تقبیح سیاست استعماری تزاریسم و رژیم حاکم بر کشور و باخواست اخراج بیگانگان و استقلال و آزادی و هشدار به دولتمردان و عناصری که راه خیانت به کشور و ملت در پیش میگیرند و . . . در شهر منتشر شده است .۵۴ از گزارشهای مندرج در شماره ۹۱۴ (۱۶ آوریل ۱۹۱۵ ) روزنامه اقبال چاپ باکو و شماره ۹۵ (۲۸ آوریل) روزنامه کاوکازسکوئه سلوو چنین برمی آید که در نتیجه تشبث دموکراتها و دیگر عناصر میهن دوست ، قرار بر آن میشود که تظاهراتی در روز ۴ آوریل ۱۹۱۵ (۱۹ جمادی الاول ۱۳۳۳) برگزار گردد . بهانه آن گویا امتناع مردم از پرداخت عوارض بلدیه بوده است . اما تظاهرات بزودی به اعتراض به سیاست خیانتکارانه حکومت ایران و به ویژه به استیلای تزاریسم در آذربایجان تبدیل میشود . اهالی تصمیم میگیرند که به علامت اعلام خواست خود دایر بر تخلیه ایران از قشونهای روسی، به مدت یک روز بازار و مغازه های خود را ببندند . اما تحت فشار کنسول روس، ولیعهد (نایب الایاله)به ادامه تظاهرات امکان نداد به دستور او سخنرانان تظاهرات دستگیر شدند و امریه ای به این مضمون بر دیوارهای تبریز چسبانده شد :

” اگر یکی از تجار تبریز مغازه خودش را ببندد و یا امور تجاری را با سیاست درآمیزد و یا درباره مسایل سیاسی صحبت کند بیدرنگ به صورت جدی به مجازات رسانده خواهد شد “.۵۵

عمده ترین تحول جهانی این دوره که تبریز نیز از تأثیراتش برکنار نماند، انقلاب های سال ۱۹۱۷ روسیه بود تزار روسیه در ۱۵ مارس ، یعنی آخرین هفته اسفند ۱۲۹۵ سرنگون شد و پژواک این حادثه در نخستین روزهای نوروز ۱۲۹۶ به تبریز رسید . نخستین هیجان نیز در بین روسها مشاهده گردید. سربازان روسی که آن همه سال وسیله سرکوبی و خفقان مردم بوده اند ، چهره و رفتار دیگر کرده ، شوراهای انقلابی تشکیل دادند و به قول یک شاهد عینی ”به سراغ آزادی خواهان ایرانی آمده ، کلمه های قارداش و یولداش را پیش کشیدند ، شگفتا پس اینان یولداش بوده اند ؟ پس آن نایولداشها که دیروز تفنگ به روی ما راست میکردند و خون جوانان ما را میریختند کدامها بوده اند ؟ آن سالداتها که دیروز در کوچه ها سرود اپراطوری میخواندند و با آواز کلفت خود دلها را می لرزانیدند ، کجا رفتند ، و اینان که امروز ترانه آزادی می سرایند از کجا آمده اند ؟!…..آن دستهای زمخت که دیروز مشت بود و دندان می شکست ، امروز دست برادری شده به سوی ما دراز میگردد .“۵۶

سیمای شهر یکباره دگرگون شد و به رغم تمام مشکلات و کوتاه دستی های ناشی از جنگ و اشغال ، جانی نو در کالبد مردم دمیده شد و پس از چند سال بی عیدی ،نوروز را با تمام امکانات خود جشن گرفتند .

آزادی خواهان نیز به جنب و جوش افتادند و شیخ محمد خیابانی و تنی چند از هم مسلکانش ، پس از آنکه ۵ سال از برچیده شدن بساط حزب دموکرات گذشته بود و کس را یارای برزبان آوردن کلمه دموکرات نبود ، و بسیاری از اعضا و هواداران آن در این مدت کشته و دربدر گشته و دم در کشیده بودند به کار احیا و بازسازی آن پرداختند و در روز ۱۸ فروردین ۱۲۹۶ (۷ آوریل ۱۹۱۷ ) که مطابق بود با ۱۴ جمادی الثانی ۱۳۳۵ ، سالروز صدور فرمان مشروطه ، موجودیت ” کمیته ایالتی آذربایجان فرقه دموکرات ایران “ را در غیاب کمیته مرکزی فرقه دموکرات ایران اعلام کردند . دو روز بعد هم روزنامه تجدد ، ارگان آن به انتشار آغازید .در سرمقاله نخست شماره آن با عنوان ”تجدد حیات اجتماعی“ پس از تأکید براینکه ”رشد و ترقی و تجدد ناموس طبیعت“ است ، به انقلابهای انگلیس و فرانسه و مشروطه ایران اشاره کرده ، در مورد انقلاب فوریه چنین می نویسد :

” از همه بهتر و نزدیکتر و بالاتر اغتشاش و انقلاب چند هفته قبل مملکت روسیه است که جز مزید تعجب و حیرت جای انکار برای احدی باقی نمی گذارد….به کدام عقل می گنجید ، یا کدام صاحب ذهن دوربین و فکر مآل اندیش باور میکرد که بنیان سلطنتی بدان قدرت و عظمت در ظرف دو سه روز اینطور متلاشی شده و ملت قوه حاکمه را از چنگ سلطنت استبداد برباید و به قبضه اختیار و اقتدار خود درآورد . عجبا!! در مملکتی که ملل صغیره تابعه آن دولت تا چند روز قبل قدرت درخواست یک ذره از حقوق ملی خود را نداشتند … حالیه ترانه های ملی میسازند و آهنگ حریت و مساوات برمی کشند ….“

و سرانجام به وظیفه ای که زمان پیش آورده ، می پردازد :

” در این دوره تجدد و عصر ترقی با این وضغ مساعد و مناسب که اخیرا برای ما پیش آمده ، باید بدون یک دقیقه فوت فرصت و قصور و غفلت از این موقع مغتنم کاملا استفاده کرده و دردهای بی درمان و مشکلات صعب العلاج چندین ساله خود را چاره جویی و مهم سازی نماییم و داخل در اصلاحات داخلی بشویم و روابط خارج خود را در تحت پروگرام معینی مرتب و معلوم کنیم .“۵۷

خود خیابانی که دارنده امتیاز روزنامه و بطوری که بعدها آشکار شد ، رهبر جنبش دموکراتیک بود ، در مقالات خود از تأثیر انقلاب روسیه بر ایران سخن میگوید و خواهان اصلاحات اساسی و احیا و ”اجرای قوانین و اصول مشروطیت “ میشود.

حدود سه هفته پس از آغاز انتشار تجدد ، دسته های سالدات و قزاق به مناسبت اول ماه مه سرود آزادی خوانان در خیابانهای تبریز راه پیمایی کردند و شعارهای انقلابی سر دادند . برگزار کننده این جشن کارگری ، شورای نمایندگان سربازان پدید آمده در لشکرهای روس بود . رهبریت این شوراها غالبا در دست انقلابیون بود . شورای نمایندگان سربازان پادگان روسی تبریز ، روزنامه ای به نام ایزوستیا به زبان روسی منتشر میکرد . این شورا نه تنها در بین سالدات و قزاق فعالیت می کرد ، بلکه درعین حال درپی ایجاد ارتباط با اهالی و جلب همکاری و هم رایی سازمانهای سیاسی نوظهور محلی بود .

یکی از رویدادهای جالب این دوره رفتن اهالی شهر و سربازان روسی بر سر خاک ثقةالاسلام و دیگر شهدای آزادی ، در روز جمعه ، ۲۴ شعبان ۳۵ (۱۵ ژوئن ۱۹۱۷ و ۲۵ خرداد ۱۲۹۶) بود. در این مراسم فراموش نشدنی ، که به پیشنهاد شورای نمایندگان سربازان روسی و به کارگردانی کمسیونی متشکل از ایرانیان و روسها برگزار شد ، ضمن گل ریزان کردن قبرهای شهیدان ، سرودهای شورانگیز و شعارهای برابری و برادری فضا را پر کرد . خیابانی به نام حزب دموکرات و قنبروف ، رئیس هیئت اجرائیه ، نطقهای موثر و مهیج ایراد کردند . بیانیه هایی نیز در همان روز از طرف کمیته ایالتی فرقه و هیئت اجرائیه شورای وکلای سالداتها و …. منتشر گردید . در این نطقها و بیانیه ها از استبداد مطلقه روس و مرتجعین خونخوار ایرانی ، که همدست آنان در سرکوبی آزادی و آزادی خواهان ایران بودند ، ابراز تنفر ، و بر برادری ملتهای ایران و روس تأکید شده بود .۵۹

ناگفته نماند که در این روزها بدخواهان و تندروانی نیز مخفیانه در پی آتش افروزی بوده اند . حتی شبی به روسها اطلاع داده شده بوده که اهالی تبریز بر سرشان یورش خواهند آورد و آنان آن شب را درحال آماده باش به سر برده بوده اند . گزارشگری ، خوشرفتاری روسیان در تبریز را ناشی از بیم آنان از کینه جویی مردمی دانسته است که هیبت انفجار خشمشان را یکبار در زمستان ۱۲۹۰ تجربه کرده بوده اند . ۶۰

کمیته ایالتی مذکور که با برگزاری کنفرانس ایالتی با شرکت ۴۸۰ نماینده از تبریز و ولایات آذربایجان در ذیقعده ۳۵ (سپتامبر ۱۹۱۷) متشکلتر میشود ، روز به روز بر دامنه فعالیت خود می افزاید و با مخابره تلگرفهای پیاپی و تجمع در تلگراخانه و برگزاری میتینگها دولت را برای اعمال اصلاحات اساسی تحت فشار قرار داده ، از عدم توجه اولیای امور به حال آذربایجان شکایت می کند و لبه انتقادش روز به روز تندتر میشود . از جمله کابینه عین الدوله را به علت این که عناصری چون وثوق الدوله و قوام و امین الملک در آن شرکت داشته اند ، چندان تحت فشار قرار میدهد که کابینه وادار به استعفا میشود و جای به کابینه مستوفی الممالک مورد توجه دموکراتها میسپارد . در میتینگی که در همین روزها در ۱۸ صفر ۱۳۳۶ / دسامبر ۱۹۱۷ در حیاط تجدد برگزار میگردد ، به نوشته تجدد ۱۵ هزار تن از مردم حضور پیدا میکنند . ۶۱

یکی از ابتکارات کمیته ، تشکیل کمسیون آذوقه و اعانه در تبریز بود . قحطی و گرسنگی در زمستان و بهار سال ۱۹۱۸ (۹۷ ـ ۱۲۹۶) در سراسر ایران و از آن جمله آذربایجان بیداد میکرد . اگرچه گرسنگی ، اساسا معتول کم بارانی و عدم امنیت ونفله شدن خواربار در جزر و مد سپاهیان بیگانه بود ، فرصت طلبی محتکرین نیز برشدت آن می افزود . چنانکه یک خروار گندم در آن روزها از ۱۰۰ به۳۰۰ تومان افزایش یافته بود.۶۲ کمسیون آذوقه و اعانه با گشودن انبارهای ارزاق و تدارک حمل غله از آبادی های مختلف به شهر و جیره بندی نان ، تا حدی از مرگ و میر ناشی از گرسنگی در شهر ۲۰۰ هزار نفری کاست . برای توجه یافتن به شدت گرسنگی ، نظر خوانندگان را به هشداری که در یکی از شماره های روزنامه تجدد درج گردیده ، جلب می نماید :

” آیا حضرات مدیران جراید اطلاع دارند که با این وضع نان ، طبع نمرات آتیه مشکل خواهد بود؟ زیرا که با شکم گرسنه کار کردن ممکن نمی شود . کارگران مطبعه “۶۳

یکی از مشکلات اقتصادی شهر در همین روزها کاهش روزافزون ارزش منات بود ، چندان که این پیش آمد باعث ورشکستگی کسان بسیار و عدم ثبات بازار شد . بگفته شاعری :

”هرکس که نقد خود منات نمود          آخر او را منات لات نمود“

با قدرت یابی کمیته در تبریز ، بسیاری از کسانی که با روس ها و دستگاه شجاع الدوله همکاری داشته اند ، شهر را ترک گفتند و رشیدالملک ، نایب الایاله روسوفیل نیز از مقام خود مستعفی گردید و در سر راه خود به تهران، در زنجان ترور شد. این ترور و چند ترور دیگر که در همین روزها در شهر اتفاق افتاده، به رغم بیزاری تجدد از آنها، به افراطیون کمیته نسبت داده شده است. ۶۴

درجریان افزایش روزافزون نفوذ و اقتدار کمیته دموکرات در تبریز، انقلاب فوریه به انقلاب اکتبر راه گشود و انقلاب اخیر زمینه مساعدی برای رشد و توسعه جنبشهای رهایی بخش در منطقه و از آن جمله جنبش دموکراتیک آذربایجان فراهم آورد. سیاستهای صلح طلبانه و ضداپریالیستی دولت انقلابی نوپدید تأثیرات عظیمی در سیر تاریخ دنیا و از آن جمله ایران برجای گذاشت که جای بحث شان اینجا نیست. یکی از نتایج آنی به قدرت رسیدن بلشویکها، کنار کشیدن روسیه از صحنه جنگ و فراخوانی سربازان روسی از ایران بود. درجریان تخلیه ایران از سربازان افسارگسیخته روسی، اهالی شهرها و روستاهای سر راه دستخوش تاراجهای وحشتناکی شدند و در این میان تبریز از معدود شهرهایی بود که از چنین بلایی مصون ماند.

وزارت امور خارجه در نامه ۹ شوال ۱۳۳۵ (۲۹ ژوئیه ۱۹۱۷) خود به سفارت روسیه، زمانی که‎هنوز انقلاب اکتبر درنگرفته بود، ضمن اشاره به نگرانی روزافزون اهالی شهرهای تحت اشغال نظامیان روسی، خاطرنشان ساخته است که‎هر روز احتمال حوادث جدید می‎رود و ”بیم آن است که به شهر تبریز و بلاد دیگر آذربایجان هم سرایت کند و بلاد مزبور مانند شهر ارومیه، که راپرت تفصیل رقت انگیز غارت و حریق آن اخیرا رسیده….. طعمه آتش و غارت شود و بر وخامت اوضاع کنونی بیفزاید، خصوصا در آذربایجان شاید اهالی اضطرارا به دفاع قیام نمایند و نتایج ناگواری که‎همواره اولیای دولت علیه از آن احتراز جسته‎اند،‌بروز کند.“۶۵

گزارشگر رویدادهای هیجده ساله آذربایجان مصون ماندن تبرز از تاراج سربازان روسی را حاصل شناختی که آنان از مردم تبریز داشته‎اند، دانسته است:

” تنها شهری که در آذربایجان این با از آسیب آسوده ماند‌، تبریز بود. در اینجا جز خوش رفتاری نتوانستند نمود. چنین گفته می‎شد، دسته انبوهی که از کردستان بازگشته و آهنگ تبریز کرده بودند و می‎خواستند اینجا را تاراج کنند، کسانی از خود روسیان جلوگرفته و گفته‎اند مردم اینجا جنگجویند و اگر دست به تاراج باز کنید همه ما را می‎کشند.“۶۶

پس از تخلیه شمال ایران از سربازان روسی، دولت انگلیس برای پرکردن جای خالی متفق پیشین و بمنظور ضربه زنی بر جنبشهای رهایی بخش درحال نظج گیری از رخنه افکار و آرمانهای انقلابی از روسیه به ایران و نیز تقویت نیروهای ضد بلشویک در روسیه و دستیابی بر معادن نفت باکو و همچنین ممانعت از پیشروی قوای عثمانی در این مناطق، به تدارک اشغال سراسر ایران افتاد و ستونهایی را از طریق گیلان و خراسان به داخل قلمرو روسیه اعزام داشت. یک فوج اکتشافی نیز که از طریق قزوین و زنجان به آذربایجان گسیل گردیده و تا گردنه شبلی نیز پیش آمده بود، در نتیجه برخورد با واحدهای عثمانی تازه استقرار یافته در آن سامان، عقب نشینی کرد.

آمدن دوباره عثمانی‎ها

در گیرودار پیشروی نیروهای انگلیسی بسوی دریای خزر و آسیای مرکزی، بقایای نیروهای عثمانی، که در میان اردن و فلسطین و غرب ایران نتحمل شکستهایی شده بودند، در ستونهایی بسوی تبریز و باکو به پیشروی پرداختند. می‎توان گفت که در این برهه از زمان، کناره گیری روسیه از جنگ و عقب نشینی واحدهای نظامی از آناطولی شرقی و شمال غرب ایران و بی حفاظ شدن قفقاز در حال غلیان و…. چشم اندازهای وسوسه انگیزی برای خیالات جاه طلبانه پان ترکیستی رهبران اتحاد و ترقی و به ویژه شخص انورپاشا گشوده بود. انور گویا در این زمان برآن بوده است که به تلافی ولایات عربی از دست رفته، با تصرف آذربایجان ایران و قفقاز جنوبی پایگاهی برای تصرف سرزمینهای ماورای خزر و تشکیل یک امپراطوری ترک پدید آورد.

در هر حال، قشون عثمانی در اواسط ژوئن ۱۹۱۸ (اوایل رمضان ۱۳۳۶)، این بار نیز به‎همراهی گروهی از مجاهدان ایرانی چون بلوری و میرزا غفارخان زنوزی، درحالیکه مأموران سیاسی انگلیس، فرانسه و آمریکا و وابستگانشان و نیز غالب ارامنه مهاجر و مقیم تبریز را ترک کرده بودند، وارد این شهر شدند. با ورود این قشون، فعالیت درحال توسعه کمیته دموکرات مواجه با اشکال جدی شد. عثمانی‎ها کمیته مورد بحث را که در برابر اعمال تجاوزگرانه اشغالگران ایستادگی می‎کرد، تحت فشار قرار دادند تا جمعیت اتحاد اسلام، که برپا داشته خودشان بود، امکان رشد و توسعه یابد. به‎همین منظور هم بود که خیابانی و دو تن از فعالان کمیته، به دستاویز این که با ارامنه‎همدستی داشته‎اند و به زبان سپاه اسلام می‎کوشند، دستگیر و در تاریخ ۱ اوت ۱۹۱۸ (۸ ذیقعده ۱۳۳۶) از تبریز تبعید گردیدند. آنان، ابتدا به اورمیه، که تحت اشغال عثمانی‎ها بود، انتقال داده شده، در آنجا زندانی گردیدند و پس از ۲ ماه که عثمانی‎ها مجبور به غقب نشینی از آن شهر شدند، گرفتاران را به قارص انتقال دادند. خیابانی که در تمام مدت اسارت خود از پاسخ دادن به سئوالات به صاحب منصبان عثمانی، باین دلیل که آنها حق استنطاق ایشان را ندارند، پرهیز کرده بود، تنها زمانی مرخص شده، باتمام زحمات زیاد همراه یاران خود به تبریز بازگشت ۶۷ که عثمانی‎ها دیگر امکان ماندن در این شهر را نداشته‎اند. جالب توجه است که ترجمه کتاب ”قیام شیخ محمد خیابانی در تبریز “ علی آذری به زبان ترکی که اخیرا با عنوان بودار ”آزادیستان دولتی و شیخ محمد خیابانی “ (دولت آزادیستان و شیخ محمد خیابانی) در ترکیه منتشر شده و تحریفات پان ترکیستی ناروای زیادی در آن راه یافته، مطالب زیر بعنوان ”تبعید خیابانی بدست قشون اشغالگر عثمانی “ کتاب اصلی کلا حذف گردیده و بجایش این چند سطر سرهم بندی شده مغایر با روح کتاب نوشته شده است:

دولت عثمانی. مناسبات با خیابانی

در اثنای یورش روس‎ها به سرزمینهای ترک، ارتش عثمانی مدتی کوتاه ناگزیر از جنگیدن با روس‎ها در قلمرو ایران شد. در این دوره خیابانی و آذربایجانی‎ها که بخاطر استقلال آذربایجان با حکونت ایران در حال مبارزه بودند، از حمایت بزرگ عثمانی برخوردار شده‎اند! قشون عثمانی وقتی به تبریز وارد شد، مدارس ترکی بازشده به دست خیابانی را با معلم تجهیز و به سازمان‎های ترکی دیگر کمک‎های مادی و معنوی کرد!“۶۸

در دوره حدودا سه ماهه دوری خیابانی از تبریز فعالیت کمیته آذربایجان فرقه دموکرات به حالت رکود افتاد و روزنامه تجدد از انتشار بازماند تا دیگرباره نخستین شماره دوره دومش (شماره مسلسل ۱۳۷ آن) از ۲۴ شوال ۳۷ (۲۳ ژوئیه ۱۹ـ۳۱ سرطان ۹۸) روی روز ببیند. در همین دوره تقی رفعت، مدیر و سردبیر تجدد به خدمت عثمانی‎ها درآمده، روزنامه‎ای به زبان ترکی و به نام آذربایگان منتشر کرده است. با رفتن عثمانی‎ها ضمن آنکه بساط جمعیت اتحاد اسلام، که بعضی از مخالفان و افرادی با انگیزه‎های مختلف در اطرافش گرد آمده بودند، برچیده شد، روزنامه مذکور نیز تعطیل گردید.

این نظر که ”تبلیغات عثمانی در مورد اتحاد اسلام نظر بسیاری از طبقات پایین را در آذربایجان جلب کرد.“۶۹ آن هم در تابستان ۱۹۱۴ و نه در سال ۱۹۱۸، چندان صائب نمی‎نماید. زیرا که حضور قوای نامنظم عثمانی در سال ۱۹۱۴ در تبریز، مرکز سیاسی آذربایجان کمتر از سه هفته بوده است. در منابع مربوطه هم تنها در دوره دوم حضور عثمانی‎ها در تبریز از فعالیت جمعیت اتحاد اسلام به کارگزاری یوسف ضیاءبیگ قفقازی سخن می‎رود، که قایم به وجود عثمانی‎ها بوده و با رفتن آنها از هم پاشیده است.

عثمانی‎ها در این دوره در تبریز، که تا تسلیم عثمانی در اکتبر ۱۹۱۸ و فروپاشی بقایای نیروهای نظامی آن کشور ادامه پیدا می‎کند، چنان رفتار می‎کردند که گویی برای همیشه در آذربایجان خواهند ماند. انور گویا حتی چند روزپیش از تسلیم عثمانی امیدوار بوده است که پس از برقرار شدن صلح با متفقین، بتواند بریتانیا و ایالات متحده را به شناسایی یک دولت مجزای آذربایجان ترغیب نماید. در همین روزها عثمانی‎ها شایع کرده بودند که ”متفقین حاضرند در برابر انعقاد یک صلح جداگانه با عثمانی، انضمام آذربایجان ایران را در امپراطوری عثمانی برسمیت بشناسند.“۷۰ و این شایعه چندان قوت گرفته بوده که وزارت خارجه انگلیس وجود چنین توافقی را رسما تکذیب کرد.۷۱ با ناگزیر شدن دولت اتحاد و ترقی به استعفا و فرار اعضای مثلث رهبری پیش گفته از عثمانی، حباب خیالات انور از هم ترکید. دسته‎های قشون عثمانی مستقر در آذربایجان نیز ”به تبریز بازگشتند که به کشور خود بروند. پس از چهار سال رنج و کوشش اکنون همه امیدهاشان از میان رفته و با یک شرمساری و خواری رو به کشور خود می‎آورند. این بود که بسیاری از آنان نرفتند و در آذربایجان ماندند.“۷۲

حضور عثمانی‎ها در تبریز این بار نیز، مثل بار اول ـ که دست کم آن بار به جهت اخراج سالدات و قزاق از شهر، ابتدا نجاتبخش می‎نموده‎اند ـ مولد مصایب و مشکلاتی برای اهالی شهر بود. مداخلات ناروا در امور دولت و ملت ایران چون والی نشاندن و جمعیت برپا داشتن و روزنامه انتشار دادن، سرکیسه کردن مردم بعناوین مختلف، دست‎درازی به سفره توده گرسنه و بویژه تحمیل قائمه موجب رنجیدگی و نفرت روزافزون بود.

قائمه اسکناس بدون پشتوانه‎ای بود که در عثمانی حکم اوراق قرضه ملی را داشت و کسی در ایران خواهانش نبوده است. از گزارش حاکم خوی به والی آذربایجان چنین مستفاد می‎شود که، در حالیکه قائمه دولت عثمانی در آن شهر ”بیش از ۱۲ هزار (قران)خرید و فروش “نمی‎شد، اهالی را مجبور می‎نمودند که‎هر قائمه را ”به قیمت (یک) لیره قبول نمایند.۷۳

در همان روزها ”قوماندان (فرمانده) مرکزی عثمانی مقیم خوی“ در آن شهر اعلانی طبع و نشر نموده، در آن اهالی را تهدید کرده است که ”هر کس پولهای کاغذ دولت علیه عثمانی (قائمه)را قبول (نکند)و هر فروشی که عبارت از ده شاهی باشد، خرد نکند و مثل پول ایرانی متداول نکرده، در میان خودشان به موقع صرف نگذارد… گرفتار نموده، از یک لیره تا ده لیره جزای گرفته و صد چوب زده و ده روز حبس خواهد شد و هر کس که در قیمت متداول اشیاء به جهت پول دولت عثمانی تزاید نماید (یعنی ارزش قائمه را کمتر حساب کند) گرفتار و دچار مجازات سخت خواهد شد و هر کس که… از تجار و اصناف از امروز دکان خود را نگشاده و مشغول داد و ستد خود نباشد، در حق آنها جزای قانونی از طرف قوماندانی اجرا خواهد شد…۷۴

اسنادی نیز حاکی از آن هستند که فرمانده کل قشون عثمانی تمام مخارج قشون مستقر در خوی را که‎هر روز هم بر تعدادشان افزوده می‎شد، به اهالی شهر تحمیل می‎کرده و روز به روز نیز بر تحمیلات خود می‎افزوده است، چندان که اهالی با آن همه پریشانی نمی‎توانستند از عهده این همه تحمیلات بربیایند و خیلی‎ها ترک دار و دیار را تنها راه چاره می‎یافته‎اند.۷۵

بدیهی است که این وضع کم و بیش دامنگیر اهالی تبریز نیز بوده است و از این همه این نتیجه حاصل می‎شده است که ”بیگانگان که به کشوری در آمدند، هر که می‎خواهی باشند، رفتارشان جز زور و ستم نتواند بود“.۷۶

جنگ جهانی اول، که از حیث میدان عمل و تلفات و خسارات در دنیا بی سابقه بود، سرانجام در اوایل نوامبر ۱۹۱۸ (اواسط آبان ۱۲۹۷) با تسلیم آلمان و متحدانش به پایان رسید. ایران نیز، که با وجود اعلام بی‎طرفی عرصه تاخت و تاز طرف‎های درگیر در جنگ شده بود، متحمل تلفات و خسارات جبران ناپذیر گردید. در سندی که در خصوص تخمین خسارات ایران در جنگ جهانی اول برای ارائه به کنفرانس صلح در اوایل سال ۱۹۱۹ (اواخر سال ۱۲۹۷) تنظیم گردیده، چنین آمده است:

”خسارات مادی آنچه تاکنون از بعضی روایات به طور تخمین، صورت رسیده و قسمت عمده آن باقی است، از قرار ذیل است و جمع آن عجالتا بالغ بر ۳۷۸ میلیون تومان است. بعد هم هرچه صورت رسید به عرض رسانم…“

در این سند خسارات وارده بر آذربایجان از طرف روس‎ها و عثمانی‎ها و انگلیسی‎ها چنین برآورده شده است:

از طرف روس‎ها ۰۰۰ ۲۱۵۰۰۰ تومان

از طرف عثمانی‎ها ۲۷۰۰۰۰۰۰ تومان

از طرف انگلیسی‎ها ۱۶۰۰ تومان۷۷

”کمیسیون تعیین خسارت “ ایالت آذربایجان هم خسارت وارده به تبریز را در جریان جنگ اول از روس‎ها ۶۰ کرور تومان، یعنی ۳۰ میلیون تومان و از طرف عثمانی‎ها دو کرور تومان، یعنی یک میلیون تومان برآورد کرده است.۷۸ بدیهی است که ارقام مذکور تنها نمایانگر جزئی از خسارات وارده به آذربایجان بوده است. در مقاله‎ای تحت عنوان ” اقتصاد آذربایجان ایران“ که در شماره اول مجله بلیژنی وستوک (خاور نزدیک)، منتشره در سال ۱۹۳۰، درج گردیده، ادعا شده است که ۱۵ درصد جمعیت آذربایجان در جریان جنگ جهانی تلف شده است.۷۹

برگرفته از مجله آذربایجان – نشریه آزادیخواهان آذربایجان ایران، شماره ۱ مهرماه ۱۳۷۸

یادداشت‎ها:

۲۱ – قرون عثمانی، کین راس، ترجمه ستاری، ۱۳۷۳ صص ۲۷ – ۶۲۰ و ظهور ترکیه نوین، برنارد لوئیس، ترجمه سحابی ۱۳۷۲ صص ۳۲ – ۳۳۱ و….

۲۲ – گزیده اسناد سیاسی ایران و عثمانی، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، ج ۶، ۷٫

۲۳ – گزیده اسناد سیاسی ایران و عثمانی، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، ج ۶ و ۷٫

۳۸ – تاریخ هجده ساله، صص ۴ – ۶۰۳٫

۳۹ – خاطرات لیتین، ص ۱۱۸٫

۴۰ – کتاب سبز، صص ۴ – ۸۳٫

۴۱ – خاطرات لیتین، ص ۱۱۸٫

۴۲ – پیشین، ص ۱۲۴٫

۴۳ – Ccenubi Azerbaycan Tarixinin ocerki , Baki 1985 , S. 194 – ۹۵

۴۴ – Tiflisskii listok , 37 (1915/2/15)

45 – Baku , 54 ( 1915 / 3 / 8 )

46 – درباره این خط آهن، رک: ایران از نفوذ مسالمت‎آمیز تا تحت الحمایگی، لیتین، میراحمدی، ۱۳۶۷، صص ۱۴ – ۱۱۲ و ایران در جنگ بزرگ، صص ۵۱ – ۳۴۹٫

۴۷ – Cenubi Azerbaycan….., S. 194.

48 – خاطرات لیتین، صص ۳۱ – ۱۳۰

فتح‎الله فتاحی نوه میرزا فتاح گرمرودی و منتشر کننده سفرنامه او به مناسبتی خاطرات خود را درباره روزهایی از جنگ اول را که در آن روزها طفلی یازده ساله بوده و در تبریز زندگی می‎کرده، نوشته است. او در این خاطرات از بیداد جلوهای تحریک شده توسط انگلیسی‎ها و سرازیر شدنشان به سوی شرق و ترس و وحشت مردم تبریز، از نزدیک شدنشان و ورود قشون تحت فرمان علی احسان پاشا به تبریز و استقبال تبریزی‎ها از قشون ترک و رفتن این قشون به سروقت جلوها و قلع و قمع آنها و به دنبال آن رسیدن زنان و کودکان فلک زده تبریز و یاری مردم شهر به آنها و راهی کردنشان به سوی بغداد و… سخن رانده است. سفرنامه میرزا فتاح گرمرودی، تهران، ۱۳۴۷، صص ۶۳ – ۱۰۵۴٫ فتاحی خاطرات خود را در کتابی جداگانه به نام “هاله ” نیز منتشر کرده است.

۴۹ – Iran in World war , P. 40

50 – Cenubi Azerbaycan… , S. 195.

51 – Russian and Azerbaijan , p. 58

52 – Cenubi Azerbaycan……S. 196

53 – Caucasian Battle fields , Allen and Muratoff , Cabridge 1953 , P. 296 – ۹۹ Russian and Azerbaijan , P. 58 – ۹

۵۴ – Cenubi azerbaycan….. , S. 198 – ۹۹٫

۵۵ – Cenubi Azerbaycan…… , S. 199.

56 – تاریخ هجده ساله، صص ۷۵ – ۶۷۴٫

۵۷ – تجدد، ش(۱۶ جمادی الاخر ۱۳۳۵).

۵۸ – “تأثیر جنگ جهانی اول در سیاست داخلی ایران” محمودرضا قدس، تاریخ معاصر ایران، کتاب دهم، صص ۹۰ –۱۰۶٫

۵۹ – در اینجا فرصت شرح و بسط نیست. برای گزارش تفصیلی رک: تجدد، ش ۱۷ (۲۷ شعبان ۳۵ ) / شیخ محمد خیابانی، آذری، صص ۱۰۰ – ۹۵ / تاریخ هجده ساله، صص ۸۴ – ۶۸۲٫ و

۱۹۲۰ – ci il Tebriz usyani , S 35 – ۶ Kaspi , VI , 25 (1917,6, 25) (97,8)

60- تجدد،ش ۱۵ ( ۲۰ شعبان ۱۳۳۵) / تاریخ هجده ساله، ص ۶۸۱٫

۶۱ – تجدد، ش ۵۵ (۱۹ صفر ۱۳۳۶).

۶۲ – تاریخ زندگانی من، ا. کسروی، ص ۱۱۲٫

۶۳ – تجدد، ش ۲۵ ( ۳ شوال ۳۵ ).

۶۴ – تاریخ هجده ساله، صص ۶۸۴ و ۹۳ – ۶۹۰٫

۶۵ – گزیده اسناد دریای خزر و مناطق شمالی ایران در جنگ جهانی اول، نصیری مقدم، ۱۳۷۴، صص ۲۸ –۲۲۷٫

۶۶- تاریخ هجده ساله، ص ۷۱۱٫

۶۷ – شرح حال و اقدامات شیخ محمد خیابانی، برلین ۱۳۰۴ ص ۳۰ و….

Azerbaijan , Atabaki , London 1993 , P. 48/

68 – Azadistan Devleti ve Seyh Muhammad Khiyabani , Ali Azeri Tercueme Eloglu, Ankara , S. 128.

مقایسه شود با: قیام شیخ محمد خیابانی در تبریز، صص ۵ – ۲۰۴٫

۶۹ – “تأثیر جنگ جهانی اول در سیاست داخلی ایران” پیشین صص ۸۶ و ۱۰۵٫

۷۰ – عملیات در ایران، صص ۷۵ – ۴۷۴٫

۷۱ – پیشین، ص ۴۷۶ / ایران در جنگ بزرگ، ص ۵۰۹٫

۷۲ – تاریخ هجده ساله، ص ۷۹۲٫

۷۳ – ایران و جنگ جهانی اول، اسناد وزارت داخله، کاوه بیات، ۱۳۶۹، ص ۲۷۱٫

۷۴ – پیشین، ص۲۷۲٫

۷۵ – پیشین، ص ۷۵ – ۲۷۰٫

۷۶ – تاریخ هجده ساله، ص ۷۵۳٫

۷۷ – گزیده اسناد ایران و عثمانی، ج ۷، ص ۸۵۸٫

۷۸ – تاریخ روابط خارجی ایران، دوره اول مشروطه، ولایتی، ۱۳۷۰، ص۴۵٫

۷۹ – Cenubi Azerbaycan….S. 195

روز یکشنبه ۱۳ ماه مه به هنگام غروب که در سوئد به درازا می کشد و روز و شب در هم می آمیزد به تماشای مستندی از فیلمساز آگاه، منتقد تیزبین، نویسنده و کارگردان برجسته و شناخته شده جامعه سیاسی و هنری کشور آقایان رضا علامه زاده و آهنگ ساز متن آن اسفندیار منفرد زاده نشستیم. نمایش در یکی از سالن های کوچک دانشکده شیمی دانشگاه چالمرز با شرکت تعدادی از دانشجویان، فعالین اجتماعی و دوستداران فرهنگ و هنر برگزار شد. سال ها است خانه هنر و ادبیات گوتنبرگ به مدیریت ناصر زراعتی و مرکز آموزشی ایران به مدیریت فرهنگ طاولی همکاری خود را آغاز کرده، فعالیت های ارزنده و موفقی را در نمایش فیلم، مستند و ادبیات انجام می دهند. رویکرد، عملکرد، کار فرهنگی و فعالیت آنان ارزش و ارج فراوانی در بین روشنفکران، پژوهشگران و فعالین اجتماعی ایجاد کرده و زمینه تقدیر آنان را بوجود آورده است.

مستند تابوی ایرانی علامه زاده براستی تابو شکنی در جامعه ای است که سنت دیرینه و تعصب جاهلانه و نا آگانه آن برای کنده شدن از جامعه جان سختی از خود نشان می دهند، رژیم مذهبی و تاریک اندیش آن با جذب شدگانش در ولایت همراه با چپاول درونی، در فکر بر پایی دولت اسلامی شیعه در جهان اند. برخی از روشنفکران آن زیر نام حقوق شهروندی، دمکراسی و شعار های کلی و ملی گرایی نامفهوم  پنهان می شوند. بنابرین هنرمندان همراه با آفرینش هنری مجبورند در صحنه های گوناگون ایفای نقش کنند و چشم و گوش جامعه باشند ، بگفته ی قدیمی ها آنچه مردم در آیینه می بینند، هنرمندان در خشت و گل  باید ببینند ، زیرا آنان تیز بین، تیز هوش و کنجکاوند تا ناهنجاری  و گسل های اجتماعی را ببینند و پرداخته به جامعه تحویل دهند. هنرمند برجسته رضا علامه زاده در طول تاریخ زندگی هنری خود نشان داده است که همواره در کنار مردم و بازگو کننده زوایای زندگی محرومان جامعه خویش است، که گاهی دیگر هنرمندان از کنار آن با بی تفاوتی می گذرند. درد و گرفتاری و فقر مردم روح و روان هنرمند مسئول را مکدر و آرامشش را بهم می زند تا راهی برای برون رفت پیدا کند.

رضا علامه زاده از دوران نوجوانی و جوانی با فقر و درد مردم آشنا بود و خود را متعلق به آن طبقه می دانست که اسیر نظام استثمار و استبدادند و برای رهایی از آن می اندیشید. در جوانی زندان و شکنجه را تجربه کرد ولی آبدیده تر به مبارزه خود ادامه داد. آفرید و چیز های خوب و ماندگار آفرید. در بهترین سال های زندگی، مانند دیگر هنرمندان متعهد مجبور به ترک زادگاه خود شد که به آن عشق می ورزید. هیولایی بنام جمهوری اسلامی با خیانت به امید آزادی خواهان، به کشتن و نابودی آزادی آمده بود. در همان روز ها و ماه ها و سال های نخست چهره واقعی خود را نشان داد. با هنر و هنرمند سر ستیز داشت. علامه زاده هنرمند غربت نشین به پیکار خود ادامه داد. باز هم آفرید و چیز های خوب آفرید. فیلم و مستند ساخت، نمایش نامه نوشت و درد و اضطراب مردم را بر زبان آورد، اندوخته های خود را به دیگران آموخت و خوش درخشید. به زنان، مهاجرت اجباری، تجاوز در زندان های جمهوری اسلامی و جنایت مقدسی پرداخت که قاتلان جمهوری اسلامی با همدستان خارجی خود آن را به اجرا درآوردند.

علامه زاده در مستند تابوی ایرانی خود تلنگر دیگری بر جسم و جان خواب آلود جامعه زد. بیش از ۱۵۰ سال ظلم، ستم ، بی تفاوتی و در بهترین حالت چشم پوشی به جامعه بهایی هر وجدان آگاهی را شرمنده و مضطرب می کند. این انسان ها در همه این مدت زیر ظلم و ستم و ترس زیسته اند. روزی از سوی روحانیت و حکومت و روز دیگر از سوی جمعیتی که خود را ناجی شیعیان و منتظرین امام زمان می خوانند و این گروه ( حجتیه) در سال های اخیر سرنوشت سیاسی کشور را در دست گرفته اند. مستند تابوی ایرانی آغاز بسیار خوب و گیرایی دارد، بیننده را جذب و به دنبال خود می کشد. مردم روستایی در مازندران با گفتار ساده خود که از دل بر می خیزد به گلایه می پردازند، با آنکه خانه و آشیانه آنها به آتش کشیده شده با کینه و نفرت سخن نمی گویند، همواره تکرار می کنند که ما سال ها باهم زندگی کردیم. آنان پیوند ناگسستنی با باور های مذهبی خود دارند. به آنان گفته می شود که باید خانه و کاشانه خود را ترک کنند. درس نخوانند، کار نکنند و در جامعه دیده نشوند، بیشتر از زندگی به مرگ فکر کنند. البته این شعار همیشگی جمهوری اسلامی به همه دگراندیشان است! مستند تابوی ایرانی بعد از آن آغاز جذاب و گیرای خود به شکل پراکنده و گاهی ناهمگون پیش می رود، هرچند در نهایت پیام خود را به بیننده منتقل می کند.

در نقد مستند تابوی ایرانی سخن فراوان است، بخشی از آن که جنبه تکنیکی دارد باید از سوی صاحبنظران با توجه به امکانات محدود سازنده بیان شود ولی بخش های اجتماعی و آموزشی آن می تواند مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد. علامه زاده در جواب پرسشی که چگونه شد این فیلم را ساختید می گوید. بعد از پخش مصاحبه هایی از بهایی ها شخصی که نمی شناختمش از آلمان با من تماس گرفت و گفت: شما که این همه به مسائل انسانی حساسیت دارید و کار می کنید، چرا راجع به مشکلات ما بهائیان فیلمی نمی سازید ؟ ایشان مقداری کتاب و مدارک از آلمان فرستاد… همزمان از سوی بی بی سی هم خواستند چند مستند برایشان بسازم…( در گفتگو با رسانه های گوناگون) این یکی از ضعف های مهم جامعه هنری و فعالین اجتماعی ما است که گسل های مهم اجتماعی بویژه تفاوت های فرهنگی، زبانی، ملی، قومی و دینی و مذهبی جامعه ما را نمی بینند و یا نسبت به آن بی تفاوت اند. مستند ساز با تجربه به سراغ جامعه شناسان و یا اندیشه ورزان بی طرف که زیبنده پژوهش و علم فراگیر است نمی رود و یا امکان آن را پیدا نمی کند که این بینش و یا ادعا هم نمی تواند قابل قبول باشد، به سراغ افرادی می رود که برخی هنوز به رژیم ولایت، برخی دیگر به دمکراسی دینی و یا ظرفیت قانون اساسی جمهوری اسلامی باور دارند. قانون اساسی جمهوری اسلامی در مقدمه و اصول نخستین خود همه آزادی ها را از انسان سلب و آن را موجودی بی اراده و بی اختیار تعریف کرده که نیازمند ولی امر است. بنابرین اولین اصل آزادی، وجدان آزاد است. تا انسان وجدان آزاد نداشته باشد نمی تواند آزاد بیاندیشد، آزاد زندگی کند، آزادی دیگران را به رسمیت بشناسد و به حقوق بشر که دستآورد تاریخ است احترام بگذارد. به هر رو مستند تابوی ایرانی با تابو شکنی خود زمینه بحث را پیرامون تفاوت های مهم اجتماعی و فرهنگی فراهم می آورد و واقعیت های موجود در جامعه را به نمایش ، آموزش و دید همگان بویژه روشنفکران و فعالین اجتماعی می گذارد. بنظر می رسد خود علامه زاده هم تحت تاثیر رخداد ها  و سیر مستند قرار گرفته در جواب پرسش رادیو فردا می گوید: بسیار از اقوام در ایران مورد ستم مضاعف هستند. اینکه علامه زاده آن را هر چند دیر بر زبان می آورد قابل تقدیر است و انتظار می رود که این واقعیت تلخ و دیرینه جامعه را به تصویر کشد و برای ثبت در تاریخ به آیندگان بسپارد.

تمرکز قدرت در دهه های پیشین که با نام ملت، زبان و دولت واحد شکل گرفته با افزوده شدن نهاد ولایت شیعه بر آن فاجعه آفریده است. تمرکز قدرت سیاسی، نظامی و اقتصادی در یک قطب به پتک آهنینی تبدیل شده است که می تواند بر سر همگان فرود آید. همه واحد های ملی، قومی، مذهبی و دینی در معرض سرکوب قرار دارند. میلیون ها کودک ترک در آذربایجان، کردستان، خوزستان و بلوچستان از تحصیل به زبان مادری خود محرومند. میلیون ها سنی مذهب در مناطق مختلف کشور نه تنها از داشتن عبادتگاه محرومند، گاهی به شدت مورد تعرض و ناسزا گویی قرار می گیرند. در این میان کلیمیان و زرتشتیان هم شرایط بهتری ندارند. قدرت را می توان با قدرت مهار و کنترل کرد. راه برون رفت انهدام قدرت مرکزی و تشکیل دولت های محلی است که در آن همه ادیان آزاد و دور از قدرت سیاسی باشند…

محمد حسین یحیایی

mhyahyai@yahoo.com

رحیم رئیس نیا

یادداشت «آذربایجان»

تبریز پس از تحمل سختی های انقلاب مشروطیت، گرفتار استیلای آشکار ارتش روس گشت. «شهر رزمنده» در زیر سلطه نیروهای اشغالگر بود که جنگ جهانگیر نخست آغاز شد و چون در میانه دو نیروی متخاصم روس و عثمانی قرار داشت، بشدت آسیب دید. جنگ نقش بزرگی در از دست رفتن موقعیت تبریز داشت و پیامدهای آن زمینه ساز استقرار دولت شوونیستی در ایران گشت. زمانی که جنگ پایان پایان گرفت، دولت مرکزی نیز بجای توجه بیشتر و در پیش گرفتن سیاستهای جبرانی در حق تبریز، دشمنی با این شهر را پیشه کرد و با سرکوب  جنبش خیابانی و استقرار دولت نژادپرست و شوونیست رضا شاه، این دشمنی قانونیت و رسمیت یافت. نوشته حاضر تلاشی برای تصویر تبریز در طول دوران جنگ است. با آرزوی موفقیت برای نویسنده مقاله، توجه خوانندگان را به آن جلب می کنیم. نوشته برای اولین بار در نشریه «آذربایجان» چاپ می شود.

سیروس مددی- مهر ۱۳۷۸- اکتبر ۱۹۹۹

در آستانه جنگ

در آغاز جنگ جهانی اول بیش از ۵ سال از اشغال تبریز به دست سربازان روسی می گذشت . با ورود قشون روس در اواخر آوریل ۱۹۰۹ (اردیبهشت ۱۲۸۸) به تبریز ، بر مقاومت قهرمانانه مشروطه خواهان شهر عملا” نقطه پایان نهاده شد . اگرچه کنسولگری های روس و انگلیس در تبریز ، پس از گذشتن قشون مذکور از مرز جلفا ، کتبا به انجمن شهر قول و اطمینان داده بودند که پس از اعاده آسایش و آسودگی و امنیت ، این قوه بدون تاخیر و شرط و بدون اینکه در آتیه از اولیای دولت ایران ادعایی نماید ، خاک ایران را ترک و به روسیه مراجعت خواهد کرد .۱با این همه این نیرو از همان روز رسیدنش به کنار شهر نشان داد که ابزار گسترش نفوذ سیاسی و نظامی و حتی توسعه اراضی روسیه در ایران و یک نیروی تجاوزگر است ، نه نجات بخش . مجاهدان که نزدیک به یک سال در برابر نیروهای محمدعلی میرزا ایستادگی کرده بودند ، به صلاحدید رهبران خود از درگیر شدن با این مهمانان ناخوانده پرهیز کردند ، تا آنکه شرارتها و بهانه جویی های آنان کاسه صبر این غیوران دندان بر جگر گذاشته را سرانجام پس از ۲ سال و ۸ ماه لبریز کرد و در روز ۲۰ دسامبر ۱۹۱۱ (۲۹ ذیحجه ۱۳۲۹ ) پس از دریافت دستور از فرماندهان خود ، شیرآسا از کنامهای خود بیرون جستند و به مقابله با دشمن پرداختند . تنی چند از آنها بعدها اظهار داشته اند که : “ما هیچ وقت مایل به جنگ نبودیم ، ولی وحشی گریهای سربازان روس خونمان را به جوش آورده است و مرگ هزار بار از تماشای اعمال ناشایسته آنان خوش تربود”.۲ اشغالگران که تا آن روز بر مردم بی دست و پا چیرگی مینمودند ناگاه خود را در میان آتش یافتند . جنگ ۴ روز ادامه یافت و در این مدت نزدیک به ۸۵۰ سالدات و قزاق در کوچه پس کوچه های شهر به خاک و خون افتادند.۳

وقتی خبر قیام تبریز به روسیه رسید ، تزار نیکلا به درخواست انتقام نایب السلطنه قفقاز چنین پاسخ داد ‎؛ ْ‎‏” من از حمله گستاخانه ایرانیان به قوای خودمان در تبریز بیزار و خشمگینم ، فرمانی را که به ژنرال وروپانوف (veropanov ) داده اید تا با خشونت و بسرعت عمل کند ، کاملا تصویب میکنم . . . “ ۴

نیروی کمکی با چنین فرمانی به تبریز گسیل گردید ، مقاومت مسلحانه را با قساوتی کم سابقه در هم شکست و کشتار مردم عادی و شکار آزادی خواهان و اعدامهای دسته جمعی پی در پی ـ که با بدار کشیده شدن ثقة السلام و ۷ تن دیگر از آزادی خواهان در عاشورای سال ۱۳۳۰ ( ۱ ژانویه ۱۹۱۲) آغاز گردید ـ و سلاخی های شجاع الدوله ، نفس ها را در سینه های مردم که از آغاز جنبش مشروطه دستخوش انواع فشارها بوده اند، حبس کرد و به قولی با چیرگی روسیان در تبریز دستگته آزادی از آنجا برچیده گردید و چند سال تبریز بدترین حال را داشت . ۵

در این حال هر کس از آزادی خواهان شهر امکانی یافت ، جان از مهلکه به در برد و در این میان کسانی ره شهرهای دیگر در پیش گرفتند و گروهی به عثمانی گریختند، اما بسیاری از پنهان شدگان در شهر به دست دژخیمان شجاع الدوله گرفتار آمده ، دو شقه یا تاج دار شدند . روزنامه حکمت که در مصر چاپ میشد تعداد کشته شدگان را که با دست صمدخان شربت شهادت نوشیدند، دویست و چهل و سه نفر نوشته است . ۶

دوره فرمانروایی شجاع الدوله قره نوکر تزاریسم در آذربایجان از اوایل سال ۱۹۱۲ تا حدود دو ماه پس از آغاز جنگ جهانی ادامه یافت . گفته اند که آدم کشی هاو شکنجه های وحشیانه افراد شجاع الدوله ”به مراتب از درنده خویی های سربازان روس بیش تر“ بوده است .

در این دوره سیاه، اقتدار دولت نامقتدر مرکزی با وجود شجاع الدوله، که به زور اشغالگران به آن تحمیل شده بود، در آذربایجان به صفر رسیده بود .چندان که والی تحمیلی از برگزاری انتخابات دوره سوم مجلس در آذربایجان جلوگیری کرد و مجلس سوم بدون حضور نمایندگان این خطه تشکیل یافت. هواداران استبدادخواه و همدستان شجاع الدوله، که در پی بازگرداندن محمدعلی میرزای مختوع به تخت و تاج از دست داده بودند، جسارت را به جائی رساندند که به دولت پیام فرسنادند که ”آذربایجانیان دیگر زیر بار مشروطه نخواهند رفت و اگر دولت پافشاری نماید ناچار خواهند بود از ایران جدا شوند“۸ روزنامه توفیق که زیان گویای دار و دسته صمدخان بود، آزادیخواهان و کارکنان دولت مشروطه را مشتی لامذهب میدانست و تهدید می کرد که ”اگر دست از سر مردم برندارند ، صمدخان ناگزیر خواهد شد که آهنگ تهران کرده ، تامذهبان را از آنجا بیرون کند.“ صمدخان حتی برای چشم زهر گرفتن از آزادیخواهان ، که پس از اعلان انتخابات جنب و جوش از خود نشان دادند، چوبه های دار از نو برپا داشت و چندتن از فراریان بازگشته به شهر و درآمده از مخفی گاه را اعدام کرد.

روس ها در آستانه شروع جنگ به اقداماتی چون به کارگماردن عناصر خود در نظمیه و ادارات تبریز و شهرهای دیگر و تحت حمایت خود در آوردن زمینداران و بازرگانان بزرگ و . . . پرداختند . گفتنی است که این تحت الحمایه ها ایرانیانی بودند که مالیات خود را به کنسولگری روس می پرداختندو آلت دست کنسولگری بودند و در سایه پرچم روس ماموران و قوانین دولت ایران را به چیزی نمی گرفتند . منظور روس ها از دست زدن به چنین اقداماتی ”جز استوار گردانیدن پای خودشان در آذربایجان معنی دیگری نداشته . (آنها) چنین می خواستند که کم کم همه کارها را به دست گیرند و مردم را با نیرنگ بسته خود گردانند که اگر روزی رسید و آشکاره آذربایجان را بردند، دیگر شورشی و غوغایی در میان نباشد .“۹

ویلهلم لیتن (Wilhelm Litten ) که در مارس ۱۹۱۴ برای تاسیس و اداره کنسولگری آلمان در تبریز به این شهر وارد شده بود، نوشته است که روس ها تمام خواسته های خود را به زور اسلحه به مردم تحمیل می کنند و ”اورولوف( Orlov ) سرکنسول روسیه در تبریز ، در حقیقت بر این ایالت حکومت می نماید.“ ۱۰ او اضافه می کند که به زودی ایالت آذربایجان ”به صورت بخشی از امپراطوری روسیه در خواهد آمد.“ ۱۱

جنگ

آغاز جنگ جهانی در اوایل اوت ۱۹۱۴ (نیمه اول رمضان ۱۳۳۲ ـ اواسط مرداد ۱۲۹۳) ، که تصور وتقع بینانه ای از ابعاد فاجعه اش وجود نداشت ، این امید را در ایران و از آن جمله در آذربایجان برانگیخت که متحدین و در رأس آن ها آلمان نیرومند و نستوه با درهم شکستن روسیه و انگلیس ، بر سیطره نفس گیر آن ها بر شمال و جنوب ایران ، که با قرارداد ۱۹۰۷ به مناطق نفوذ خود تبدیلش کرده بودند ، پایان بخشد . بی مورد نیست که ملک الشعرای بهار جنگ بین الملل را چونان معجزه ای ارزیابی کرده است که ایران را ، که بر اثر مداخلات خفقان آور بیگانگان امیدی به بقایش نمی رفته، نجات داد و ” احساسات فشرده و فسرده . . . را منبسط و گرم کرد و خبر فتوحات سربازان آلمان در روسیه ، ایرانیان حساس را به هواداری متحدین وادار کرد !“ ۱۲ مورخ الوله سپهر هم ـ که در دوره جنگ منشی اول سفارت آلمان در تهران بوده ـ بر آن بوده که ”مژده اعلان جنگ جهانگیر روح جدیدی در کالبد میهن پرستان ایران دمید . جنگی که در دنیا موجب هزاران آفات و بلیات و سیه بختی شد ، کشور ما را از استعمار رهایی بخشید . اگر آن کارزار در روزگار رخ نمی داد ، وطن ما در نتیجه اجرا منطقه نفوذ ۱۹۰۷ به دو نیمه منقسم و شاید امروز نام آن از نقشه عالم محو شده بود .“۱۳

یکی از نشانه های دمیدن روح جدید در کالبد آزادی خواهان آذربایجانی انتشار یک روزنامه زیر زمینی ژلاتینی بنام انصاف در تبریز بود که مأموران غلاظ و شداد شجاع الدوله به کشف ناشران آن موفق نمی شدند . از نخستین اقدامات کابینه مستوفی که ۱۸ روز پس از آغاز جنگ جهانی به سر کار آمده بود ، برکناری شجاع الدوله خونخوار از حکومت آذربایجان بود . در متحدالمالی که وزارت امور خارجه به مناسبت بازگشت شجاع الوله به آذربایجان در ۱۰ صفر ۱۳۳۳ / ۲۸ دسامبر ۱۹۱۴ به عموم سفرای دولت ایران در کشورهای مختلف ارسال داشته ، تاریخچه نایب الایالگی او و جریان اخراجش از ایران بازگو کرده است : ”پس از آنکه شجاع الدوله در تحت شرایطی . . . به سمت نیابت ایالت آذربایجان شناخته شد ، ولی چون از تقویت مأمورین نظامی روس و مخصوصا جنرال قنسول تبریز سوء استعمال نمود ، روز به روز به حرکات متمردانه خود می افزود . مخصوصا موقع اعلان تاج گذاری بندگان اغلی حضرت اقدس همایونی و مسئله انتخابات (مجلس) علنا بنای ضدیت را گذارده و بالاخره تمرد را به جائی رسانید که بر ضد اوامر دولت تجهیز استعداد اردو و به سمت زنجان نموده، مخالفت خود را با دولت علنی کرد دولت جدا در صدد برآمد که انتهایی به این اعمال او داده شود . بعد از مذاکرات زیاد با سفارت روس بالاخره تحصیل موافقت برای انفصال مشارالیه گردیده و موقتا تا ورود والاحضرت اقدس ولیعهد (محمد حسن میرزا)، رشیدالملک به سمت نیابت ایالت آذربایجان معین و تلگرافا انفصال شجاع الدوله اعلام گردید . . . “ ۱۴

در هر حال ، روس ها ”در نتیجه جنگ بوده که خواهش (دولت) ایران را پذیرفتند . زیرا پس از پیش آمد جنگ رفتار خود را اندکی بهتر گردانیده ، به دلجوئی از دولت ایران می کوشیدند“ ۱۵ و با این همه تقی خان رشیدالملک ، نوکر دیگر خود را برای جانشینی آن خون آشام به دولت تحمیل کردند . شجاع الدوله نیز اندکی پس از برکناری ، به اصرار دولت در اوایل اکتبر / اواسط مهر ۱۲۹۳ راه روسیه را در پیش گرفت تا بعدا باز به توسط اربابان به کار گرفته شود .

می دانیم که دولت ایران در ۲ اکتبر ۱۹۱۴ (۱۲ ذیقعده ۱۳۳۳ ) یک ماه پس از شعله ور شدن آتش جنگ جهانی ، اعلان بی طرفی کرد‌؛ لیکن این بی طرفی را هیچ کدام از طرف های درگیر در جنگ جدی نگرفتند و کشور ما را عرصه تاخت و تاز و دسیسه های سیاسی خود قرار دادند . ۱۶ میروشنیکف غیر ممکن بودن حفظ بی طرفی و به طور کل اتخاذ یک سیاست مستقل را ناشی از وضع نیمه مستعمره و وابسته بودن ایران دانسته است . ۱۷

دولت ایران بلافاصله پس از اغلام بی طرفی ، از دولت روسیه خواست تا قوای خود را از آذربایجان بیرون ببرد . یک روز پیش از اغلان بی طرفی ، رئیس الوزراء خطاب به وزیر مختار روس اوضاع آذربایجان را تشریح و وضع اکراد و هیجانی که در آنها تولید شده ، با مشکلاتی که ممکن است بعدها بروز نماید ، بیان داشته ، تقاضا کرد که ”برای حصول اطمینان عثمانیها ، لازم است دولت روسیه به وعده های خود وفا نموده و فعلا که اوضاع آذربایجان هنوز موجب نگرانی نیست ، قشون خود را از آذربایجان و غیره ببرند و دولت ایران هم فورا والاحضرت اقدس ولیعهد را ، به طوری که سابق هم مذاکره شده بود ، به تبریز اعزام و استعداد کافی در کسب اهمیت ننموده است ، جلوگیری شده ، دولتین روس و عثمانی ، هر دو از حمله ای که ممکن است از حدود ایران به خاک یکدیگر شود ، مطمئن باشند . ۱۸ و در پایان هم صراحتا می خواهد که دولت روس به واسطه بردن قشون خودشان از آذربایجان رفع بهانه عثمانی ها را نموده ، و محلی برای تجاوزات آنها باقی نگذارند . ۱۹

دولت ایران این خواست را بارها تکرار می کند . اما روسیه که خیالاتی در سر داشته ، به بهانه های مختلف از قبول آن سرباز میزند و به ویژه مسئله حفظ امنیت خارجیان در آذربایجان را، که بهانه اصلی اعزام نیرو به این سامان بوده پیش می کشد. وزارت امور خارجه ایران هم استدلال می کند که ”قبل از ورود قشون دولت بهیهه به آذربایجان ابدا نسبت به رعایای خارجه سوءقصد و تعرض رخ ننموده “ و اعلام می دارد که ” هرگاه مضرات سیاسی و خسارات مادی نسبت به این مملکت و دولت وارد آید و اولیلی دولت غلیه اولیای آن دولت بهیه را مسئول بدانند محق خواهند بود .۲۰ و دولت روسیه اعتنایی به چنین درخواست ها و استدلال هایی نمی کند .

در این دوره هنوز عثمانی وارد جنگ نشده بود و مردم تبریز کنسولگری روسیه و سربازان روسی را برسرنوشت خود حاکم می دیدند و به امید تغییر اوضاع چشم به آینده دوخته بودند . از آن جایی که روسیه بخش هایی از نیروهای خود، مستقر در آذربایجان را به جبهه های غرب اعزام داشته بود ، حتی الامکان از تحریک مردم محلی و پیش آمدن حوادثی چون حوادث محرم ۱۳۳۰ پرهیز می کرد . اساسا در این برهه از جنگ ، روسیه و انگلیس تمایلی به حفظ نیروی نظامی و دست کم افزایش آن ها در مناطق تحت نفوذ خود در ایران نداشتند ، در حالی که متحدین و در رأس آنها آلمان بر آن بودند تا برای کاستن از فشار متفقین در جبهه های اروپا ، روسیه و تنگلیس را بیش از پیش در خاورمیانه و نزدیک درگیر گردانند .به همین منظور هم بود که پای عثمانی به لطایف الحیل به جنگ کشانده شد و با کشانده شدن پیرمرد بیمار اروپا ـ که می خواست بهبود یابد و جوانی از سر گیردـ به جنگ ، مناطق غربی و شمال غربی ایران و از آن جمله آذربایجان به میدان نبرد نیروهای متخاصم تبدیل شد و در این میان تبریز نیز از دست به دستی ها و آسیب ها و آفت های جدی ناشی از آنها در امان نماند .

یادداشت ها

۱ – تاریخ مشروطه ایران ، کسروی ، ۱۳۴۶ ، ص ۹۰۵

۲ – قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت ایران ، طاهرزاده بهزاد ص ۳۵۷

۳ – تاریخ هجده ساله آذربایجان ، ۱۳۴۰ ، صص ۷۷ –۲۶۱ . در جلسه مورخ ۲۶ دسامبر ۱۹۱۱ هیئت وزیران روسیه ، که برای گفتگو درباره وضع تبریز تشکیل یافته بوده ، گزارش داده شده است که ”از تاریخ بیستم تا بیست و پنجم دسامبر (۱ تا ۶ ژانویه ۱۹۱۲)یک افسر و چهل و دو سرباز زخمی شده اند .“ روس و انگلیس در ایران ص ۶۲۴

۴ – روس و انگلیس در ایران ، کاظم زاده ترجمه امیری ۱۳۵۴ صص ۲۵ – ۶۲۴

۵ – تاریخ هجده ساله ص ۲۸۹ .

۶ – قیام آذربایجان در …ص ۳۵۲ .

۷ – روس و انگلیس در ایران ص ۶۲۶ . برای آگاهی بیشتر از شمه ای از جنایاتی که در آن روزها بر تبریزیان رفته رک نامه هایی از تبریز ، براون ، ترجمه جوادی ، ۱۳۵۱ .

۸ – تاریخ هجده ساله ص ۵۷۷ .

۹ – پیشین ، ص ۵۸۶ .

۱۰ – خاطرات لیتن ، ترجمه صدری ، ۱۳۶۸ ص ۱۲

۱۱ – پیشین ، ص ۱۴

۱۲ – تاریخ مختصر احزاب سیاسی ، بهار ، ۱۳۲۳ ، ج ۱ ، ص ۱۶

۱۳ – ایران در جنگ بزرگ ، سپهر ، ۱۳۳۶ ، ص ۹

۱۴ – کتاب سبز ، ۱۳۶۳ ، ص ۶۹

۱۵ – تاریخ هجده ساله ص ۵۹۲ .

۱۶ – Collected works , Lenin , Moscow 1976 , Vol . 39 , p 719

17 – Iran in world war , Miroshnikov , Moscow 1964 , p 96 .

ایران در جنگ جهانی اول ، میروشنکف ، ترجمه دخانیاتی ، تهران ۱۳۴۴ ، ص ۱۰۸ .

۱۸ – کتاب سبز ، ص ۲

۱۹ – پیشین

۲۰ – پیشین ص ۱۷

*- برگرفته از نشریه «آذربایجان »  شماره ۱ مهرماه ۱۳۷۸

برای مطالعه بخش دوم به آدرس زیر مراجعه کنید:

ترجمه علی مهدی پور

دولت ترکیه می خواهد هموطنان خود در خارج از کشور را، در راستای منافع خود سازماندهی کند. از سال ۲۰۱۰ “اراده ترکان خارج از کشور” شکل گرفته است. دلیل این اقدام “رشد نژادپرستی در اروپا” عنوان می شود. بوریس کالنوکی

همانطوری که در بالا بدان اشاره شد، آنکارا دلیل آن را دفاع از هموطنان خود، در مقابل نژادپرستی عنوان کرده است. ولی در حقیقت ترکیه می خواهد در سطح جهان، از میلیونها ترک خارج از کشور، یک نیروی ضربتی و قاطع بسازد.

روزنامه “حریت” فاش کردن این موضوع را، با استناد به گفتگو با یک مقام بالای دولتی، بیان نمود. مسئولیت این نهاد در حال شکل گیری، به عهده “اداره ترکان خارج از کشور” می باشد؛ که ریاست آن را “بکیر بوزداق” (Bekir Bozdag ) معاون نخست وزیر فعلی به عهده دارد. این، “اداره ترکان خارج از کشور” که در سال ۲۰۱۰، شکل گرفته، چندان مورد توجه اروپا قرار نگرفته است.

ولی به زودی اوضاع فرق خواهد کرد. چونکه طبق اطلاعات رسیده، به زودی یک شبکه با تمام سازمانهای ترک در خارج با حمایت و تشویق آنکارا، در حال شکل گرفتن است که منافع ترکان خارج از کشور را بهتر حمایت کند. چون ترکان در اروپا شدیدا تحت فشار و نژادپرستی و بیگانه ستیزی، قرار دارند؛ و باید از طرف حکومت ترکیه سازماندهی شوند، تا بتوانند از منافع خود دفاع کنند.

طرح تاثیر گذار برای یک پروژه بزرگ

ضمنا آشکار است که در باره بعد سیاسی نیز تصمیم گرفته شده ـ مقایسه هایی هم شده، با دیاسپورای ارامنه که در تمام دنیا فعالیت می کنند، تا دولتها و پارلمانهای کشورها، قتل عام ارامنه در سال ۱۹۱۵ را بطور رسمی بعنوان نژادکشی، بشناسند؛ در حالیکه این مسئله بین ترکان و ارامنه و همچنان تاریخ نویسان، مورد مناقشه است.

مقیاس طرح برای این پروژه تاثیر گذار خیلی بزرگ می باشد. روشن است که دولت ترکیه در نظر دارد در وحله اول با آوردن مسائل عمده و سازماندهی لازم، بر روی کاغذ، نمایندگان تمام نهاد های ترک در خارج از کشور را، به دو کنگره در ماههای جون و سپتامبر، دعوت کند.

البته نه فقط ترکان در اروپا و آمریکا، بلکه ترکان ایران و آسیای مرکزی نیز، مد نظرند: یک چهارم  جمعیت ایران را، آذربایجانیهای ترک زبان تشکیل می دهند.

آنکارا می خواهد از آذربایجانی های خارج از ایران نیز حمایت کند، و در نظر دارد، در ماه سپتامیر کنفرانسی بمناسبت یادبود “نجات آذربایجان از دست روسها”* در سال ۱۹۱۸ به وسیله یک سردار عثمانی، برگزار کند. ابتدا بایستی در ماه جون، ۵۰۰ نماینده سازمانهای ترکان خارج در آنکارا گردهم بیایند. هدف این است که جامعه ترکان در اروپا، تعلیم داده شود، تا حقوق خود را بطور قانونی به دست بیاورند.

فاش کردن این پیام به ترکان خارج، اکیدا ممنوع بود

از آنجایی که این گونه فعالیتها داستان طولانی دارند، این گونه برنامه ها از نظر سیاسی، اهمیت زیادی پیدا می کنند. در سال ۲۰۱۰ ـ که “اداره ترکان خارج” به ریاست “بکیر بوزداق” در آنکارا، شکل گرفت ـ  دولت ۱۵۰۰ نفر از فعالان سیاسی  و بازرگان را به ترکیه دعوت نمود، و از آنان خواست که در کشورهای اروپایی محل سکونت خود، در راستای منافع ترکیه فعال باشند.

این گردهم آیی چنان پنهانی صورت گرفت که به موجب تحقیق “ولت آنلاین” (Welt Online)، فقط یکی از سفارت های مربوطه، از آن اطلاع داشت.

“بکیر بوزداق” از اعضای جنبش دینی “گولن” می باشد. احتمال دارد که شبکه جهانی این جنبش [جنبش دینی گولن] پایه اصلی، فعالیت ترکان خارج باشد. یک عده که از این جنبش و تاثیر آن در سیاست ترکیه، انتقاد می کردند، به اتهام های تروریستی محاکمه شده اند.

منبع “ولت آنلاین”:

http://www.welt.de/politik/deutschland/article106195383/Ankara-will-Millionen-Auslandstuerken-mobilisieren.html

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

حواشی مترجم

* در مورد ادعای واهی “نجات آذربایجان از دست روسها در سال ۱۹۱۸″ علاقمندان می توانند به نوشته تحقیقی در مورد اهداف توسعه طالبانه عثمانی، از “رحیم رئیس نیا” پژوهشگر معاصر و صاحبنظر در تاریخ، با عنوان “نقش تبریز در مقابل قشون های عثمانی در جنگ جهانی اول” مراجعه کنند؛ که لینک آن در زیر صفحه آورده شده است.

ولی در اینجا با نقل بخش هایی از نوشته رئیس نیا، می توان ادعای امروزی دولتمردان ترک را، نقد نمود. گرچه همزمان با انقلاب روسیه، شمال ایران در اشغال ارتش تزاری روس بود، ولی با انقلاب بلشویکی روسیه در سال ۱۹۱۷، ایران از اشغال سپاهیان روس، آزاد می شود. رحیم رئیس نیا با اشاره به انقلاب اکتبر و تاثیر آن بر مردم تبریز در آن ایام، می نویسد:

“سیمای شهر یکباره دگرگون شد و به رغم تمام مشکلات و کوتاه دستی‎های ناشی از جنگ و اشغال، جانی نو در کالبد مردم دمیده شد و پس از چند سال بی عیدی، نوروز را با تمام امکانات خود جشن گرفتند. … آزادی‎خواهان نیز به جنب و جوش افتادند و شیخ محمد خیابانی و تنی چند از هم مسلکانش، پس از آنکه ۵  سال از برچیده شدن بساط حزب دموکرات گذشته بود … در روز ۱۸ فروردین ۱۲۹۶ (۷ آوریل ۱۹۱۷ ) که مطابق بود با ۱۴ جمادی الثانی ۱۳۳۵، سالروز صدور فرمان مشروطه، موجودیت “کمیته ایالتی آذربایجان فرقه دموکرات ایران” را در غیاب کمیته مرکزی فرقه دموکرات ایران اعلام کردند. دو روز بعد هم روزنامه تجدد، ارگان آن به انتشار آغازید. … حدود سه‎هفته پس از آغاز انتشار تجدد، دسته‎های سالدات و قزاق به مناسبت اول ماه مه سرود آزادی خوانان در خیابانهای تبریز راه پیمایی کردند و شعارهای انقلابی سر دادند. برگزار کننده این جشن کارگری، شورای نمایندگان سربازان پدید آمده در لشکرهای روس بود. رهبریت این شوراها غالبا در دست انقلابیون بود. شورای نمایندگان سربازان پادگان روسی تبریز، روزنامه‎ای به نام ایزوستیا به زبان روسی منتشر میکرد. این شورا نه تنها در بین سالدات و قزاق فعالیت می‎کرد، بلکه درعین حال درپی ایجاد ارتباط با اهالی و جلب همکاری و هم رایی سازمانهای سیاسی نوظهور محلی بود. … یکی از رویدادهای جالب این دوره رفتن اهالی شهر و سربازان روسی بر سر خاک ثقةالاسلام و دیگر شهدای آزادی، در روز جمعه، ۲۴ شعبان ۳۵ (۱۵ ژوئن ۱۹۱۷ و ۲۵ خرداد ۱۲۹۶) بود. در این مراسم فراموش نشدنی، که به پیشنهاد شورای نمایندگان سربازان روسی و به کارگردانی کمسیونی متشکل از ایرانیان و روس‎ها برگزار شد، ضمن گل ریزان کردن قبرهای شهیدان، سرودهای شورانگیز و شعارهای برابری و برادری فضا را پر کرد. خیابانی به نام حزب دموکرات و قنبروف، رئیس هیئت اجرائیه، نطقهای موثر و مهیج ایراد کردند. بیانیه‎هایی نیز در همان روز از طرف کمیته ایالتی فرقه و هیئت اجرائیه شورای وکلای سالداتها و…. منتشر گردید. در این نطقها و بیانیه‎ها از استبداد مطلقه روس و مرتجعین خونخوار ایرانی، که‎همدست آنان در سرکوبی آزادی و آزادی‎خواهان ایران بودند، ابراز تنفر، و بر برادری ملتهای ایران و روس تأکید شده بود.”

در زمستان و بهار ۱۹۱۸ میلادی (۹۷ ـ ۱۲۹۶) قحطی در سراسر ایران از جمله آذربایجان بیداد می کند. کمیته ایالتی حزب دموکرات، با ایجاد “کمسیون آذوقه و اعانه” دست به گشودن انبارهای ارزاق و تدارک حمل غله به شهر و جیره بندی نان، تا حدی از مرگ و میر ناشی از گرسنگی، می کاهد. در این ایام که مردم آذربایجان علیرغم وزیدن نسیم آزادی، با قحطی و گرسنگی دست به گریبان بودند، سپاه عثمانی به آذربایجان حمله می کند. رئیس نیا در مورد دلایل حمله مجدد سپاه عثمانی به آذربایجان، می نویسد:

“می توان گفت که در این برهه از زمان، کناره گیری روسیه از جنگ و عقب نشینی واحدهای نظامی از آناطولی شرقی و شمال غرب ایران و بی حفاظ شدن قفقاز در حال غلیان و…. چشم اندازهای وسوسه انگیزی برای خیالات جاه طلبانه پانترکیستی رهبران اتحاد و ترقی و به ویژه شخص انورپاشا گشوده بود.  انور گویا در این زمان برآن بوده است که به تلافی ولایات عربی از دست رفته، با تصرف آذربایجان ایران و قفقاز جنوبی پایگاهی برای تصرف سرزمینهای ماورای خزر و تشکیل یک امپراطوری ترک پدید آورد.”

سپاه عثمانی با کتمان اهداف توسعه طالبانه، ابتدا موفق می شود گروهی از مجاهدین ایرانی را نیز با خود همراه سازد. ولی تلاش عثمانی برای از بین بردن “کمیته آذربایجانی حزب دموکرات” به رهبری شیخ محمد خیابانی، و جایگزینی “جمعیت اتحاد اسلام” وابسته به عثمانی، آزادیخواهان ایران را وادار به مقابله با عثمانی می کند. رئیس نیا در این مورد می نویسد:

“با ورود این قشون، فعالیت درحال توسعه کمیته دموکرات مواجه با اشکال جدی شد. عثمانی‎ها کمیته مورد بحث را که در برابر اعمال تجاوزگرانه اشغالگران ایستادگی می‎کرد، تحت فشار قرار دادند تا جمعیت اتحاد اسلام، که برپا داشته خودشان بود، امکان رشد و توسعه یابد. به‎همین منظور هم بود که خیابانی و دو تن از فعالان کمیته، به دستاویز این که با ارامنه‎همدستی داشته‎اند و به زیان سپاه اسلام می‎کوشند، دستگیر و در تاریخ ۱ اوت ۱۹۱۸ (۸ ذیقعده ۱۳۳۶) از تبریز تبعید گردیدند. آنان، ابتدا به اورمیه، که تحت اشغال عثمانی‎ها بود، انتقال داده شده، در آنجا زندانی گردیدند و پس از ۲ ماه که عثمانی‎ها مجبور به عقب نشینی از آن شهر شدند، گرفتاران را به قارص انتقال دادند.”

پانترکیستهای ترکیه امروز نه تنها رفتار آن روزی خود با شیح محمد خیابانی را کتمان می کنند، بلکه با تحریف آشکار سعی در وارونه نشان دادن، اعمال خود می نمایند. برای نشان دادن یک نمونه از تحریف آشکار در مورد شیخ محمد خیابانی و اهداف وی، می توان به ترجمه ترکی کتاب ـ “قیام شیح محمد خیابانی در تبریز” نوشته علی آذری، که در سال ۱۳۶۳ توسط “نشر صفی علیشاه” در تهران چاپ گردید ـ اشاره نمود: ترجمه ترکی این کتاب که در آنکارا به چاپ رسیده، ترکان با تغییر نام کتاب به “آزادستان دولتی و شیخ محمد خیابانی” (دولت آزادستان و شیح محمد خیابانی) سعی کرده اند، در ذهن خواننده این توهم را به وجود آورند که هدف خیابانی از قیام، تشکیل کشور مستقل “آزادستان” بود. رئیس نیا با توجه به اقدامات پانترکیستهای ترکیه در وارونه نشان دادن رفتار خود با خیابانی، چنین می نویسد:

«جالب توجه است که ترجمه کتاب «قیام شیخ محمد خیابانی در تبریز» علی آذری به زبان ترکی که اخیرا با عنوان بودار «آزادیستان دولتی و شیخ محمد خیابانی» (دولت آزادیستان و شیخ محمد خیابانی) در ترکیه منتشر شده و تحریفات پان ترکیستی ناروای زیادی در آن راه یافته، مطالب زیر بعنوان «تبعید خیابانی بدست قشون اشغالگر عثمانی»  کتاب اصلی کلا حذف گردیده و بجایش این چند سطر سرهم بندی شده مغایر با روح کتاب نوشته شده است: دولت عثمانی، مناسبات با خیابانی: در اثنای یورش روس‎ها به سرزمینهای ترک، ارتش عثمانی مدتی کوتاه ناگزیر از جنگیدن با روس‎ها در قلمرو ایران شد. در این دوره خیابانی و آذربایجانی‎ها که بخاطر استقلال آذربایجان با حکومت ایران در حال مبارزه بودند، از حمایت بزرگ عثمانی برخوردار شده‎اند!  قشون عثمانی وقتی به تبریز وارد شد، مدارس ترکی بازشده به دست خیابانی را با معلم تجهیز و به سازمان‎های ترکی دیگر کمک‎های مادی و معنوی کرد!”

حضور عثمانی ها در تبریز و دیگر مناطق آذربایجان تا قبول شکست و تسلیم عثمانی (اکتبر ۱۹۱۸) ادامه می  یابد. با شکست عثمانی و عقب نشینی آنان از ایران، خیابانی و یارانش نیز آزاد شده و به تبریز بر می گردند. با برچیده شدن بساط “جمعیت اتحاد اسلام” وابسته به عثمانی به رهبری “یوسف ضیاء بیگ قفقازی” به نفوذ عثمانی در ایران نیز خاتمه داده می شود. رئیس نیا می نویسد:

“عثمانی‎ها در این دوره در تبریز، که تا تسلیم عثمانی در اکتبر ۱۹۱۸ و فروپاشی بقایای نیروهای نظامی آن کشور ادامه پیدا می‎کند، چنان رفتار می‎کردند که گویی برای همیشه در آذربایجان خواهند ماند. انور گویا حتی چند روزپیش از تسلیم عثمانی امیدوار بوده است که پس از برقرار شدن صلح با متفقین، بتواند بریتانیا و ایالات متحده را به شناسایی یک دولت مجزای آذربایجان ترغیب نماید. در همین روزها عثمانی‎ها شایع کرده بودند که «متفقین حاضرند در برابر انعقاد یک صلح جداگانه با عثمانی، انضمام آذربایجان ایران را در امپراطوری عثمانی برسمیت بشناسند» این شایعه چندان قوت گرفته بوده که وزارت خارجه انگلیس وجود چنین توافقی را رسما تکذیب کرد.”

با توجه به این که روسها ۵ سال قبل از جنگ جهانی اول، یعنی از سال ۱۹۰۹ میلادی، در تبریز و دیگر مناطق آذربایجان حضور داشتند، و صدمات و لطمات جدی بر نیروهای آزادیخواه و مشروطه طلب وارد کرده بودند، ورود سپاه عثمانی به تبریز در سال ۱۹۱۴ و عقب نشینی روس ها، سبب گردید که ابتدا سپاه عثمانی از نظر مردم آذربایجان، نیروهای رهایی بخش به حساب آید. ولی رفتار تجاوز کارانه آنان به ویژه با ورود مجدد سپاه عثمانی به ایران در سال ۱۹۱۸، و دستگیری خیابانی و یارانش و اعمال فشار بر مردم، نفرت مردم را بر انگیخته بود. از طرفی دولت عثمانی که قادر به تامین بودجه نظامی و هزینه های سنگین جنگی نبود، سعی می کرد با اخاذی از مردم شهرهای اشغالی ایران، مایحتاج خود را تامین کند. همچنین دولت عثمانی در کشور خود دست به انتشار اسکناس های بدون پشتوانه ای بنام “قائمه” زده بود؛ که در بین مردم ایران، ارزش چندانی نداشت. رئیس نیا می نویسد:

“حضور عثمانی ها در تبریز این بار نیز، مثل بار اول ـ که دستکم آن بار به جهت اخراج سالدات و قزاق از شهر، ابتدا نجاتبخش می نموده اند ـ مولد مصایب و مشکلاتی برای اهالی شهر بود. مداخلات ناروا در امور دولت و ملت ایران چون والی نشاندن و جمعیت برپا داشتن و روزنامه انتشار دادن، سرکیسه کردن مردم بعناوین مختلف، دست درازی به سفره توده گرسنه و بویژه تحمیل “قائمه” موجب رنجیدگی و نفرت روز افزون بود. … فرمانده مرکزی عثمانی … اعلانی طبع و نشر نموده بود، در آن اهالی را تهدید کرده است که «هر کس پولهای کاغذی دولت علیه عثمانی (قائمه) را قبول نکند … و مثل پول ایرانی متداول نکند … گرفتار نموده، از یک لیره تا ده لیره جریمه گرفته و صد چوب زده و ده روز حبس خواهد شد و هرکس که در قیمت متداول اشیاء به جهت پول عثمانی تزاید نماید (یعنی ارزش قائمه را کمتر حساب کند) گرفتار و دچار مجازات خواهد شد و … اسنادی نیز حاکی از آن هستند که فرمانده کل قشون عثمانی تمام مخارج قشون مستقر در خوی را که هر روز هم بر تعدادشان افزوده می شد، به اهالی شهر تحمیل می کرده و روز به روز نیز بر تحمیلات خود می افزوده است، چندان که اهالی با آن همه پریشانی نمی توانستند از عهده این همه تحمیلات بر بیایند و خیلی ها ترک دار و دیار را تنها راه چاره می یافته اند. … بدیهی است که این وضع کم و بیش دامنگیر اهالی تبریز نیز بود.”

در جنگ جهانی اول، که ایران علیرغم بی طرفی، عرصه تاخت و تاز طرف‎های درگیر در جنگ شده بود، متحمل تلفات و خسارات جبران ناپذیری می گردد. در طول جنگ خسارت وارده به آذربایجان، از طرف سپاه عثمانی که ادعای نجات آذربایجان را داشت، ۲۷  میلیون تومان برآورد می گردد!

علیرغم ادعای امروزی پانترکیست های ترکیه، مبنی بر “نجات آذربایجان از دست روسها در سال ۱۹۱۸″ و تلاش آنان برای کتمان اهداف واقعی سلف خود مبنی بر تصاحب آذربایجان، گویا محافل تجزیه طلب و پانترکیستی کشورمان، هیچ ابایی ندارند که حمایت خود را از تلاش عثمانی برای تصاحب آذربایجان، بیان کنند! یکی از این محافل تجزیه طالب و ایران ستیز که با نام مستعار “مئهران باهارلی” مطالبی منتشر می کند، با حمایت از تلاش برای تجزیه و تصاحب آذربایجان توسط عثمانی و عمال ایرانی آن در سال ۱۹۱۸، چنین می نویسد:

“… مجدالسلطنه افشار اورومی والی آذربایجان نیمه مستقل ـ تحت الحمایه عثمانی … است. … برداشت بسیاری از مقامات دولتی ایران از دوره کوتاه مدت رهائی آذربایجان جنوبی توسط نیروهای عثمانی به صورت «تجزیه» آذربایجان از ایران نیز، موید واقعیت انفصال و وضعیت نیمه مستقل آزربایجان جنوبی در این مدت از ایران است. … در طول مدت حاکمیت مجدالسلطنه افشار اورومی بر آذربایجان جنوبی تحت الحمایه عثمانی، توده مردم ترک به طور گسترده ای در سرتاسر آذربایجان از جان و دل با حاکمیت جدید همکاری می نمودند. … دوره حاکمیت کوتاه مدت مجدالسلطنه در آذربایجان جنوبی تحت الحمایه عثمانی، همچنین دوران رستاخیز فرهنگی ـ ملی ترکی در آذربایجان جنوبی است. این حاکمیت … پیشاهنگ اقدامات عملی برای تشکیل هسته اولیه دولت ملی ترک در آذربایجان جنوبی است. …”

لینک نوشته رحیم رئیس نیا، با عنوان “نقش تبریز در مقابل قشون های عثمانی در جنگ جهانی اول”

http://solgunaz.com/Articles/ottoman%20in%20tebriz.htm

]]> http://www.azer-online.com/azer/?feed=rss2&p=14436 1 http://www.azer-online.com/azer/?p=14417 http://www.azer-online.com/azer/?p=14417#comments Tue, 15 May 2012 17:36:54 +0000 Ahad http://www.azer-online.com/azer/?p=14417 هاشم ترلان

اؤن سؤز
اودلار اؤلکه‌سی آذربایجان، پارلاق و شانلی تاریخه، زنگین مدنیته و ایگید خالقا مالیکدیر. آذربایجان اؤز قوینوندا مینلرجه غئیرتلی و شجاعتلی اینسان بسله‌ییب، چوخلو دؤیوشلردن مظفر چیخیب، اونودولماز شرف لؤوحه‌لری یارادیبدیر. بو پارلاق تاریخی کئچمیش، میللی وارلیغیمیزی دانان آلچاقلارین گؤزلرینه زهرلی تیکان کیمی‌دیر. بو کئچمیش خالقیمیزین باشی اوجالیغی، دوشمانلارین‌ایسه آلچاقلیغینی عکس ائتدیرن جانلی تاریخدیر. بابک‌لر، جاوانشیرلر، کوراوغلولار، نبی‌لر، قاچاق‌کرم‌لر، ستارخان‌لار، حیدرخان‌لار، نیگارلار، هجرلر، زینب‌پاشالار، سریه‌لر و …. بو یورددا، بو اودلار اؤلکه‌سینده بویا- باشا چاتیب، تاریخیمیزده پارلاق اولدوزلارا چئوریلیبلر. بو آذربایجان ایگیدلری شرفله اؤلمه‌یی، شرفسیز یاشاماغا اوستون توتوب و غدار دوشمانلارین قارشیسیندا اییلمه‌ییبلر.
آذربایجان موباریزه تاریخینین بیر چوخ صحیفه‌لری اونون رشادتلی اوغول‌لارینین قهرمانلیغی‌ایله قیزیللانیبسادا، بو یوردون قیزلاری‌دا اؤز آتا- بابالاری و قارداشلاری کیمی بو پارلاقلیغین گونشلرینه چئوریلیبلر. اونلار ایگیدلیکله دؤیوشوب، جلادلارین اؤنونده آلچالماییبلار. شاهسئون قیزی ثومه‌رینلی “سریه” آذربایجانین قهرمانلیق تاریخینین پارلاق اولدوزلارینداندیر.
“سریه” اردبیل تابعه سیندن اولان “ثومه‌رین” ماحالیندا یاشاییب، اورادا‌ایسه ۱۳۲۴-۲۵نجی ایللرده آذربایجاندا باش وئره‌ن میللی آزادلیق حرکاتی‌نین دؤیوشچوسو اولوب، میللی نئهضتین قانا چکیلمه‌سیله، غدارجاسینا شاهین یئرلی نوکرلری واسیطه‌سیله اؤلدورولوبدور. سریه‌نین یاشاییشی، موباریزه‌سی و شرفله اؤلمه‌سی بیرداها “آصلانین ائرکک دیشیسی اولماز” سؤزونون فاکتیک ثوبوتو اولموشدور.
آذربایجان میللی نهضتی‌نین شاه و استبداد قوشونونون توسطی‌ایله قانا چکیلمه‌سی تاریخین ان دهشتلی فاجعه‌لریندندیر. اونلارین آذربایجاندا تؤکدوکلری قانلارین هر بیر داملاسی شاهین یئرلی نوکر و سلطنت‌رئژیمی‌نین ننگ و آلچاقلیق لکه‌سینه چئوریلدی.
شاه قوشونو آذربایجانین بوتون شهر و کندلرین قانا چکمک داوامیندا، اردبیل منطقه‌سی‌نین موباریزلری و آزادیخواهلاری قارشیسینادا چیخیرلار. بو گونلرده “سریه” حیات یولداشی “علی” و موباریز یولداشلاری‌لا بیرلیکده ثومه‌رین اطرافیندا شاه اوردوسو و اونون یئرلی نوکرلریله ووروشوردولار. اونلار قارشیدا دوران دوشمانی اؤلدوررکن داغلارا دالی اوتوردولار. بورادا کند مالیکی نین سیلاحلی قولدور دسته‌سینه راست گلیرلر. بئش گون آتیشما داوام ائدیر. ثومه‌رین موباریزلری او جومله‌دن قهرمان سریه دوشمانین تکلیف ائتدیی “تسلیم” سؤزونه باخمایاراق، شجاعتله سون گولله‌یه قده‌ر ووروشا داوام وئریرلر. اونلارین گولله و سایر تجهیزاتلاری توکنمکده‌ایدیر. کند مالیکی آلچاقلیقلا بیر حیله‌یه ال وورور. سریه و یولداشلارینین قارشیسینا قران گتیریر، اونا ال باسیر، آند ایچیر و “شرفله!” “سؤز!” وئریر کی سریه و یولداشلاری دؤیوشدن ال چکسه‌لر، آماندا اولاجاقلار. آمما بو شاه نوکری دؤیوشون داوامیندا سریه‌نی توتوب، قرانا باسدیغی اللرینی اونون و بیر سیرا دیگر موباریزلرین قانینا بویاندیریر.
سریه اؤلدورولمه‌میشدن اول، بارماغینی جلادلارین گؤزونون ایچینه سیلکه‌رک، “بو سیزین اوچون هنر دئییل. تاریخ عهد و پیمان پوزانلاری نیفرتله یاد ائده‌جکدیر. آذربایجانین ایگید اوغوللاری منیم قانیمی یئرده قویمویاجاقلار.” دئییر.
سریه‌نین قهرمانلیق داستانی معلوم سببلر اوزره یاییلمامیش قالیر، یالنیز بیر ایکی کیچیک حجملی یازی “آزادلیق یولونون موباریزلری” کیتابی و سون ایللرده بعضی اینترنت سایتلاریندا یاییلیر.
سئوینجلی حالدیر کی گؤرکملی خالق شاعریمیز هاشم ترلان‌ین سون اثری، ایلک دفعه اولاراق سریه و اونون حیات و موباریزه‌سینه حصر ائدیلمیشدیر. بو بؤیوک حجملی پوئتیک اثرده شاعر، آذربایجان خالقی‌نین آصلان قیزی ثومه‌رینلی سریه‌نین دؤیوشونو و شهادتینی بدیعی اثر کیمی اوخوجولارینا تقدیم ائتمیشدیر. اثرده بیر نئچه پوئتیک لووحه‌نین تاماشاچیسی اولوروق. سریه‌نین موغانا گئده‌ن کوچ اوسته آنادان اولماسی، بویا باشا چاتیب علی آدیندا ایگید بیر گنجله حیات قورماسی، بیر فدایی کیمی میللی نئهضته قوشولوب و آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی سیرالاریندا دؤیوشمه‌سی و نهایت قولدورلارین خیانت اللری‌له اؤلدورولمه‌سی، اثری تشکیل ائده‌ن لؤوحه‌لردیر. بو اثر بؤیوک حجملی اولدوغو اوچون مستقل کیتاب شکلینده چاپ اولمالیدیر. عزیز اوخوجولارا تقدیم اولونان آشاغیداکی پارچالار، اثرین مختلف پوئتیک لوحه‌لریندن نمونه‌لر کیمی‌ وئریلیبدیر.

ائلدار موغانلی

سریه‌نین قهرمانلیق داستانی
هاشم ترلان

دان‌ سؤکولور، گونش‌ یانیر باشیندا تاج‌،
شئح‌ چکیلیر اوبالاردان‌ یاماج‌- یاماج‌ .
اوزاقلاردا آغ‌ شلمه‌لی‌ بوز داغلارین‌
زیروه‌سیندن‌ شئح چیله‌نیر نارین‌- نارین‌.
گدیکلرده‌ کاروان‌ یولو مین‌ آشیریم‌،
دره‌لرده‌ سولار جوشور شیریم‌-شیریم‌.
شلاله‌لر هارای‌ سالیب‌ تؤکولدوکجه‌
سپه‌له‌نیر قایالارا اینجه‌- اینجه‌.
زامان‌ گولور، گون‌ قیسالیر پرده‌-پرده‌،
بولوت‌لاردا سئیره‌ چیخیب‌ زیروه‌لرده‌.
هر ایقلیمین‌ اؤز رنگی‌ وار ائلدن‌- ائله‌، ‌
یای‌ پاییزین‌ الین‌ سیخیر گوله‌-گوله‌.
بوردا ائلات‌ قارتال‌لاری‌ آچیر قاناد،
حؤکمون‌ سورور چادیر-چادیر، ائلات‌-ائلات‌.
“ائل‌سئون”‌لر دیاری‌دیر بو ائل‌، مکان‌،
آت‌ اوینادیب‌، قیلینج‌ چالیب‌ زامان‌-زامان‌.
پاییز گلیب‌ کؤچ‌ اوستو‌دور، گئدیر تلاش‌،
آران‌ فیکری‌ کؤنوللرده‌ قالدیریب‌ باش‌…..
×××××
داغلار آغ‌ اؤرپه‌یین‌ آتیب‌ باشیندان‌،
پاییز عطری‌ گلیر هر قاریشیندان‌…..
باخ‌! سونسوز گؤیلره‌، سای‌ اولدوزلاری‌،
ارن‌ قادینلاری‌، ارن‌ قیزلاری‌!
امه‌یه‌، زحمته‌ ایمانلاریلا،
اوست‌- اوسته‌ گئیدیی‌ تومانلاریلا،
دره‌دن‌ تپه‌یه‌- تپه‌دن‌ دوزه‌،
گئجه‌دن‌ آچیلان‌ یاشیل‌ گوندوزه‌،
تلسسن گؤررسن‌ اونلاری‌ هر آن،‌
فخر ائیلر باخدیقجا دوغما ساوالان‌…..

آلاچیق آچیلیر،چکیلیر یوکه‌،
اوشاقلار ایش‌ گؤرور اؤزوندن‌ یئکه‌.
هر یاندا های‌- هارای‌ قوپور، سس‌ گلیر،
مرفشلر باغلانیر، آتا یوکله‌نیر…..

گونش‌ ساوالانین‌ باشیندا بیر تاج‌،
گولوردو ائللره‌ وئردیجه‌ خراج‌.
بوش‌ قالان‌ آرخاجین‌ کؤنلو دارالدی‌،
گؤزلری‌ یول‌ گئده‌ن‌ کارواندا قالدی‌.
هله‌لیک‌، هله‌لیک‌ ای‌ اوجا داغلار!
یئنه‌ده‌ بو ائللر سیزی‌ قوجاقلار…..

یهرین‌ قاشیندان‌، آتین‌ یالیندان‌-
یاپیشان‌ قادینلار بویلانیر گونه‌.
داغلاردا بوی‌ آتان‌، آراندا گولن‌
خیردا اوشاقلاری‌ آلیب‌ ترکینه‌.

چوبان‌ نئی‌ سسی‌نین‌ لذتین‌ دادیر،
سورونو هایلاییر اؤروشدن‌ قاباق‌.
موغانین‌، آرانین‌ گؤزو یولدادیر،
اوره‌یی‌ چیرپینیر گؤروشدن‌ قاباق‌……

گونش‌ تئللرینی‌ دارادی‌ گئتدی‌،
دومانلیق‌ قانادین‌ آچدی‌ یوللارا.
ائله‌ بیل‌ گوندوزون‌ نورون‌ اریتدی‌،
سانکی‌ آل‌ گونشی‌ چکدیلر دارا.

قورشاغین‌ ساللادی‌ دومان‌ بو آندا،
گؤیلر گورولدادی‌، کاروان‌ دایاندی‌.
گؤیدن‌ نوغول‌- نوغول‌ دولو یاغاندا،
اوبالار گوموشو رنگه‌ بویاندی‌ .

بولوتلار چکیلدی‌، نه‌ دومان‌، نه‌ چن‌،
یئنه‌ده‌ آل‌ گونش‌ بویلاندی‌ دوم‌- دوز.
بیر قادین‌ آت‌ اوسته‌ باغیردی‌ درددن‌،
نورلو گؤزلرینده‌ قارالدی‌ گوندوز.

ناله‌نین‌ سسیندن‌ قوجا بیر قاری‌،
بیلنده‌ بو دردین‌ نه‌ اولدوغونو.
یادینا سالدیقجا او دؤورانلاری‌،
اؤزونون‌ آت‌ اوسته‌ دوغولدوغونو.

ائندیریب‌ بوز آتین‌ اوستوندن‌ یئره‌
گلینی‌ دؤره‌یه‌ آلدی‌ قادینلار.
گلدی‌ ائل‌ ماماسی‌، باخدی‌ گؤیلره‌
عؤمرونده‌ تجروبه‌، کؤنلونده‌ ایلقار.

قوجالی‌، جاوانلی‌ اؤتن‌ بو کاروان‌،
ائلاتی‌ اوخشایان‌ دره‌، داغ‌، تپه‌.
گؤزلرده‌ بیر سووال‌، قیزدیر یا اوغلان‌؟
دونیایا گؤز آچان‌ بو نازلی‌ کؤرپه‌.

اؤتور دقیقه‌لر، اؤتور لحظه‌لر،
باخیشلار بویلانیر یانان‌ گون‌شه‌.
درده‌ بورونسه‌ده‌ گلین‌ بیر ته‌هر،
هامینین‌ صبیری‌ دایانیب‌ عرشه‌.

دوغومون‌ سون‌ چاغی‌…کورپه‌ سسیندن‌
سئحیرلی‌ لحظه‌لر دؤندو سئوینجه‌.
داغلارا سس‌ سالان‌ گور نفسیندن‌،
سینه‌سی‌ دالغالی‌، گؤرکمی‌ اینجه‌.

آناسی‌ کؤرپه‌یه‌ باخدی‌ بو آندا،
نارین‌ گولوشلرین‌ ائتدی‌ هدییه‌.
ازلدن‌ ایلقاری‌ واردی‌ دوغاندا
قیز اولسا آدینی‌ قویسون‌ “سریه”‌.

سریه‌ چاغریلدی‌، او گوندن‌ بو قیز،
هامی‌ قانادلانیب،‌ آز قالیر اوچا.
کیم‌ بیلدی‌ او زامان‌ قوجا دونیامیز،
بیر ایگید دوغوبدور اؤزوندن‌ اوجا……

نه‌ بیلسین‌ تورپاغا شیمشک‌ چاخاجاق‌
آتدیغی‌ گولله‌نین‌ هر ایشیغیندا.
نه‌ بیلسین‌ سنگرلر سوساجاق‌ آنجاق‌،
شاهسئون قیزینین‌ یاراشیغیندا…..

بیر عؤمور دولایی‌ یوللاردان‌ کئچیب‌،
روزگاری‌ درک‌ ائدیب‌، قلبی‌ دؤیوندو.
قیزلار بولاغی‌نین‌ سویوندان‌ ایچیب‌،
سئوداسی‌ اویاندی‌، چینارا دؤندو……….

“تومروس”دان‌ نیفرتی‌، سئودانی‌ ائلدن‌،
غئیرتی‌ بابکدن‌، تورپاقدان‌ گوجو-
آلدی‌، فخر ائیله‌دی‌ مین‌ بیر کؤنولدن‌
آتیلدی‌ مئیدانا، سئومه‌دی‌ کونجو……

اؤزونه‌ گووه‌نن‌، داغا بوی‌ دئیه‌ن‌،
ائلچیلر قاپیدان‌ قووولدو‌ بیر- بیر.
سریه‌دن‌ اؤته‌ری‌ قلبی‌ گؤینه‌ین‌
گلنه‌ یوخ‌! دئدی‌، اولمادی‌ تدبیر.

نهایت‌ سریه‌نین‌ اوره‌یی‌ جوشدو،
ایگید بیر اوغلاندان‌ کئچه‌ بیلمه‌دی‌.
گؤزلر بیر- بیرینه‌ باخدی‌ قوووشدو‌،
“علی”‌دن‌ آیریسین‌ سئچه‌ بیلمه‌دی‌.

بیر سارای‌ چکدیلر مرمردن‌ داشی‌،
کؤنولدن‌- کؤنوله‌ یوللار گؤروندو.
چالیندی‌ ایلقارین‌ ابدی‌ مارشی‌،
آرزولار یام‌- یاشیل‌ دونا بوروندو.

ایکی‌ داغ‌، ایکی‌ یار، ایکی‌ همکؤنول‌،
حیاتین‌ عئیبه‌جر درینلیکلری‌.
قایدادیر بیر گوله‌ اوخشایاندا گول‌،
آچیلار باغبانین‌ آیدین‌ سحری‌…….

نهایت‌ دولاندی‌ نئچه‌ قیش‌، باهار،
آخی‌ بو ائل‌، اوبا بیزه‌ وطندی‌.
چیخدی‌ دان‌ اولدوزو،‌ اریدی‌ بوزلار،
انتظار گؤزلرین‌ صبری‌ توکندی‌.

وطنه‌ گووه‌نن‌، ائله‌ ارکؤیون‌-
اولانلار یئل‌ اولدو، سئل‌ اولدو آخدی‌.
اینسانلار تورپاغین‌، اولدوزلار گؤیون‌،
شفقلر ظولمتین‌ گؤزونه‌ چاخدی‌.

ایناملا چاغلادی‌، سانجیلدی‌ اوخ‌ تک‌
فیرقه‌نین‌ تملی‌ ارکین‌ قاشیندا.
اونون‌ قدرتینه‌ اویانمادی‌ شک‌،
بو ائلین‌ ،تورپاغین‌ هر بیر داشیندا…..

قاپیسی‌ آچیلدی‌ غئیرتیمیزدن‌
زامانین‌ حؤکمی‌له‌ میللی‌ مجلیسین‌.
صداسی‌ سسلندی‌ قدرتیمیزدن‌
میللت‌ وکیلینه‌ وئریلن‌ سسین‌……..

فیرقه‌میز وطنین‌ توتوب‌ الیندن‌،
دئدی‌: سنی‌ دئییب‌ گلمیشم‌ آنا.
گلمیشم او توپوق‌ ووران‌ دیلیندن‌،
بیر شؤهرت‌ یارادام‌ آذربایجانا.

۲۱ آذر، او شانلی‌ گونده‌
دیلیمیز دیل‌ اولدو آچاندا یئلکن‌.
آنادان‌ دوغولان‌ هر کؤرپه‌نین‌‌ده‌
پاسپورتو تورکوجه‌ یازیلدی‌ ائرکن‌.

کیتابلار دیلیمجه‌ درج‌ اولدو مین‌- مین‌،
معصوم‌ دورنالارین‌ گزدی‌ تئلینده‌.
ابتدایی‌، اورتا، عالی‌ مکتبین‌
اساسی‌ قویولدو اؤز تملینده‌…….

تبریز کوچه‌لری‌ نورلو، چیراقلی‌،
گؤیون‌ اولدوزلاری‌ سانجیلیب‌ یئره‌.
ایگید فدائیلر نغمه‌ دوداقلی‌،
بویلانیب‌ صاباحکی‌ آیدین‌ سحره‌.

اورمیه‌، ماراغا، اردبیل‌، ساراب‌،
میللی‌ حوکومتین‌ اؤن‌ سیراسیندا.
دربارین‌ قالمادی‌ اوره‌یینده‌ تاب‌،
یئنه‌ نوحه‌لندی‌ ماتم‌ یاسیندا.

سریه ‌بو دؤورانی‌ بئله‌ گؤرونجه‌،
فیرقه‌نین‌ بویونا هؤردو چلنگی‌.
فدائی‌ آدلاندی‌ هامیدان‌ اؤنجه‌،
بئلینده‌ پاترونو، الده‌ توفنگی‌.

شررین‌ قانادینی‌ کؤکوندن‌ قیریب‌،
دوردو کئشیگینده‌ ائلین‌، اوبانین‌.
قارلی‌ گئجه‌لرده‌ اوجاق‌ یاندیریب‌،
نبضی‌ اللرینده‌ اؤتن‌ هر آنین‌.

اؤرپه‌یی‌ باشیندا، قاتار بئلینده‌
سنگره‌ یاتاندا نر اوغلو، نردی‌.
گؤزو دورنالارین‌ ایپک‌ تئلینده‌،
باخیشی‌ یادلارین‌ باغرین‌ د‌لردی‌.

سؤزونه‌، امرینه‌ ائدردی‌ تمکین‌
فدائیلر اونا مین‌ ائحتراملا.
دوشمانا‌ توکنمز اوره‌یینه‌ کین‌،
خالقینی‌ سئوردی‌ مین‌ بیر ایناملا.

قارا بولوتلارین‌ قانادی‌ سیندی‌،
سحر نسیمی‌نین‌ ایلک‌ باهاریندا.
سریه‌‌ده‌ زیروه‌لی‌ داغا سیغیندی‌
۲۱ آذرین‌ قانادلاریندا.

فدائیلر آتلی‌، سریه‌ ائننده‌،
امر ائتدی‌: حرکت‌! توزلاندی‌ یوللار.
بیر یول‌ آیریجیندا ساغا دؤننده‌،
مئشه‌نین‌ ایچینده‌ ترپندی‌ کوللار.

سریه‌نین‌ توفنگی‌ دیللندی‌ بیردن‌،
فدائیلر کسدی‌ بندی‌، بره‌نی‌.
داغلارا یاییلان‌ بو سس‌- سمیردن‌،
گولله‌لر بورودو‌ داغی‌، دره‌نی‌.

دوشمانلار آغ‌ یایلیق‌ توتوب‌ الینده‌:
- سیز آللاه‌، رحم‌ ائدین‌،گولله‌ آتمایین‌!
بیز تسلیم‌ اولوروق، ‌دئییب‌ دیلینده‌
- بیزلری‌ اؤلدوروب‌، قانا باتمایین‌.

فدائی‌ اؤنملی‌، فدائی‌ اؤتگم‌،
وطنین‌، فیرقه‌نین‌ علاجی‌ اوندا.
ظولمون‌ آتشینده‌ یاناندا اؤلکم‌،
بابکین‌ بایراغی‌، قلینجی‌ اوندا.

بو یوردون‌ دالغالی‌ گؤی‌ دنیزینده‌،
ماوی‌ گؤزلرینده‌ اوزدو سریه‌.
صاباحکی‌ باهارین‌ قالیب‌ ایزینده‌،
اوغروندا مؤحنته‌ دؤزدو سریه‌.

دئدی‌: من‌ بابکین‌ قیزییام‌ البت‌،
اونون‌ آخان‌ قانی‌، آلین‌ تریمدیر.
الیمله‌ قوردوغوم‌ میللی‌ حوکومت‌،
وطنیم‌، تورپاغیم‌، اؤز سنگریمدیر…..
* * * *
دربار یئنه‌ جولان‌ وئردی‌ قانادینا،
قوشون‌ چکدی‌،آت‌ اویناتدی‌ جوما-جوما.
حیله‌سیندن‌ چاتماق‌ اوچون‌ مورادینا،
طاعون‌ کیمی‌ سپه‌لندی‌ شن‌ یوردوما.

یئنه‌ دهشت‌، یئنه‌فریاد، یئنه‌ده‌ قان‌،
سانکی‌ گؤیون‌ قوزغونلاری‌ یئره‌ ائندی‌.
هر فدائی‌ گلدیم‌ دئدی‌: آذربایجان‌!
سنسیز بیزه‌ جان‌ نه‌ لازیم‌ وطن‌، ایندی‌ !

بیر- بیرینه‌ قارشی‌ دوردو خئییرله‌- شر،
ظولمت‌ چکدی‌ قلینجینی‌ آل‌ گوندوزه‌.
یاراقلاندی‌، داراقلاندی‌ فدائیلر،
دؤیوشلرده‌ قان‌ گؤلونده‌ اوزه‌-اوزه‌.

بیزیم‌ سریه‌ شاهسئونین ارن‌ قیزی‌،
کناریندا سئوگیلیسی‌، جان‌ سیرداشی‌.
تورپاغیما جانین‌ هدیه‌ وئرن‌ قیزی‌،
توفنگلرین‌ توشلادیلار یادا قارشی‌.

یئنه‌ گئیدی‌ غم‌ لباسین‌ آذربایجان‌،
دومان‌ آلدی‌ اردبیلین‌ داغین‌- داشین‌.
ثومه‌رینین‌ گؤزلرینده‌ نم‌، هیجان‌،
ساوالان‌‌دا کدرلی‌دیر، چاتیب‌ قاشین‌.

سریه‌ دئدی‌: من‌ بابکین‌ نر قیزییام‌،
فرعونلارین‌ ایمضاسیلا‌ یوخدور آرام‌.
فدائییم‌، فیرقه‌میزین‌ اولدوزویام‌،
جانیم‌ گئده‌ من‌ دوشمانلا‌ باریشمارام‌.

سنگر قوردو ثومه‌رینده‌ سریه‌ او گون‌،
عؤمور دوستو اؤز قهرمان‌ اری‌ ایله‌.
بو اوغورسوز زمانه‌دن‌ قلبی‌ کوسگون‌،
اود ساچیردی‌ توفنگینین‌ قه‌هری‌له‌.

اوز- اوزه‌دیر اولوم‌، اؤلوم‌، ایکی‌ سنگر،
قورشونلارین‌ اؤلوم‌ ساچان‌ نریلتیسی‌.
اویاناندا سرت‌ قایالار دیزه‌ چؤکر،
فدائینین‌ اوره‌یینده‌ وطن‌ حیسسی‌.

ایکی‌ کؤنول‌ ساریلمیشدیر توفنگینه‌،
هر سنگرده‌ دوشمانلارین‌ سایی‌ قات‌- قات‌.
سریه ‌باخدی‌، غضبیندن‌ دولدو کینه‌،
دئدی‌: یوخسا اویونجاقدیر بو کائینات‌.

بیر سس‌ ‌گلدی‌ اؤن‌ جبهه‌دن‌: چؤکور آخشام-‌
تسلیم‌ اولون‌! عؤمرونوزو وئرین‌ نجات‌.
سریه‌ دئدی‌: من‌ ائللردن‌ یارانمیشام‌،
اؤلوم‌ نه‌دیر؟ اودا منه‌ باشقا حیات‌.

دؤیوش‌ گئدیر، سنگر بویو قیل و قال‌دیر،
گولله‌ سسی‌ داغا، داشا سالیر هارای‌.
دؤیوش‌ گئدیر…سانکی‌ بوتون‌ جاهان‌ لال‌دیر
توفنگلرین‌ سسینده‌کی‌ سسدن‌ ساوای‌.

دوشمان‌ باخیب‌ غضبلندی‌ حئیرتیندن‌،
هوجوم‌ ائتدی‌ یاماج‌-یاماج‌، دره‌- دره‌.
سریه‌ گولدو، آجی‌-آجی‌ نیفرتیندن،‌
نعره‌ چکدی‌ شیغیدیقجا هر سنگره‌.

سریه‌ خیال‌ عالمینده‌،کؤنلونده‌ یاس‌،
سون‌ گولله‌لر داراغیندا مسلسلین‌.
دئییر:داها سون‌ نوقطه‌دیر…ماجال‌ قالماز،
سیلاحینین‌ چاخماغینا وورسا الین‌.

هله‌ دؤیوش‌ آلوو ساچیر ثومه‌رینده‌،
خئیرین‌ گؤزو کؤلگه‌لندی‌، شر اویاندی‌.
بو آن‌ سریه‌ گؤردو دوشمان‌ سنگرینده‌،
آغ‌ یایلیقدان‌ صولح‌ بایراغی‌ دالغالاندی‌.

ایکی‌ نفر نزاکتله‌، آرام‌-آرام‌،
اللرینده‌ مقدس‌ بیر قران‌ گلیر،
باخیشلاری‌ ظاهر دولو مین‌ ائحترام‌،
گؤزلرینده‌ مین‌ بیر اینام‌، ایمان‌ گلیر.

سریه‌ دالغین‌…خیالدادیر، مین‌ گوماندا:
- بو دبدبه‌، بو طنطنه‌ ندن‌ بئله‌.
اونلار آخی‌ نه‌ بیلسین‌کی‌ بیز بو آندا
بیر گولله‌میز یوخدور بیزیم‌ بوندان‌ بئله‌.

اونلار دئییر: تسلیم‌ اولون‌! بیله‌- بیله‌،
آمانداسیز، ال‌ باسیریق‌ قرانا بیز.
یوخسا صاباح‌ قوشون‌ گلسه‌ اردبیله‌
دار باشیندان‌ آسیلاجاق‌ هر تیکه‌نیز.

تسلیم‌ سؤزو قانادلاندی‌، هاوالانیب‌ ،
قوچ‌ سریه‌نین‌ گؤزلرینده‌ قه‌هر اولدو.
یاد اولدوغو بیر کلمه‌دن‌ قلبی‌ یانیب‌،
آرزولاری‌ اؤز کامینا زه‌هر اولدو.

جرئت‌ ائدیب‌ سنگریندن‌ بویلانمایان‌،
قوزغون‌ اولوب‌ هارین‌- هارین‌ قوندو یئره‌.
سؤزون‌ داندی‌، دوشمان پوزدو عهد و پیمان‌،
گونش‌ باتدی‌ اوبا- اوبا، دره‌- دره‌.

ال‌ باسدیغی‌،آند ایچدییی‌ قران‌ یئنه‌
هاوالاندی‌،کور ویجدانلار لکه‌لندی‌.
سریه‌ باخدی‌ قولونداکی‌ زنجیرینه‌،
غضب‌ دولو گؤزلریندن‌ نور الندی‌.

دئدی‌: سیز ای‌ داشا چاخان‌ اؤز ایلقارین‌
سانمایین کی‌ عملینیز اولدو هونر.
تاریخ‌ صاباح‌ عهد و پیمان‌ پوزانلاری‌،
نیفرت‌‌ایله‌ یاد ائده‌جک‌ هر گون‌ سحر.

شاهید اولسون‌ باشیمداکی‌ بو آغ‌ لئچک-‌
هونریمه‌، دؤیوشومله‌ اولدوز تانیش‌.
اؤلسم‌، قانیم‌ بو تورپاغدا گؤیه‌ره‌جک‌،
سریه‌لر بوی‌ آتاجاق‌ قاریش‌- قاریش‌.

گؤیه‌ چیخساز، یئره‌ ائنسز، بیلین‌ صاباح‌،
بو دونیانی‌ تیتره‌ده‌جک‌ آخان‌ قانیم‌.
حاق‌ ایسته‌ین‌ کؤنوللرده‌ نه‌دیر گوناه‌،
اؤز خالقیما شؤهرت‌ اولار آدیم‌، سانیم‌.

بو یاندیران‌، یاخان‌ سؤزلر، قلینج‌ اولدو
سانجیلاندا قانسیزلارین‌ دار گؤزونه‌.
آج‌ گولله‌لر سوزه‌- سوزه‌ ساچین‌ یولدو،
ظولمت‌ چؤکدو سریه‌نین‌ گوندوزونه‌.

سریه‌ سؤندو، نغمه‌لری‌ دوداغیندا،
گونش‌ باتدی‌، کؤلگه‌ قوندو دان‌ یئرینه‌.
ائلیم‌ دئدی‌، اوبام‌ دئدی‌، ساغلیغیندا،
اؤلنده‌ده‌‌ بزک‌ اولدو سنگرینه‌…..

غئیرتینه‌ سیغیشمایان‌ بوتون‌ جاهان‌،
بابکیمین‌ ایگید قیزی‌ سریه‌ هانی‌؟
اویان‌ سریه‌! دور آیاغا مزاریندان‌،
قاتیل‌لرین‌ ترک‌ ائیله‌ییب‌ بو دونیانی‌.

دوغولاندا آت‌ اوستونده‌ دئدین‌ :گره‌ک‌
توفنگیمله‌ سالام‌ وئرم‌ آل‌ گوندوزه‌.
ایندی‌ ائللر چیچک‌ سپیر اتک‌- اتک‌
ثومه‌رینده‌ سن‌ یاتدیغین‌ او سنگره‌…..

سن‌ دیریسن‌، اوره‌یینده‌ یانار اوجاق‌،
شعله‌سیله‌ سئیر ائتدیگین‌ بودونیانی‌،
بو داستانلا اوزون‌ ایللر یاشاداجاق‌،
وطنینده‌ ترلان‌ سنی‌، سن‌ ترلانی‌.

دوستان و هموطنان گرامی!

با سلام و آرزوی موفقیت برای شما.

لازم است به اطلاع شما برسانیم که سایت فرقه دمکرات آذربایجان از چندی پیش به دلایل فنی دامنه آن محدود و از دست رس بسیاری از بازدیدکنندگان خارج شده بود. ما ضمن پوزش از علاقمندان و بازدیدکنندگان سایت، به اطلاع می رسانیم که تلاش ما برای رفع مشکلات فنی تا کنون به نتیجه نرسیده است. به همین خاطر شما از این پس میتوانید سایت فرقه را با کمی تغییر در این  www.adf-mk.az آدرس مشاهده کنید.

با سپاس فراوان از همکاری شما

فرقه دمکرات آذربایجان - ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۱

(…تورکیه دیلی نین صرف و نحوینی دیلیمیزده اجرا ائتمک‌له هانسی‌سا اویدورما تورک دیلی یاراتماغا جان آتیرلار .اونلار، دیلیمیزین عادی و دوغما سؤزلرینی، سؤز ییرلشمه‌لرینی و علمی ـ ادبی اصطلاح لارینی تورکیه تورکجه سینده کی قارشیلیق لاری ایله عوض ائدیرلر . تورک دیلی نین سؤز قورولوشو و جمله قورولوشو قایدالارینی دیلیمیزه سوخماقلا دیلیمیزین گراماتیک قانونلارینی پوزارق اونو تورکیه دیلی نین قویروغو، یا ان آزی بیر لهجه‌سی کیمی گؤسترمک ایسته ییرلر.)
دیل، جمعیتین مالیدیر. جمعیت یوخدورسا، دیل ده یوخدور. انسان جمعیتی ایله دیل بیرگه یارانیب، بیرگه انکشاف ائدیب و بوگونگو وضعیته چاتیبدیر. انسانلارین حیات طرزی، دونیا گؤروشلری یالنـیز دیل واسطه‌سی ایله آیدین‌لاشا بیلر. دوز دئـییرلر کی، دیل جامعه‌نین گوزگوسودور. دیل ائله بیر میثیل‌سیز اجتماعی حادثه‌دیر کی، انسان جمعیتی‌نین الده اولونموش علمی – مدنی تجربه‌لرینی محافظه ائده‌ر‌ک، اونلاری یاشاتدیریر، انکشاف ائتدیریر. دیل واسطه‌سی ایله‌دیر کی، کئچمیش نسیل‌لرین بیلیک و تجربه‌لرینی ایندیکی نسیل منیمسه‌ییب، اؤیره‌نیر و گله‌جک نسیل‌لره چاتدیرا بیلیرلر. بئله‌لیکله اجدادلارلا تؤره‌مه‌لر آراسیندا معنوی کؤرپو یارانیر.
دیلین کمکی ایله انسانلار علم، تکنیک و باشقا مدنی ثروت‌لری الده ائده بیلیرلر. دیلین وارلیغی ایله، مدنیت‌لر یارانیر. دیلین واسطه‌سی ایله مدنیت‌لر بوتون بشریتین مالینا چئوریلیر. یئر کوره‌سی‌نین ملیت‌لری، مدنیت‌لری، دیل واسطه‌سی ایله بیر ـ بیرلری ایله علاقه ساخلایا بیلرلر. علمی کشف‌لر، بدیعی صنعت اثرلری، فلسفی، اخلاقی نظریه‌لر و…دیل واسطه‌سی ایله دونیادا یاییلیر. بئله حال‌لاردا زامان و مکان‌لا علاقه‌دار اولاراق دیلین یازیلی شکلیندن داها گئنیش استفاده اولونور. جمعیتین علمی – مدنی حیاتینین انکشافیندا دیل قده‌ر باشلیجا رول اوینایان باشقا بیر اجتماعی وارلیق یوخدور.
هر بیر خالقین دیلی اونون، ملی اؤزونه مخصوص‌لوغونون تجسّومودور. او خالقین بوتون مدنی کئچمیشینی محافظه ائدن ان مهم واسطه، دیل‌دیر. پروفسور آغاموسا آخوندوون فیکیرینجه : « دیل بیر چوخ اجتماعی حادثه لردن فرق‌لنیر. دیل هئچ بیر حالدا عموم بشری اولماییب؛ دیل ملی سجیه داشیییب. دیل بیر اونسییت واسطه‌سی، فیکیرین ایفاده واسطه‌سی کیمی مختلف خالق‌لارین، ملت‌لرین دیلی کیمی موجوددور. هر دیلین اؤزونون سجیه‌وی خصوصیت‌لری وار .»
یئر اوزونده، چوخ ملت‌لر، خالق‌لار، قووم‌لار یاشایـیر. اونلارین اؤز یوردو، مدنیتی، عادت – عنعنه‌سی اولدوغو کیمی، اؤز دیللری ده واردیر. هر خالقین دوغما دیلی اونون « آنادیلی » ساییلیر. آنا دیلی، او دیلدیر کی، انسانلار اونونلا دیل آچیر، اونونلا دانیشیر، اونونلا یاشاییر، اونونلا اؤلورلر. بیزیم ده آنادیلیمیز، آذربایجان دیلیدیر. آنامیزین بطنینده آنامیزین قانی ایله، دویغولاری ایله بیرگه دامارلاریمیزدا دولاشیب. اونون سئوگی و محبّتی‌نین ایشیغیندا، بیزیم جانیمیزدا کؤک سالیب و دوغولارکن دوداق‌لاریمیزدا چیچک‌لنیب، لایلالارلا، نازلامالارلا، بوی آتیب و عؤمروموز اوزونو بئینیمیزین، اوره‌ییمیزین، ایش‌لریمیزین، آرزو و ایستک‌لریمیزین ترجمانی اولوب. دئمک بئشیک باشیندان – قبیر داشیناجان دویغو و دوشونجه‌لریمیزین بوتون چالارلارینی قلبیمیزین ان درین قات‌لاریندا گیزلنن احتراص‌لاریمیزی، هیجان و اضطراب‌لاریمیزی تجسّوم و ایفاده ائدیر. آغی لارلا، اوخشامالار بیزی سون منزیله تاپشیریر.
آکادئمیک میرزه ابراهیم اوو یازیر: « هر خالقین آنا دیلی، اونون ملی وارلیغینین، معنوی عالمی‌نین ایفاده‌سی‌دیر. بئله‌لیک‌له هر دیل بیر خالقین، ملتین وارلیغینی بیلدیرن، قورویان ان مهم عامیل‌لردن بیری‌دیر . »
هر بیر خالقین، ملتین آنجاق بیر آنا دیلی واردیر. همین دیل، او خالقین و ملتین عمومی دیلی اولدوغو اوچون، او دیله عموم خالق دیلی دئییرلر. مثال اوچون بیزیم آنادیلیمیز، عموم خالق دیلیمیز آذربایجان دیلی‌دیر. بو دیل، آذربایجان خالقینین معنوی واری، و کیملییی‌دیر. عموم خالق دیلی ایکی مهم قولا آیریلیر: دانیشیق دیلی و ادبی دیل. ادبی دیل عموم خالق دیلی‌نین ان یوکسک فورماسیدیر. داها دوغروسو ادبی معیارلارین، اوسلوب‌لارین واسطه‌سی ایله فیکیرین دقیق، آیدین، سرراست و آنلاشیلان شکیلده ایفاده اولماسینا امکان یارادیر.
ادبی دیل، عموم خالق دیلینده، سئچمه، عوض ائتمه، آلینما، ایتیرمه، معیارلاشما عملیات‌لاری نتیجه‌سینده اوسلوب‌لار سیستمینه دوشور. بو عملیات‌لار اجتماعی ـ مدنی دییشیک‌لرله سیخ باغلیدیر. آنجاق هر بیر اوسلوب، دیلین ملی خصوصیت‌لری اساسیندا قورولور، تکمیل‌لشیر. آذربایجان دیلی انکشاف ائتمیش دیللر سیراسیندادیر. اونون دا یوکسک کئیفیته مالیک اولان ادبی دیلی واردیر.
دونیا خالق‌لاری ادبی دیللر واسطه‌سی ایله بیر ـ بیرلری ایله ادبی، مدنی، اجتماعی علاقه ساخلاییر و فیکیر مبادله‌سینه گیریشیرلر. بو مبادله‌لرده عالیم‌لر، یازیچیلار، مطبوعات ایشچی‌لری و معلم‌لرین و … بؤیوک رولو اولور. بو ساحه‌ده هئچ کیم خالق دیلی ایله یازیچی و شاعرلر قده‌ر باغلی اولمور. چونکی بدیعی سؤز صنعتی‌نین اساسی سؤز اوسته قورولور. سؤز اونلارین هم ایفاده آلتی، هم‌ ده اثرلری‌نین جوهری، مایاسیدیر. اونلار سؤزه سویوق قانلی مناسبت بسله‌یه بیلمیرلر. سؤز شاعر ـ یازیچی اوچون دیری و جانلی بیر وارلیق‌دیر. اونلار اوچون سؤز چوخ معنالی، چوخ یؤنلودور. اونلار سؤزو بیلیر، دویور، لمس ائدیر، سؤزون رنگینی، عطرینی، چکی‌سینی سئزه بیلیرلر و سؤز یارادیجیلیغیندا بو قابلیت‌دن اولدوقجا یئرلی- یئرینده فایدالانماغی باجارا بیلیرلر. پروفسور توفیق حاجی‌یئو چوخ گؤزه‌ل دئییر: «او (سؤز اوستاسی)، سؤز ماتئریالینی یونور، جیلالاییر، صنعت فاکتینا چئویریر. اونو اوسلوبی داورانیش اوچون چئویک‌لشدیریر، حساس‌لاشدیریر.
یازیچی ـ شاعر بو استقامتینده یارادیجیلیق فعالیتی‌نی موافق بدیعی ـ اوسلوبی ایشله برابر ان چوخ ادبی دیلین خئیرینه یؤنلیر… ».
دونیانین بویوک یازیچیسی ماکسیم گورکی‌نین ایفاده‌سی ایله دئسک: «ادبیاتین اساس ماتئریالی سؤزدور. بیزیم بوتون تأثیرات‌لاریمیزی، دویغولاریمیزی، فیکیرلریمیزی فورمایا سالان سؤزدور».
دئمه‌لی: «یازیچینین ان عالی مقصدی سؤزله حیاتا کئچیر، بدیعی اثرین ان یوکسک مطلبی، علوی فیکیرلری سؤزله ایفاده اولونور. »
یازیچیلار، شاعرلر و هر هانسی بیر فیکیر آدامی، قلم صاحبی یوخاریداکی کیفییت‌لری ییه‌لنمک اوچون اؤز نطق مدنیتی‌نی انکشاف ائتدیرمه‌لی‌دیر. بونون اوچون، او دیلی دریندن، هر طرفلی اؤیرنمه‌لی و سؤزون سیرلر خزینه‌سینه یول تاپمالیدیر. چونکی دیلین داخلی قانونلارینی، اونون سؤز قورولوشو، سؤز بیرلشمه‌لری و جمله قورولوش‌لارینین سجیه‌لرینی اؤیرنیب، منیمسه‌مه‌دن، او دیلین گؤزه‌ل‌لی‌یینه، ایفاده‌لی‌لی‌ینه ییه‌لنمک امکان‌سیز‌دیر. هر کیم بو کیفیت‌لری اؤیرنیر و اونلاری منیمسه‌ییرسه، او آدام یوکسک نطق مدنیتینه صاحب اولا بیلیر.
هر ملتین، خالقین مدنی گؤستریجی‌لریندن بیری ده شفاهی – یازیلی نطق سانیلیر. نطق مدنیتی دیلین امکان‌لاریندان معاصر سویه‌ده استفاده ائتمک باجاریغی دئمک‌دیر. دیلین گؤزه‌ل‌لی‌یینی ایفاده‌لی‌لی‌ینی اوز دانیشیق یاخود یازیسیندا آیدین، آچیق، آخیجی، موسیقی‌لی شکیلده عکس ائتدیره بیلن هر بیر کیمسه یوکسک نطق مدنیتینه یییه‌لنمیش آدام اولور.
بوگون نطق مدنیتینه صاحب اولماق مدنی‌لیک معیارلاریندان بیری‌دیر. یوکسک مدنی نطق، معاصر ادبی دیلین انکشاف ائتمیش، معیارلاری ایله سس‌لشن اوسلوبلاری سیستمینده بوللورلاشان نطق دئمک‌دیر.
حؤرمتلی عالیم، پروفسور یحیا کریم‌وو یازیر: «کفایت قده‌ر سؤز احتیاطینا مالک اولان، اونون معناسینی بیلن، سؤزدن یئرلی ـ یئرینده، دقیق معنادا استفاده ائتمه‌یی باجاران آدامین نطقی آیدین، جاذبه‌لی؛ سؤزو چوخ چئویک اولماقلا سئحیرلی بیر عالم یارادیر. دیلین دیگر واحدلری آنجاق سؤزون وارلیغی شرایطینده یارانیر ».
هرهانسی بیر دیلی اؤیرندیکده، ایلک نووبه‌ده اونون سؤزلرینی، جمله‌لرینی، داها دوغروسو لغت ترکیبنی و دیل قورولوشو قایدالارینی اؤیرنیریک. بو قایدالار ایسه او دیلین اؤزونه مخصوص‌دور. دیلین وارلیغینی تأمین ائدن اساس قووه ایسه ائله بو قایدا – قانون‌لاردان عبارت‌دیر.
گراماتیکا( دیل قورولوشو قایدالاری) هر شئی‌دن اول، بو و یا دیگر بیر دیلین صرف و نحوینی، یعنی سؤزلرین سس‌لردن یارانماسینی، دییشمه‌سینی، بیرلشمه‌سینی، قانونا اویغون شکیلده موجود اولماسینی و فعالییت گؤسترمه‌سینی عکس ائتدیریر. بو معنادا گراماتیکا تمامی ایله سجیه‌وی خصوصیت داشییر. یعنی او دیلین اؤزونه مخصوص مکانیزمینی عکس ائتدیریر. دیلچی‌لییه گیریش کتابیندا اوخویوروق: «انسان فیکیرلرینین مادی دیل شکلینه دوشمه‌سی اوچون لغت ترکیبینده سؤزلرین معیین قایدا ـ قانونلار اوزره دیلین، «گراماتیک» قورولوشو ایله اوزلاشماسی واجب‌دیر. بونلار اصلینده سؤزلرین دییشمه‌سی، بیرلشمه‌سی واسطه‌سی ایله عمله گلیر، ائله بو معنادا دیلین لغت ترکیبی ایله اونون «گراماتیک» قورولوشو قارشیلیق‌لی علاقه‌ده اولور. محض بونا گوره ده دیل سیستیمینده هر بیر دیلین بیر شئی و «گراماتیک» قورولوشون ایسه باشقا شئی اولدوغونو دوشونمک البتّه سهودیر. «گراماتیک» قورولوش انسان فیکیرلری‌نین ماددی دیل جیلدینه دوشمه‌سینه، انسانلار آراسیندا اونسییتین عمله گلمه‌سینه کومک ائدیر. ».
هر بیر دیل، دانیشیق دیل سویه‌سیندن ادبی دیل سویه‌سینه یوکسلدیکجه، او دیلده یازیب-یارادان و اوخویانلاردا، او دیلین قایدا ـ قانونلارینی اؤیرنمه‌سینه جان آتیر. بو ایش‌ده، یعنی دیلین اؤیرنیلمه و اؤیردیلمه‌سینده دیلچی عالیم‌لرین کومه‌یی بویوک اولور. اونلار ادبی دیلین قایدا ـ قانون‌لارینی، آراییر ـ آراشدیریر. اونون سیستیمینی، قایداسینی، نظاملاییر و علمی اساس‌لار اوزره تنظیم ائدیر و بو یول‌لا دیل‌لرین عمومی قانونو، هابئله عموم خالق دیللری‌نین، دیل قورولوشو قایدالاری سیستیملی صورتده یازیلیر.
ادبی دیلیمیزین ایشلنمه دایره‌سی گئنیش‌لندیکجه، اونون اؤیرنیلمه و اؤیردیلمه موضوعسودا آنا دیلینده یازان یازیچیلاریمیزی داها جدی شکیلده دوشونمه‌یه یؤنلتمیشدیر. بو اوزدن دیلیمیزین قورولوشو و صرف و نحوی‌نین چئشیدلی واحدلری ساحه‌سینده آراشدیرمالار آرتمیش و بیر چوخ مقاله و کتاب یازیلمیش‌دیر. بو اثرلرین داشیدیغی هدف‌لر باشقا ـ باشقا اولدوغو کیمی اونلارین مندرجه‌لری و علمی سویه‌لری ده مختلف‌دیر. مؤلف‌لری‌نین علمی بیلیییندن، مقصدیندن آسیلی اولاراق اونلارین متودلاری و آراشدیرما یول‌لاری و هدف‌لری ده آیری ـ آیری سجیه‌لر داشیییرلار. بو یازیلارین بعضی‌لری علمی نطقه‌یی نظردن دایازدیر. بعضی‌لری ایسه باشقا دیللرین ( عرب، فارس،…) قایدا- قانون‌لاری اساسیندا دیلیمیزی اؤیرنمه‌یه جان آتمیشلار. بو یانلیش آددیم‌لارا باخمایاراق بیر نئچه دیلچی عالیم طرفیندن دیلیمیزین قورولوش قایدالاری، او تایین آکادئمیک اثرلریندن قایناقلاناراق آکادئمیک سویه‌ده یازیلمیشدیر. بو عالیم‌لرین اثرلری چوخ اؤنملی اولسا دا، آنجاق هله ده ایران آذربایجانیندا، آنا دیلیمیزین قورولوش قایدالارینی، علمی اساس‌لار اوزره، ساده شکیلده ایضاح ائدن، معاصر اؤیردیجیلیک متودلارین یولو ایله ساده، ییغجام بیر دیلله اوخوجو کوتله‌لرینه آنلادان، اونلارین ایستک‌لرینی، احتیاج‌لارینی جدی صورتده اؤده‌مک مقصدی ایله یازیلان، عادی اوخوجودان دوتموش تا تجربه‌لی قلم صاحب‌لری‌نین یارارلاناجاغی بیر اثرین یئری بوش ایدی. بو بوشلوغون دولدورولماسی آنادیلیمیز ساحه‌سینده چالیشانلارین قارشیسیندا دوران ان اؤنملی وظیفه‌لردن بیری ایدی.
بو گون آرتیق انادیلیمیزین دیرچلیش واختی‌دیر. ادبی دیلیمیزین یوکسلیشی ایله ادبی ـ بدیعی اوسلوبلارین ایشلنمه قوه‌سی‌نین آرتماسی و احاطه دایره سی نین گئنیشلنمه سی ایله، چئشیدلی یازی نوع‌لری‌نین‌ده چوخالماسی طبیعی سسلنیر. بونا اعتبارن دیلیمیزین علمی ـ ایشلک رولونو هر طرفلی اؤیرنمک مسئله سی اؤنملی بیر موضوعویا چئویریلمیش دیر .
بوگون یاشلی قلم صاحب‌لریمیز سیراسینا، گنج و استعدادلی یازیچی و شاعر لرده قوشلوموشدور. بو سیرا گوندن – گونه سیخلاشیر و گوجلنیر. سون واختلار، دیلیمیزده اونلارجا رومان، حکایه لر مجموعه سی، ادبی ـ تنقیدی یازیلار، علمی ـ تدقیقی اثرلر یاییلمیشدیر. اجتماعی، تاریخی، مدنی ساحه لرین باشقاـ باشقا موضوعلاریندا چوخ بیتگین و دیرلی اثرلر یازیلمشدیر. فولکولور نمونه‌لری ایله برابرکلاسیک ادبی متن‌لر، دیوان‌لاردا گئنیش اوخوجو کوتله‌سی‌نین اختیارینا قویولموشدور. بو گون آنادیللی مطبوعاتمیز دا ماراقلی بیر دورومو یاشاماقدادیر: اونلارجا اؤیرنجی درگی‌لری، بیر نئچه فصلنامه، آیلیق، هفته‌لیک دیلیمیزده نشر اولونور . مطبوعات دیلیمیزین دایره سی و نفوذو گونو ـ گوندن آرتیر و گوجلنیر. ادبی دیلیمیزین ایشلنمه میدانی دا گئنیش‌لنیر. ایندی ادبی انجمن‌لرین، محفل‌لرین جلسه لرینده، اینترنت سایتلاریندا، وبلاق لاردا، تئاتر سالونلاریندا، تلویزیون کانال لاریندا دیلیمیزین ایشلنمه وضعیتی جدی بیر حال آلیبدیر. تأسف‌لر اولسون کی بئله بیر واختدا هله ده مکتب لرده آنا دیلیمیز تدریس اولونمور، هله‌دیر کی یوزلرله ضیالی و علم آداملاری‌نین « آنا دیلی میزین » اؤیرنیلمه‌سی بارده ایستکلری جاوابلانماییبدیر! بئله بیر حالدا ادبی دیلیمیزین اؤیرنیمله‌سی یازیچیلاریمیزین قارشیسیندا دوران ان بؤیوک و جدی مسئله لرین بیری دیر. چونکی، بو دیرچلیش و یوکسلیش آنلارنیدا ادبی دیلیمیزین گوجونون، زنگینلیی نین ،الوان لیغی و گؤزل لینی نین باش قالدیردیغی بیر واختدا، دیلیمیزده یازیب ـ یاردان قوه لر دیلیمیزین افاده لیک قابلیتینه ییه‌لنمک اوچون اونون لغت ترکیبینی، قورولوشونو، دریندن اؤیرنمه لی اولورلار. بئله حالدا اصیل ادبی ـ علمی متن لرله تانیش اولمادان، ایستر- ایستمز یانلیش مئیل لره توتولوب و باشفا تورک منشالی دیللره اوز توتمالی اولورلار. او دیللرین سؤزلری، سؤز بیرلشمه لری .سؤز یاراتما قایدالاری جمله قورما یول‌لاری ( شعورلو وشوعورسوز اولاراق ) بیزیم دیلده او یازیچی لارین اثرلری سیماسیندا اؤزونو گؤستریر.
یئنی ـ یئنی ادبی قوه‌لرین، قلم صاحبلری‌نین فعالیتی‌نین گرگینلشدییی و معاصر ادبی دیلیمیزده یازیب – اوخوما ماراغی‌نین آرتدیغی بیر واختدا، ادبی دیلیمیزه باشقا دیللردن سؤز و ایفاده آخیمی‌نین‌دا گوجلنمه‌سینه‌ده شاهد اولوروق. بو حادثه، قلم صاحبلری‌نین ادبی دیلیمیزله لازیمینجا تانیش اولمامالاری، چئشیدلی ادبی – بدیعی متن لرین الده اولماماسی و شخصی ماراق لار بئله بیر آخینا یول آچیر. البته بو آخینمانین باشقا بیر سببی ده شعورلو صورتده آنا دیلیمیزی، هانسی‌سا بیر دیلین لهجه‌سی، یاخود قالینتیسی کیمی قلمه وئرنلرایسه دیلیمیزی پوزقونلاشدیران بو آخینی، گوجلندیرمه‌یه چالیشیرلار. یئنی ادبی قوه لر بیلمه‌دن، ادبی دیلیمیزله تانیش اولمادان، تورکیه تورکجه سینه اوز توتورلار. آنجاق بیر پارا دیرناق آراسی عالیم‌لر بیله ـ بیله، شعورلو اولاراق دیلیمیزه یاماق اولان، اونو پوزغون حالا سالان سؤز و افاده لرله دولدورماغا چالیشیرلار. حتی تورکیه دیلی نین صرف و نحوینی دیلیمیزده اجرا ائتمک‌له هانسی‌سا اویدورما تورک دیلی یاراتماغا جان آتیرلار .اونلار، دیلیمیزین عادی و دوغما سؤزلرینی، سؤز ییرلشمه‌لرینی و علمی ـ ادبی اصطلاح لارینی تورکیه تورکجه سینده کی قارشیلیق لاری ایله عوض ائدیرلر . تورک دیلی نین سؤز قورولوشو و جمله قورولوشو قایدالارینی دیلیمیزه سوخماقلا دیلیمیزین گراماتیک قانونلارینی پوزارق اونو تورکیه دیلی نین قویروغو، یا ان آزی بیر لهجه‌سی کیمی گؤسترمک ایسته ییرلر. البته دیلیمیز بئله یاد تأثیرلرین نتیجه‌سینده پوزقونلاشما تهلکه‌سی ایله قارشیلاشسادا امینیک کی سارسیلمایاجاق یئنه ده گونو ـ گوندن چیچکلنیب، زنگین‌لشیب داهادا جیلالانیب و دونیانین ان مدنی دیللری سیراسیندا اولدوغو کیمی انکشاف ائده‌جک‌دیر.
ادبی دیلیمیزده خلل گتیرن، کوبودلوقلارین و عیبجرلیک‌لرین باشقا بیر تظاهروده فارس و عرب سؤزلری‌نین، یئرسیز ایشلیدیلمه سی دیر: دیلیمیزده فارس وعرب دیللری نین صرف ونحوی اساسیندا سؤزبیرلشمه لری و عباره لر دوزلدیرلرودیلیمیزین دوغما قایدا ـ قانون لارینی پوزاراق قوندارما و قوراما بیر دیل قوراشدیریر لار کی آدینی « دوه قوشو » دیلی قویماق اولار. چونکی بو یارامازلارین دیلینه نه فارس دیلی، نه عرب دیلی، نه ده کی آذربایجان دیلی دئمک اولار . بئله بیر دیل له اوخوجولار اؤزو یاخشی تانیش‌دیرلار. بو حادثه ایسه پهلوی شوونیست‌لری نین قالینتی‌لارینین تؤر- تؤکونتو‌لری‌ایله باغلی دیر.
بو خسته‌لیک‌لرین ان اساس سببلریندن بیری دیلیمیزین مکتبلرده تدریس اولونماماسی و ادبی دیلیمیزده متن‌لرین یاییلماماسی اولسادا، منجه بو حادثه اوزون ایللر اؤزونو، پهلوی شوونیست‌لری نین آنا دیلیمیزین بوغازنیا جایناغینی ایلیشدیریب، اونو بوغوب، یوخ ائتمک ایسته دیکلریندن آسیلی دیر .
ادبی دیلیمیزین انکشافینا مانع اولان ایرینتی‌لردن بیری ده ادبی دیلیمیزده افراط شکیلده یئرلیچی لیک مئیلی نین آرتماسی‌دیر، آذربایجان ادبی دیلی‌ایله یاخشی تانیش اولمایان، اونون کلاسیک و معاصر متن لرینی اوخومایان ،یالنیز شفاهی ادبی دیل ایله محدود صورتده تانیش اولان بعضی قلم صاحبلری، یاشادیق لاری بؤلگله‌لرین، کندلرین یئرلی سؤزلرینی یازیلاریندا یئرلی ـ یئرسیز ایشلتمه‌لری دیر. اونلاردا ادبی دیلیمیزین دوغما و ایشلیک سؤزلرینی بیلمه دن یئرلی سؤزلرله دیشییرلر. بو دیشمه لر بعضان ائله گولونج اولور کی، سؤز اویونوندان باشقا هئچ بیر شئیه اوخشامیر. آنجاق بو یول‌لا اونلار، ادبی دیلیمیزین پوزغونلوغونا یول وئریرلر. بئله حال‌لار دیلی بایاغیلاشدیریر. حتی اونو پارچالانما، بؤلونمه تهلوکه سینه گتیریب چیخاردا بیلر. بئله عیبجرلیک‌لر بو گون ادبی دیلیمیزین قارشیسیندا دوران ان جدی مانعه لردن دیر…….
منیم فیکیریمجه بو گون معاصر آذربایجان ادبی دیلی‌نین اؤیرنیمله‌سی بؤیوک اؤنم داشییر. آنا دیلین علمی و مئتدودیک صورتده اؤیردیلمه‌سی، دیلیمیزین دوغرو و دوزگون انکشافینا خدمت ائدیر. دیلیمیزین قانونا اویقونلاری، قایدالاری علمی یول‌لا درین و اطرافلی شکیلده بوتون اینجه‌لیک‌لری ایله اؤیرنیلیرسه، ادبی دیلیمیزین، شفاهی نطقمیزین افاده قابلیتی آرتیر، دیلیمیزین ایشلنمه دایره‌سی گئنیشلیر. اوخوجو کوتله‌سی‌نین شفاهی و یازیلی نطق مدنیتی یوکسلیر. اونلار باجاریقلا، ثمره لی شکیلده دیلین افاده امکانلاریندان، سؤز خزینه سیندن یارارلانیرلار. نطق‌لری روانلاشیر، جلب ائدیجی و تأثیرلی اولور . بونلارا ادبی دیلیمیزین، بدیعی ادبیاتیمیزین بؤیوک اوغورلار قازاناجاغینا امکان یارادیر….

دیل اجتماعی بیر وارلیق‌دیر. انسانلار، دیل واسطه‌سی ایله بیر ـ بیرلرینی آنلایـیر، باشا دوشور. بو باخیمدان دیل، اونسیت واسطه‌سی، تفکّور قالیبی، هم ده دونیانی درک ائتمه آلتی‌دیر. باشقا بیر سؤزله دئسک، انسانلار دیل واسطه‌سی ایله دوشونور، فیکیر‌لرینی تجسّوم ائدیر و باشقالاری ایله اونسیت‌ده اولور. دئمک، دیل انسان حیاتی‌نـین، انسان جمعیتی‌نین هم معناسی هم ده او وارلیغین انعکاسیدیر.

تهران ۱۳۸۶

متأسفانه هنوز برخی از جریان های سیاسی موجود ، تنوع و تکثر قومی در ایران را تهدیدی برای کشور ایران به شمار می آورند و حتی شمار اندکی از آن ها منکر چنین تنوعی هستند . اینان می کوشند با نوعی پیش داوری و سرسختی ، ذهنیت خود را به جای عینیت بنشانند اما رویدادهای سالیان اخیر در مناطق مختلف کشور نشان داد که حقیقت تاریخی تنوع قومی در ایران ، واقعیت جغرافیایی مبرمی است که ذهنیت های متصلب نمی توانند تا ابد آن را نادیده بگیرند و البته اگر چنین کنند ، هم خود و هم تمامی کشور را به مخاطره خواهند افکند

ایده دولت- ملت و سازمان سیاسی متعاقب آن که بعد از انقلاب فرانسه در اروپا و سپس در دیگر نقاط جهان شکل گرفت، اکنون از دو زاویه در معرض فشار جدی قرار گرفته است. نخست، فرایند اقتصاد جهانی و جهانی شدن اقتصاد، نیروهای اقتصادی و سیاسی گریز از مرکز را از طریق یک دنیای فرا ملی و نهادهای فرا ملی، نظیر ادغام های منطقه ای اقتصاد های ملی( اتحادیه اروپا، نفتا )، بانک جهانی، صندوق بین المللی پول، سازمان تجارت جهانی، قراداد های مختلف بین المللی و غیره، تقویت کرده است. این فشار، چه بر دولت- ملت های بزرگ و چه بر دولت- ملت های کوچک، البته نه به یک اندازه، اثر می گذارد.

دوم، فشار محلی بر دولت- ملت ها برای باز یابی هویت ملی و حق تعیین سرنوشت برای آن دسته از ملیت هائی که با سلطه سیاسی، فرهنگی و اقتصادی یک ملیت بر آنها، حقوق سیاسی و فر هنگی آنان نادیده گرفته شده است. ایران نیز از این فشار دوگانه در امان نبوده است، بویژه آنکه ستم ملی مستقیم مرکز بر ملیت های غیر حاکم، ضریب چنین فشاری را افزایش میدهد.

این سلطه ملیتی بر ملیت های دیگر، در بین سیاستمداران و افکار عمومی بسیاری از روشنفکران چنان جا افتاده است که، آنرا کاملا یک امر عادی تلقی میکنند، گوئی که، جز این بودی عجب بودی. حتی بسیاری از کسانی که خود را دموکرات ویا مدافع حقوق بشر میدانند، افق ذهنی آنان در دیدن این بی حقی ها متوقف میشود.

نمیتوان امروز، یک کشور چند ملیتی را پیدا کرد که دولت- ملت در آن بر سلطه سیاسی و فرهنگی ملیتی معین استوار بوده و نابرابری اقتصادی، سیاسی و فرهنگی در بین دیگر ملیت ها و یا شکلی از آپارتاید را بوجود نیاورده، و آنهارا عملا به شهروندان درجه دومی تبدیل نکرده باشد. این سلطه، قبل از هر چیز، خود را از طریق مکانیسم حاکمیت سیاسی و سلطه آن بر دستگاه سیاسی نشان میدهد، لیکن در بلند مدت، از طریق ایجاد فاصله جدی در بین ملیتی که بنام آن سخن میگوید، و دیگر ملیت ها، عملا سلطه اقتصادی و اجتماعی آن ملیت را هموار میسازد، حتی اگر بخش غالب آن ملیت، درکی از این فرایند نداشته و یا از نظر سیاسی، با حاکمیت همراه نبوده باشد.

نتیجه عملی آن این واقعیت است که سلطه سیاسی حاکمیتی معین، که در جهت منافع ملیتی معین و محروم کردن ملیت های دیگر حرکت میکند، سلطه طبقاتی همان ملیت بر ملت های دیگر را تامین کرده و ستم ملی را به ستم طبقاتی نیز تبدیل میکند. از این گفته نبا ید به این استنتاج سریع رسید که همه ملیتی که بنام آن سخن گفته میشود، به سرمایه دار، و بقیه ملیت ها به کارگر تبدیل شده اند. بلکه فر آیندی است که بخش مهمی از ملیت های غیر حاکم را به حاشیه زندگی اقتصادی ، سیاسی و اجتماعی می راند. چنین فر آیندی، دیر یا زود یک دینامیت انفجاری را درون ملیت ها تولید میکند.

تعریفی ساده از فدرالیسم :

فِدِرالیسم یا : Federalism نظام سیاسی چند ساخت است که در مقابل نظام سیاسی تک ‌ساخت یعنی حکومت متمرکز قرار می‌گیرد.

فدرالیسم نظام سیاسی ویژه‌ای است که به موجب آن:

در کنار یک حکومت مرکزی، چند حکومت خودمختار و محلی دیگر هم وجود دارد که اقتدار و وظایف دولت، میان حکومت مرکزی و حکومت‌های محلی تقسیم می‌شود.

دولت‌های محلی هر کدام بنا به موقعیت، از حاکمیت یا قسمتی از حاکمیت خود به نفع دیگری که قدرتمندتر است و یا به نفع دولت مرکزی، صرفنظر می‌کند و در عوض مورد حمایت آن دولت قرار می‌گیرد. البته روش‌های خاصی برای حل اختلاف میان حکومت مرکزی و حکومت‌های محلی مقرر می‌گردد.

به بخش‌ها و حوزه‌های محلی کشور، حقوق و وظایف ویژه‌ای واگذار می‌گردد.

در این روش و جریان سیاسی اغلب دو فاکتور مورد نظر است:

۱- تمرکززدایی در کشور و به رسمیت شناختن خودمختاری و قدرتهای منطقه‌ای(۱)

۲- ایجاد و تقویت فدراسیونی بین کشورهای مختلف دارای حاکمیت ملی(۲)

به واحدهای تقسیمات سیاسی در نظام فدرالی بیشتر ایالت گفته می‌شود تا استان.

به نظر ژوزف پرودون، اصل فدراتیو باید شامل توافق و آشتی دادن قدرت و آزادی باشد.به عقیده وی، نظم سیاسی براساس دو اصل متعارض قدرت و آزادی استوار میگردد.فدرالیسم به آزادی ارزش بیشتری میدهد. وی سه اصل را برای برقراری فدرالیسم لازم می شمارد:

۱- حکومت های مستقل می بایست با تنظیم معاهدهائی، اتحاد خویش را در شکل یک فدراسیون اعلام نمایند. ۲ – هر حکومت عضو فدراسیون، باید بر طبق قانون، نسبت به تفکیک قوای خود اقدام و موارد بازنگری در قانون اساسی خویش را پیشبینی کند؛ ۳ – به جای جذب حکومتها در دولت مرکزی و یا تضعیف قدرت آنها، باید قدرت دولت مرکزی را به حداقل رساند .

نظرهای موافق با فدرالیسم

نظرهای مطرح شده در دفاع از فدرالیسم عبارتند از:

مقالات فدرالیست: به نظر مدیسون، همیلتون و جان جی، فدرالیسم در واقع خوب و

مناسب است .

دلایلی که استقرار فدرالیسم را توجیه میکنند عبارتند از:

الف) فدرالیسم، مسائل و مشکلات حکومتهای بزرگ را حل میکند.

ب) فدرالیسم، تنوع زبانی، مذهبی و فرهنگی را تعدیل میکند.

ج) فدرالیسم، ابزارهایی را برای کنترل بر قدرت حکومت مرکزی مهیا میکند.

د)یک دولت بزرگتر، منابع طبیعی و انسانی بزرگتری دارد و میتواند از خودش بهتردفاع کند.

ه)صرفه جویی های نسبت به مقیاس، برای تنوع خدمات وجود دارد.

و) حکومت های منطقه ای به مردم نزدیکتر هستند و بهتر میتوانند به نیازهای محلی پاسخ دهند.

در دنیای امروز، ایده فدرالیسم، از اهمیت برجسته ای در تئوری سیاسی برای پیوند دادن صلح آمیز کثرت گرائی تنوع ملی، قومی، فرهنگی، زبانی و مذهبی در جهان، با داشتن دولتی کارا و درعین حال یکپارچه ونه متمرکز، ایفاء میکند.

حق تعیین سرنوشت : (The Right of self-Determination)

یکی از اساسی ترین موازین حقوق بشر ، حق مردم برای تعیین سرنوشت خودشان است . اهمیت این حق تا بدانجا است که همگی آن را پایه و اساس حقوق بشری می دانند . در حقیقت برای نیل به سایر حقوق بشری تحقق اصل حق تعیین سرنوشت اهمیت به سزائی دارد و در صورتی که این اصل اجراء نگردد نمی توان از دولتی غیر منتخب انتظار چندانی داشت تا نسبت به اصول حقوق بشری متعهد باشد.

ماده ۱ میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی (۱۹۶۶)[۳] و میثاق بین المللی حقوق اقتصادی اجتماعی و فرهنگی (۱۹۶۶)[۴] به نحو کاملاً یکسان با عبارات زیر از حقی به نام حق تعیین سرنوشت حمایت می‌نمایند: ماده ۱:« ۱٫تمامی ملتها دارای حق تعیین سرنوشت خود می‌باشند. به موجب حق مزبور، ملل وضعیت سیاسی خود را آزادانه تعیین و توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خود را آزادانه تأمین می‌کنند. ۲٫ همه ملتها مِی‌توانند برای دستیابی به هدفهای خود در منابع و ثروتهای طبیعی خود بدون اخلال به الزامات ناشی از همکاری اقتصادی بین المللی مبتنی بر منافع مشترک و حقوق بین الملل آزادانه هر گونه تصرفی نمایند، در هیچ مورد نمی‌توان ملتی را از وسایل معاش خود محروم کرد. ۳٫ کشورهای طرف این میثاق از جمله دولتهای مسؤول اداره سرزمینهای غیرخود مختار و تحت قیمومت، مکلفند تحقق حق خود مختاری ملتها را تسهیل واحترام این حق را مطابق مقررات منشور ملل متحد رعایت کنند».

در سطح منطقه‌ای نیز ماده ۲۰ و ۲۱ منشور آفریقایی حقوق بشر و ملتها[۵] بطور مفصل درباره حمایت از حق تعیین سرنوشت سخن رانده‌اند. اما پیش تر از این اسناد در بند ۲ ماده ۱ و مواد ۵۵، ۷۳ و ۷۶ منشور سازمان ملل متحد،[۶]حق تعیین سرنوشت را مورد حمایت قرار گرفته‌اند و پس از آن نیز این حق در بسیاری از قطعنامه‌های مجمع عمومی سازمان ملل متحد گنجانده شد.[۷]

قوم یا ملیت :

در سا لهای اخیر یکی از واژه ها و یا کلمات معنی داری که بکرات در مقالات و یا اظهارات جریانات سیاسی و برخی از تحلیل گران منفرد سیاسی مشاهده می شود، واژه “قوم” و یا جمع آن اقوام می باشد. این واژه در اصل جایگزین و یا جانشین همان اصطلاح سیاسی “خلق” گردیده است که سابق بر این به جای ملیت و یا (ملیتهای تحت ستم یا خلقهای تحت ستم ایرانی) مورداستفاده قرار میگر فته است. اما از چند سال قبل تقریبا تمامی جریانات چپ که خواهان دمکراسی و رفع ستم ملی و برابری تمامی ملیتهای تحت ستم ساکن ایران بوده اند، به یکبا ره استفا ده از واژه ی فوق را کنار گذاشته و بجا ی آن واژه قو م یا اقوا م را بکار میگیر ند.

برخی از ایدئولوگ های ناسیونالیست فارس نیز نظر ات خودرا در قالب ها یی مردم پسند و با استفاده از واژه هایی مشابه به بازارهای سیاسی عرضه می نمایند.

استفاده نادرست از واژه ها، گاه ناآگاهانه و گاه نیز بعضا آگاهانه با هدف تحقیر ملیت های غیر فارس صورت می پذیرد.بمرور زمان این نوع واژه ها در ادبیات سیاسی وارد شده و به قول معروف جا می افتد تا جائی که حتی برخی از روشنفکران ملیت های تحت ستم نیز از روی ناآگاهی این واژه های نادرست و غیر علمی را بکار می برند.

لازم است گفته شود که در جریان تکامل جا معه بشری، در یک منطقه معین جغرا فیائی گروه های انسانی شکل گرفته و بوجود می آیند که از لحاظ زبان ، نحوه زندگی ، فر هنگ و اخلاقیات و مذهب به همدیگر نزدیک شده و آنها را از دیگر جوا مع متمایز می نماید. بطور کلی جوامع بشری در جر یان رشد و تکامل تاریخی خود، دارای وجوه و مشخصات مختص به خود می گردند.به عنوان مثال: گروه های اجتماعی در طول سال های متمادی، ازگروه به طایفه از طایفه به قبیله و از قبیله به اتحاد قبایل و عشایر واز اتحاد قبایل به قوم، و از قوم به ملیت ودرآخرین مرحله به ملت که دارای دولت وپر چم مستقل خود را می باشد،رشد نموده اند اصطلاح قوم که بعضی مواقع مترادف با نژاد استفاده شده است ، به گروهی از انسانها گفته می شود که با ویژه گی های بنیادی از قبیل زبان ، آداب و رسوم و میراثهای تاریخی از سایر گروههای اجتماعی متمایز می گردد .

چهار عنصر مهم یک گروه قومی را از سایر گروه های اجتماعی جدا می نماید :

۱ – بیولوژیکی ، شامل ساختمان بد ن ، چشمها ، رنگ پوست، قد و …

۲ – فر هنگی – ۳ – زبا نی – ۴ – ساختاری و نحوه زیست وامرار معاش .

ویکتور کوزولوف قوم شناس معروف میگوید :

قوم یک سازمان اجتماعی تشکیل یافته ای است که در پهنه سرزمین معینی قرار دارد . یعنی سرزمین مشترک و شامل مردمانی که در طول تاریخ با همدیگر پیو ند های اقتصادی ، اجتماعی ، فر هنگی وخویشاوندی برقرار کرده اند. اینها دارای زبان مشترک ، دین مشترک ، پیوندهای خویشی ،سنت های مشترک می باشند.بنا براین شاخص عمده قومی عبارتند از زبان مادری ، سرزمین نیاکانی ، ویژه گی های روانی، فر هنگی ، خویشاو ندی و نحوه زیستن .

تشکیل شدن قوم بیشتر متعلق به دوران ما قبل فئو دالی بوده ودر آن پیوند های خویشاوندی و خونی نقش عمده ای را در بین مردم ایفا می نماید.یعنی نقش خون و فا میل در تعیین روابط وتحکیم آن نقش تعیین کننده ای را دارد .

جامعه شناسان بر این عقیده اند که با پیدایش جا معه شبانی و کشاورزی و بالا خره گسترش مالکیت خصوصی بر روی زمین ها ی کشاورزی،مردمانی که بصورت قبیله و عشایر زندگی می کردند به مرحله عالی تر، یعنی قومی تکامل یا فته اند .

ملیت به مجمو عه مردمان با روابط پایداری گفته می شود که در محیط جغر افیائی معینی زند گی کرده ، علاوه بر برخی مشترکات با قوم، یعنی زبان، فرهنگ، سرزمین واحد، از کیفیت بالاتر روابط فرهنگی ، اجتماعی و سیاسی بر خوردار بوده است که بسهم خود متاثر از رشد مناسبات اقتصادی می باشد. بر ا ین اساس روابط درونی ملیت های ساکن ایران و مناسبات انها با یکدیگر، سطح اگاهی سیا سی ، اجتما عی ، علمی، نسبت به مردمانی که قوم نامیده می شود از نظر کیفی متفا وت میباشد .

تفکر شونیستی با مخدوش کردن آگاها نه واژه ها و جایگزین کردن “قوم” به جای “ملت” و یا “ملیت” ، بر این گفته پای می فشارد که چون ملیت های ساکن ایران برای خود حکومتی را ندارند،پس نمیتوان انها را ملت و یا ملیت نامید!.

بر اساس این دید گاه، فلسطینی ها ، بوسنی ها ، کروات ها ،اسلواک ها و بسیاری از ملیت های جمهور ی های سابق اتحاد جماهیر شوروی که تا دیروز صاحب حکومت مستقلی نبوده اند، قوم شناخته می شوند و اما یکشبه و بدنبال تشکیل حکومت های ملی خود به “ملت” تبدیل می گردند، چنین نظریه ای هرگز نمی تواند پایه علمی درستی را داشته باشد.

و امروزه و با گذشت نزدیک به ۹۰ سال از تشکیل دولت و نظام حکومتی جدید در ایران و ۳۳ سال از حکوت فعلی و با توجه به تعدد هویت های قومی و ملی غیر فارس که ۷۲% از نقشه سیاسی ایران را تشکیل می دهند و البته بر هیج کس پوشیده نیست که در این برهه زمانی حکومت های پهلوی و جمهوری اسلامی در خصوص عبور از این ملت ها از هیچ تلاشی فرو گذار نبوده اند . و برای رسیدن به یک دولت – ملت واحد بوسیله اعمال محرومیت های فرهنگی و اجتماعی و سیاسی برای این ملت ها هیج کوتاهی نکرده اند .

متأسفانه هنوز برخی از جریان های سیاسی موجود ، تنوع و تکثر قومی در ایران را تهدیدی برای کشور ایران به شمار می آورند و حتی شمار اندکی از آن ها منکر چنین تنوعی هستند . اینان می کوشند با نوعی پیش داوری و سرسختی ، ذهنیت خود را به جای عینیت بنشانند اما رویدادهای سالیان اخیر در مناطق مختلف کشور نشان داد که حقیقت تاریخی تنوع قومی در ایران ، واقعیت جغرافیایی مبرمی است که ذهنیت های متصلب نمی توانند تا ابد آن را نادیده بگیرند و البته اگر چنین کنند ، هم خود و هم تمامی کشور را به مخاطره خواهند افکند.

اصولاً کوشش برای پایان‌بخشیدن به ستم ملی (قومی) و ایجاد برابری قومی در همه‌ی زمینه‌های فرهنگی، زبانی، مذهبی، سیاسی و اقتصادی، پادزهری برای همه‌ی تهدیدها، و فرصتی برای پیشرفت و توسعه‌ی همه‌جانبه‌ی کشور است که از مسیر فدرالی شدن سیستم حکومتی ایران می گذرد . فرصتی تاریخی و مناسب برای بهبود روابط و مشارکت همه ملت ها و اقوام ساکن در این گستره ای جغرافیایی است و مصداق عینی شعار تاریخی دوم خرداد۷۶(ایران برای همه ایرانیان) خاتمی است، البته در حد شعار هم ماند.!!

کشور سوئیس نمونه ای خوبی برای اتحاد داوطلبانه ای ملیت های کوناگون به شمار می رود . در واقع نه آلمانی ها ، نه فرانسوی ها و نه ایتالیائی ها به رغم وجود کشورهای پیشرفته و قدرتمند همزبان و همسایه خواستار جدائی از سوئیس نیستند .راز این اتحاد قدرتمند را باید در اعطای حقوق کامل شهروندی و قومی به مردمان این کشور جستجو کرد و نه جیز دیگر.

در پایان باید بگویم که ایران، گلستان گسترده‌ای از گل‌های رنگارنگ است و زیبایی آن در همین تنوع نهفته است . لذا هیچ باغبانی حق ندارد فقط از یک‌نوع گل مراقبت‌کرده و دیگر گل‌ها را از آب و حیات گل‌های این سرزمین محروم سازد. بی‌گمان، نتیجه‌ی تیماز فوق‌العاده‌ی یک گل و بی‌اعتنایی به دیگر، گُلزاری یک‌دست و ملال‌آور خواهد بود. بکوشیم از پژمردگی این گل‌ها جلوگیری‌کنیم و تنوع و رنگارنگی تاریخی این گلستان را حفظ‌کنیم؛ این به‌سود همه‌ی ماست.

منابع :

۱- کتاب اصطلاحات سیاسی، به کوشش عبدالرحمان میاح

۲ – فرهنگ تفسیری ایسم ها/محمد حاجی زاده.-تهران: جامه دران، ۱۳۸۴.

[۱] International Covenant on civil and political Rights (iccpr) Art3 -

[2] . International covenant on Economic,social and cultural Rights (ICESCR) , Art.4 -

African charter on Human and peoples Rights (Afchpr5 – (

6-        The charter of the united nations,Art. 1 (2),55.73, 76

7- برای نمونه ر.ک: UNGA Res. 421 D (V) OF 4 Dec: 1950:the Right of peoples and nations to self –

حمید داغری

may14/2012/

.iranglobal.info

]]> http://www.azer-online.com/azer/?feed=rss2&p=14357 1 http://www.azer-online.com/azer/?p=14351 http://www.azer-online.com/azer/?p=14351#comments Sun, 13 May 2012 18:26:53 +0000 bahram http://www.azer-online.com/azer/?p=14351 مجید عبدالرحیم پور

برخی از صاحب نظران ، علل و عوامل ایرانی شدن مشروطیت را صرفا در اسلامی کردن قانون اساسی و متمم آن جستجو می کنند . اما بنظر می رسد ایرانی شدن مشروطیت، فقط ریشه در اسلامی کردن قانون اساسی و متمم آن نداشت بلکه در فکر و فرهنگ شهریاری خدا سالار ایرانی و قانونی کردن شهریاری خداسالار ایرانی نیز ریشه داشت

نماد و نهاد شاهی چیست؟

نهاد پادشاهی درکشور ما، از داریوش تا شاه اسماعیل صفوی، از آغا محمدخان قاجار تا انقلاب مشروطیت و قانون اساسی قبل از انقلاب بهمن، علیرغم اصلاحات برزگ و عمیق در آن و با وجود کارکردهای گوناگون و تاویلها و تفسیر های متفاوت از آن، در تحلیل نهائی گوهر دینی خود را حفظ کرده بود. اگر مروری بر ادبیات ، تاریخ ، سیاستنامه ها ، سفرنامه ها ، خاطرات و دیگر آثار مکتوب و یا نانوشته کشورمان داشته باشیم متوجه خواهیم شد که در طول تاریخ دراز ایران، در فکر و فرهنگ ایران زمینیان، پادشاهی (شهریاری یا سلطنت)، چیز خدائی و موهبت الهی بوده است.

من کوشش می کنم در این بخش، چیستی پادشاهی و پادشاه ایرانی از منظر دیدگاه اندیشمندان و بزرگان ایرانی را، به ترتیب زمانی نقل کنم. تا آنجا که منابع در دسترس اجازه می داد، کوشش کردم در نوشتن فاکتها تقدم تاریخی را رعایت کنم. اما اینکه واژه پادشاه درست است یا شاه، شاه درست است یا شاهنشاه، اینکه از ابتدا شاهنشاهی بوده و بعدها شاهی شد یا نه مورد بررسی ما نیست. اگرچه برای پاسخیابی به سوال مربوطه، ریشه یابی و تبارشناسی واژه شاه و شهریار ضروری است اما موضوع بحث ما نیست.

ما می خواهیم ابتدا مروری بر چیستی نماد و نهاد شاهی ایرانی از نگاه بزرگان فرهنگ ، دین و ادب ایران زمینیان و از منظر قانون اساسی دوران انقلاب مشروطیت داشته باشیم.

با توجه و تعٌمق در تعاریف و تاویلها و تفسیرهای بزرگان کشور و قانون اساسی از شاه و پادشاهی، می خواهیم ببینیم آیا این نماد و نهاد تاریخا شکل گرفته، در عصر جهانی شدن جهان، در آغاز قرن بیست و یکم و در ایران امروز، بستر مناسب، زمینه ساز همخوان ، شکل پویا و شکوفنده برای دموکراسی ، آزادی و حقوق بشر برای ایران امروز است؟ و یا اساسا این نماد و نهاد ایرانی به کار آزادی ، دمکراسی و حقوق بشر می آید یا برای عقلائی و دمکراتیزه کردن فکر و فرهنگ و روابط ایرانیان، باید از این نهاد و نماد نیز مثل ولایت فقیه و ولی فقیه متعلق به قرون گذشته گسست؟

نیاکان ما در سنگنوشته های بیستون، بر تارک تاریخ ما نوشته اند: «من داریوش هستم … شاه شاهان … نماینده اهورامزدا» (۲). «بخواست اهورا مزدا من شاه هستم. اهورا مزدا، شاهی را به من عطا فرمود». «اهورا مزدا این شاهی را بمن بخشید. اهورا مزدا مرا یاری کرد تا این شاهی را بدست آوردم». «اهورا مزدا را میل چنین بود: در تمام زمین، مرا (چون) مرد (خود) برگزید: مرا در تمام این زمین شاه کرد . … آنچه من کردم همه بخواست اهورا مزدا کردم» (۳)

با کمی دقت در مضمون و ساختار جملات و لحن نهفته در آن، متوجه می شویم که از نظر انسان ایران باستان، شاه و شاهی چیزی الهی و دینی است. شاهی عطیهٌ اهورامزدا است. شاه برگزیده اهورا مزدا است؛ شاه نماینده اهورامزدا است؛ شاه مرد است؛ شاه، شاه تمام زمین است. و شاه هر چه کند، بخواست اهورا مزدا کند.

ساختار و صلابت جملات در سنگ نوشته ها، به آیه ها و احادیث مقدس دینی و مذهبی شباهت دارند. البته، کسی که به خواست خدا شاه شود و نماینده خدا باشد و مقام و موقعیت اش خدادادی باشد و خدائی، نمی تواند زبان و لحن آدمیزادگان را داشته باشد.

جوهر فکر و فرهنگ پادشاهی دوران هخامنشیان را می توان در عصر ساسانیان نیز مشاهده کرد.

در نامه تنسر به گشنسب، تنسر آمده است: «… دین و ملک هر دو به یک شکم زادند. دو سیدهٌ ، هرگز از یکدیگر جدا نشوند». ۴

آقای محمدرضا فشاهی می نویسد: «عصر شهریاری خداسالارنه» که همان عصر باستان می باشد: این عصر از سال ۵۵۰ قبل از میلاد، یعنی تاریخ تاسیس سلسله هخامنشی توسط کوروش آغاز می گردد، و با سقوط ایران در سال ۶۵۱ میلادی – سقوط نظام سیاسی – به دست اعراب در عصر ساسانیان پایان می پذیرد.». (۵)

ولی بنظر میرسد اندیشه شهریاری خداسالار ایرانی، بعد از حمله اعراب به ایران بوی وخوی اسلامی بخود می گیرد و در آن تداوم پیدا می کند. ناگفته نماند که قرآن نیز بمثابه عالیترین تجلی فکر و فرهنگ اعراب آن دوران، بر الهی بودن پادشاهی و برگزیده بودن شاه تاکید دارد. گوئی اعراب ، «شهریاری خداسالار» را از ایرانیان دوران باستان برگرفته و در آثار خود باز تولید کرده اند.

در قرآن مجید، در سوره بقره، آیه ۲۴۷ آمده است: «و پیامبرشان به آنان گفت، درحقیقت خداوند، طالوت را بر شما به پادشاهی گماشته است … خدا او را بر شما برتری داده است، و او را در دانش و نیروی بدنی بر شما برتری بخشیده است، و خداوند پادشاهی خود را به هرکس که بخواهد می دهد، و خدا گشایشگر داناست.» (۶)

درسوره آل عمران، آیه ۲۶ آمده است: بگو «بارخدایا، توئی که فرمانروائی؛ هر آنکس را که خواهی، فرمانراوئی بخشی؛ و از هرکس خواهی، فرمانراوئی را بازستانی… ». (۷)

و در سوره «ص آیه ۲۰» آمده است: «و پادشاهیش را استوار کردیم و او را حکمت و کلام فیصله دهند عطا کریم». (۸)

بنابر آنچه آمد، در قرآن مجید نیز پادشاهی، چیزی خدائی است، از آن خدا و عطیٌه خدا است. خدا پادشاهی را به هر کس که بخواهد می دهد و از هر شاهی اگر بخواهد باز می ستاند. شاه برگزیده خدا ست. شاه در دانش و حتی نیروی بدنی برتر از دیگران است. شاه حکمت و کلام فیصله دهنده از جانب خدا دارد.

و اما ابوعلی مسکویه رازی در تجارب الامم، بعداز تسلط اعراب و اسلام بر ایران می نویسد: «بدانید که پادشاهی و دین دو برادر همزادند که پایداری هر یک جز به آن دیگری نباشد، زیرا دین شالوده پادشاهی است و تاکنون پادشاهی پاسدار دین بوده است… » (۹)

غزالی در نصیحت الملوک بطرز شیوائی می نویسد: «سلطان سایه ی هیبت خدای است بر روی زمین. یعنی که بزرگ و برگماشته ی خدای است بر خلق خویش. پس بباید دانست که که کسی را که او پادشاهی و فرٌ ایزدی داد، دوست باید داشت، و پادشاهان را متابع باید بودن و با ملوک منازعت نشاید کردن، و دشمن نباید داشتن». (۱۰)

وی درباره رابطه دین و پادشاهی می نویسد: «و نیکوترین چیزی که پادشاه را بباید، دین درست است، زیرا دین و پادشاهی چون دو برادر از یک شکم زائیده شده؛ باید که تیمار دارنده هم در کارِ دین بود» (۱۱)

فردوسی بزرگ احیاگر فکر و فرهنگ ایرانی در دوران تسلط اسلام بر ایران می گوید:

کنون ایزدم داد شاهنشهی بزرگی و تخت و کلاه و مهی

پذیرفتم این از خدای جهان شناسنده آشکار و نهان

…

خداوند کیوان و وبهرام وهور خداوند فرٌ و خداوند زور

مرا داد اورنگ و فرٌ کیان تن پیل و چنگال شیر

…..

همان من نه از اهر یمنم که از فرٌ و برز است جان وتنم

..

منم گفت با فرٌه ایزدی همم شهریاری و همم موبدی

…

چنان دان که شاهی و پیغمبری دوگوهر بود در یک انگشتری

از این دو یکی را همی بشکنی روان و خرد را به پی افکنی

…

چو شد ساخته کار لشکر همه برآمد سر شهریار از رمه

…

دگر آفرین باد بر فریدون برز خداوند تاج و خدواند گرز

همش داد و هم دین وهم فرٌهی همش تاج هم تخت شاهنشهی

…وبلاخره اینکه

نه بی تخت شاهی بود دین به پای نه بی دین بود شهریاری به جای

عبدالجلیل قزوینی رازی می گوید: «پادشاه راعی رعیت باید، و راعی را با آفتاب مشابهت کرد ه اند که بر همه بقاع به نیک و بد تافته شود. و نیک و بد دنیا به حجت ظاهر شود. و به قیامت پدید آید محق از مبطل و تقی از شقی و موافق از منافق» (۱۲) ص ۶۶ کتاب تمرین مدارا. محمد محتاری.

نجم الدین رازی معروف به دایه، اما بر شبان بودن پادشاه نیز انگشت می گذارد و می گوید: «پادشاه چون شبان است و رعیت چون رمه. بر شبان واجب است که رمه را از گرگ نگاه دارد، و در رفع شر او بکوشد …» (۱۳) ص ۶۶ تمرین مدارا.

تاویل های بزرگان اقوام ایرانی از پادشاهی اگرچه متفاوت است و رنگ زمانه بخود گرفته است ولی همه در یک چیز مشترکند و آن دینی بودن گوهر پادشاهی از دید آنها است.

نظامی عروضی سمرقندی در چهار مقاله ، پادشاه را نایب امام می کند و می نویسد: «پادشاه نایب امام است و امام نایب پیغامبر و پیغامبر نایب خدای» (۱۴)

خواجه نظام الملک بزرگ اندیشمند سیاسی ایرانِ دوران حکومت سلجوقیان، کوشش می کند فکر و فرهنگ شهریاری ایران باستان را زنده نگه بدارد و می گوید «ایزد تعالی در هر عصر و روزگار یکی را از میان خلق برگزیند و او را به هنرهای پادشاهی آراسته و ستوده گرداند و مصالح جهان و آرام بندگان را بدوباز بندد و درِ فساد و آشوب و فتنه را بدو بسته گرداند و هیبت و حشمت او ، اندر دلها و چشم خلایق بگستراند تا مردم اندر عدل او روزگار می گذراند و آمن هم باشد و بقای دولت همی خواهند» (۱۵).

سید جعفر کشفی در آغاز دوران پادشاهی قاجار می نویسد: «بدان که پادشاه و سلطان، خلیفه و ظلٌ خداوند جلٌ علاست و معنای مرتبه خلافت و ظلیٌت… آن است که صورت و مظهرصفات خداوند باشد و تمام صفات خداوند راجع به عدل است و عدل آن، منقسم به صفات لطف و قهر می شود. پس سلطان آلت و مظهر لطف و قهر خداوند می باشد و… » (۱۶)

وبلاخره در متمم قانون اساسی انقلاب مشروطیت می خوانیم:

اصل سی و پنجم: «سلطنت ودیعه ایست که بموهبت الهی از طرف ملت بشخص پادشاه مفوض شده.» .

اصل سی وششم: «سلطنت مشروطه ایران از طرف ملت بوسیله مجلس موسسان بشخص اعلیحضرت شاهنشاه رضا شاه پهلوی تفویض شده و در اعقاب ذکور ایشان نسلا بعد نسل برقرار خواهد بود».

اصل سی و نهم: «هیچ پادشاهی برتخت سلطنت نمی تواند جلوس کند مگر اینکه قبل از تاجگذاری در مجلس شورای ملی حاضر شود با حضور اعضای مجلس شورای ملی و مجلس سنا و هیات وزرا بقرار زیر قسم یاد کند: من خداوند قادر متعال را گواه گرفته بکلام الله مجید و بآنچه نزد خدا محترم است قسم یاد میکنم که تمام هم خود را مصروف حفظ اسقلال ایران نموده حدود مملکت و حقوق ملت را محفوظ و محروس بدارم قانون اساسی مشروطیت را نگهبان و بر طبق آن و قوانین مقرره سلطنت نمایم و در ترویج مذهب جعفری اثنی عشری سعی و کوشش نمایم و در تمام اعمال و افعال خداوندِ عز شأنه را حاضر و ناظر دانسته منظوری جز سعادت و عظمت دولت و ملت ایران نداشته باشم و از خدواند مستعان در خدمت بترقی ایران توفیق میطلبم و از ارواح طیبه اولیای اسلام استمداد میکنم.».

اصل اول «مذهب رسمی ایران اسلام و طریقه حقهء جعفریه اثنی عشریه است باید شاه ایران دارا و مروج این مذهب باشد».

اصل دوم: «مجلس مقدس شورای ملی که بتوجه و تائید حضرت امام عصر عجل الله فرجه و بذل مرحمت اعلیحضرت شاهنشاه اسلام خلدالله سلطانه و مراقبت حجج اسلامیه کثرالله امثالهم و عامه ملت ایران تاسیس شده است باید در هیچ عصری از اعصار مواد قانونیه آن مخالفتی با قواعد مقدسه اسلام و قوانین موضوعه حضرت خیرالانام صلی الله و آله وسلم نداشته باشد و معین است که تشخیص مخالفت قوانین موضوعه با قواعد اسلامیه بر عهده علمای اعلام ادام الله برکات وجوهم بوده و هست لهذا رسما مقرر است در هر عصری از اعصار هیاتیکه کمتر از پنج نفر نباشد از مجتهدین و فقیهای متدینین که مطلع از متقتضیات زمان هم باشند به اینطرق که علمای اعلام و حجج اسلام مرجع تقلید شیعه اسامی بیست نفر از علما که دارای صفات مذکوره باشند معرفی بمجلس شورای ملی بنمایند پنج نفر از آنها را یا بیشتر بمقتضای عضر اعضای مجلس شورای ملی بالتفاق یا بحکم قرعه تعیین نموده بسمت عضویت بشناسند تا مودایکه در مجلسین عنوان می شود بدقت مذاکره و غوررسی نموده هر یک از آن مواد معنونه که مخالفت با قواعد مقدسه اسلام داشته باشد طرح و رد نمایند که عنوان قانونیت پیدا نکند و رای این هیئت علما در این باب مطاع و متبع خواهد بود و این ماده تا زمان ظهور حضرت حجه عصر عجل الله فرجه تغییر پذیر نخواهد بود.»

و بالاخره نسل های قبل از انقلاب بهمن به خاطر دارند که چگونه تحت حکومت اعلیحضرت همایونی خدایگان شاهنشاه آریامهر، ایران به شعار خدا – شاه – میهن مزّین بوده بود.

مروری بر این تعاریف و تاویلهای ایرانی- باستانی ، ایرانی- اسلامی و ایرانی – شیعی و دوران مشروطیت از شاه و پادشاهی و اندکی تعمق و کنکاش در آنها، نشان می دهد که در فرهنگ و اندیشه سیاسی ایرانی، شاه و پادشاهی چیز خدائی است.

پادشاهی را و فرٌ را ،خداوند به برگزیدگان خود عطا می کند و باز می ستاند؛ شاه دارای فرٌ ایزدی است؛ شاه نماینده خدا است، شاه سایه خدا است؛ شاه برگزیده خدا است؛ شاه برتر از دیگران است؛ شاه برکشیده خدا است؛ شاه مرد است، شاه هم موبد و هم شهریار است؛ شاه پاسدار دین است، دین پایگاه شاه است، شاه و دین به یک شکم زادند، شاه پیل تن و شیرچنگال است؛ جان و تن شاه از فرٌ وبرز است؛ شاه شبان است؛ شاه نایب امام است؛ شاه ارباب است؛ شاه مظهر و صورت و آلت لطف و قهر خدا است. و بالاخره در قانون اساسی انقلاب مشروطیت و متمم آن، علیرغم اینکه ساختار نظام سیاسی کشور دستخوش اصلاحات جدی شد ولی «سلطنت ودیعه ایست که بموهبت الهی از طرف ملت بشخص پادشاه مفوض شده.»، شاه نور الله است و اعلیحضرت شاهنشاه اسلام، خلدالله سلطانه است.

طبق متتم قانون اساسی، شاه ایرانی باید مسلمان شیعه باشد؛ باید مروج مذهب شیعه باشد. طبق آن قانون، هیچ شاهی به تخت نتواند نشستن، مگر اینکه قبل از تاجگذاری در مجلس شورای ملی… به کلام الله مجید قسم بخورد که… در ترویج مذهب جعفری اثناعشری سعی و کوشش کند. شاه باید در مجلسی به قرآن قسم بخورد که، مواد قانونیه آن مجلس در هیج عصری از اعصار مخالفتی با قواعد مقدسه اسلام و… نداشته باشد.

این مفهوم و تاویل ایرانی باستانی ، اسلامی و شیعی از پادشاهی که درقبل از انقلاب مشروطیت قانونیت نداشت ، در قانون اساسی انقلاب مشروطیت و متمم آن ، قانونیت پیدا کرد.

نظام سیاسی ایران ( سلطنت )، علیرغم تحمل اصلاحات مهم مدرن در پروسه نوسازی ، بالاخره موهبت الهی باقی ماند و نتوانست از ریشه ها و زمینه های باستانی، اسلامی و شیعی خود بگسلد. بدینترتیب اندیشه نقاد ، آزادی و دمکراسی پارلمانی، ابتدا در اندیشه شهریاری ایرانی – شیعی (شهریاری خداسالار- شیعی گوهر) تحلیل وتقلیل یافت و سپس بر پای آن قربانی شد. نظام سیاسی برآمده از انقلاب مشروطیت بجای انکشاف در سمت عقلانیٌت نقاد ، آزادی و دمکراسی پارلمانی در سمت پادشاهی آریائی سیر کرد.

رضا شاه در طول حکومت خود، اصل های اول و دوم متمم قانون اساسی را دور زد و روحانیت نیز سالهای درازی بر سر این مواد و مواد مشابه جنجالی به پا نکردند. رضاشاه اصول اول و دوم را اجرا نکرد ولی نظام سیاسی کشور را نیز نه در سمت دمکراسی پارلمانی و آزادی بلکه در سمت شبان سالاری هدایت کرد. رضاشاه قدر قدرت و کبیر شد و محمد رضا شاه، خدایگان شاهنشاه آریامهر. محمد علی همایون کاتوزیان می نویسد: «استبداد ایرانی… عبارت است از انحصار و اعمال قدرت خودکامه در همه سطوح زندگی عمومی که مشروعیتش فقط از یک فرد ناشی می شد.» (ص ۱۰۱ .کتاب اقتصاد سیاسی ایران). و ما اضافه می کنیم که مشروعییت آن فرد نیز بقول محمد مختاری از فکر و فرهنگ شبان رمگی ناشی می شد.

ما قبلا اشارتی داشتیم که در فرهنگ سنتی- دینی کشور ما، جهان و جامعه بر سلاطین گردد. جامعه ایران بار دیگر این بار بعد از انقلاب مشروطیت، باز هم بر سلاطین گردید. استبداد ایرانی که ریشه دینی و فرهنگی داشت ، بعد از انقلاب مشروطیت تداوم یافت، این بار در شکل قانونی و نوین.

در انقلاب مشروطیت، سیستم پادشاهی، اصلاح ، نوسازی و قانونی شد ولی چون بر بنیاد اندیشه شهریاری خداسالار استوار بود، بمرور زمان به اصل خود یعنی شاه محور ی ، مردسالاری و استبدادی برگشت.

نظام سیاسی کشور علیرغم نوسازی ، بیش از نیم قرن بر حول دو پادشاه مرد بگردید. در دوره جنگ جهانی دوم ، رضا شاه که مثلا نماد وحدت ملی بود ، مملکت را رها کرد و رفت. پادشاهی به حکم قانون اساسی و متمم آن به فرزند ذکور رضاشاه تفویض شد و محمد رضا، بعنوان یک شهروند ، بی رنج و زحمت، فرٌ آریائی یافت و بمقام خدایگان و شاهنشاه آریامهر سقوط کرد.

او نیز بعنوان فرزند خلف پدر، در روزگاران بحرانی ایران، چونان پدر، مملکت را رها کرد و رفت؛ نظام شاهنشاهی ، بی شاه و بی ستون و بی محور ماند؛ خیل عظیم وزیران ، وکیلان ، لشکریان و درباریان تحصیل کرده و غرب دیده ، چونان رمه، بی شبان و بی تصمیم ماندند و نظام فرو پاشید. نظام مبتنی بر شهریاری خداسالار فرو پاشید تا مملکت بر محور سلطان خدا سالار دیگری بگردد.

از منظر نگرش شهریاری ایرانی، شاهی، چیز زمینی، انسانی و ابطال پذیر و میرا نیست، بلکه نظیر خود خدا، ازلی و ابدی است. بخاطر همین، حتی وقتیکه پادشاه حقیقی در ایران می میرد، موهبت الهی و فرایزدی و سایه خدا بلافاصله و یا با تاخیر، ولی درهر حال به یک برگزیده و برگماشته جدید خداوند، دمیده یا عطا می شود.

گاهی فرٌ و موهبت، حتی در دوران طفولیت به برگزیدگان خدا عطا می شود.

اینکه پادشاه جدید، موهبت الهی و فرٌ ایزدی را، از طریق تو طئه ، کور کردن ، بریدن سر و کشتن پادشاه قبلی بدست می آورد یا نه، اینکه پادشاه جدید، سرباز ساده و یا یک فرد دیگری از خانواده غیرپادشاهیان بوده یا از اعقاب پادشاه قبلی، اینکه از ایران بوده یا از خارج آمده بود، تاثیری در تصاحب موهبت الهی و سایه خدا شدن او نداشت.

فرد جدید وقتیکه قدرت سیاسی را به شکلی از اشکال از شاه قبلی می گرفت ، لطف و فرٌ خداوند نصیب او می شد و او برگزیده میشد و به مقام رفیع پادشاهی برکشیده می شد. و کشور ما قرنها بر حول این موهبت ، فرٍّ و سایه های خداوند گردیده است و فرمان بردن و اطاعت از فرامین این تحفه های الهی نیز بر همگان لازم آمده است.

این چنین است که در اندیشه سیاسی ایرانی، شخص شاه می میرد یا کشته می شود، می رود و یا فرار می کند اما پادشاهی در این یا آن برگزیده خداوند ادامه پیدا می کند. پس شاهیِیٌت شاه ایرانی ، در شخص شاه و در خاندان شاه و نژاد شاه و ژن شاه و در محل تولد و در خاک محل تولد شاه نبوده و نیست بلکه در بیرون از او، در ماورای آنها و در نزد خدا و از آن خدا است. بزبان دیگر مقام و موقعیت پادشاهی، ارث و میراث کسی، خانواده ای، طایفه و قبیله ای و یا قشر و یا طبقه اجتماعی خاص و معینی نبوده است که الزاما مثل زمین یا ثروت به فرزندان و یا به همان قبیله و قشر منتقل شود.

خداوند، خود، موهبت خود یعنی پادشاهی را به بنده برگزیده خود می دهد و ازاوباز می ستاند. و بندگان خدا ، لطف خدا و قهر خدا را شکر گذار باید باشند. اگر شاه خوب بود و عادل بود، مردم باید خدای را شکر گذار باشند و اگر بد بود و ناخلف، باید از خدا بخواهند که او را به راه راست هدایت کند. چرا که شاه مظهر و آلت لطف و قهر خدا است. در مقابل شاه نباید سرکشی شود، سرکشی از نظر شرعی گناه و از نظر سیاسی جرم غیرقابل بخشش است. این فرهنگ نه تنها در زمان رضا شاه و محمد رضا شاه اعمال می شد بلکه هم اکنون نیز جاری است. تصادفی نیست که حتی کشیدن کاریکاتوری از امام خمینی یا خامنه ای جرم سیاسی محسوب می شود.

چوبرشاهِ گیتی بود بد گمان ببایدش کشتن هم اندر زمان

شخص شاه میرا است اما قهر و لطف خداوند نامیراست و باید در قالب برگزیده دیگری تجلی پیدا کند تا جهان بر قهر و مهر خدا، متعادل بگردد و نظام موجود تغییر نکند.

غزالی می نویسد: «پس باید دانستن که آبادانی و ویرانی جهان از پادشاهان است؛ که اگر پادشاه عادل بود، جهان آبادان بود و رعیت امن بود، چنانکه … و چون پادشاه ستمکار بود، جهان ویران شود».

بدیترتیب می بینیم که اهورا مزدا، پادشاهی را به مرد برگزیده خود داده؛ الله در قرآن پادشاهی را به فردی داده که برتر از دیگران است و متمم قانون اساسی ما، سلطنت را از طرف ملت به دست مجلس موسسان به اعقاب ذکور نسلا بعد نسل رضا شاه داده است تا جهان ایرانی همچنان بر سلاطین مرد یعنی مردی از خاندان پهلوی بگردد. اینکه ملت چرا این موهبت و تحفه الهی را به مجلس موسسان داده و مجلس موسسان به چه دلیل، آن را، به انحصار دائمی اعقاب ذکور نسلا بعد نسل رضا شاه عطا کرده است مورد بحث ما در اینجا نیست. ولی توجه به این طنز تاریخ و تاریخ طنز آلود جامعه امان را لازم می دانم که چگونه نیاکان متجدد ما، صد سال پیش ، از طریق مجلس موسسان، کوشش کردند، ایران باز هم بر سلاطین مرد بگردد و امروز پادشاهیان اصلاح طلب کوشش می کنند ایران باز هم بر سلطان مرد بگردد. من در بخش بعدی درباره جنبه مردسالار بودن اندیشه پادشاهی توضیحاتی خواهم داد.

برخی از صاحب نظران ، علل و عوامل ایرانی شدن مشروطیت را صرفا در اسلامی کردن قانون اساسی و متمم آن جستجو می کنند . اما بنظر می رسد ایرانی شدن مشروطیت، فقط ریشه در اسلامی کردن قانون اساسی و متمم آن نداشت بلکه در فکر و فرهنگ شهریاری خدا سالار ایرانی و قانونی کردن شهریاری خداسالار ایرانی نیز ریشه داشت. جباریت سیاسی در ایران از قدیم تا دروان انقلاب مشروطیت و تا به امروز نیز ، ریشه در اندیشه شهریاری خداسالار ایرانی ، اسلامی و شیعی دارد. جالب توجه است که قبل از انقلاب مشروطیت، پادشاهی بمثابه فرد ایزدی ، موهبت الهی و نور الله، خلدالله و ذکور بودن شاه ایرانی، قانونی نبود ولی مجلس شورای ملی و مجلس موسسان، همه این ها را قانونی کردند.

بدینسان، اندیشه شهریاری خداسالار – شیعی ایرانی که در برابر مدرنیته بود، به یکی از مبانی قانون اساسی تبدیل شد و در قانون اساسی دوران انقلاب مشروطیت، قانونی شد. با قانونی شدن موهبت الهی و تصویب اصول اسلامی، قانون اساسی و متمم آن و نظام سیاسی کشور دچار تناقض بنیادین شد. انقلاب مشروطیت تناقضات درونی و بنیادین خود را به قانون اساسی منتقل کرد و به آن قانونیت بخشید. آزادیخواهان کشوربیش از نیم قرن ، بدرستی هزاران بار فریاد زدند که رضا شاه و محمدرضا شاه از قانون اساسی عدول کرده و آنرا پایمال کرده و برای مقابله با استبداد سیاسی آنها و دست یابی به آزادی ، هزاران کشته وزندانی دادند اما ۱۰ بار نگفتند که قانون اساسی موجود و متمم آن، علیرغم داشتن مفاد مترقی و دمکراتیک فراوان ، قانونی مبتنی بر فکر و فرهنگ دینی – شیعی است و باید بر اساس فکر و فرهنگ مدرن – دمکراتیک تغییر یابد.

زیرنویس:

۴ – ص ۱۷۰ کتاب خواجه نظام الملک / سیدجواد طباطبائی

۵ – ص ۲۰۱ . « اندیشیدن فلسفی … » فشاهی

۶ – ص۴۰- قرآن مجید . ترجمه استاد محمد مهدی فولادوند

۷ – ص ۵۳ همان منبع

۸- ص ۴۵۳ همان منبع

۸– ص ۱۶۹ خواجه نظام الملک – طباطبائی

۹ – ص ۶۶ کتاب تمرین مدارا . محمد مختاری

۱۰ – ص ۱۷۰ کتاب خواجه نظام الملک / طباطبائی

۱۱ – ص ۶۶ کتاب تمرین مدارا / محمد مختاری

۱۲– ص ۶۶ همان کتاب

۱۳– ص ۱۷۱ کتاب خواجه نظام الملک / طباطبائی

۱۴- همان کتاب

۱۵– ص ۳۸۲ کتاب دیباچه ای بر نظریه انحاط ایران

۱۶- ص ۶۲ / کتاب آرمانشهری دراندیشه ایرانی

]]> http://www.azer-online.com/azer/?feed=rss2&p=14351 0 http://www.azer-online.com/azer/?p=14320 http://www.azer-online.com/azer/?p=14320#comments Sat, 12 May 2012 10:39:01 +0000 admin http://www.azer-online.com/azer/?p=14320

«آذربایجان» سایتی طرفیندن قیسسا آچیقلاما

«محمد رضا هیئت» بیر سیرا  سبب لر نتیجه سینده سورگونده کی گونئی (ایران) آذربایجان قلم انجمنیندن استعفا وئرمیش و استعفا، انجمن باشچیلاری طرفینندن قبول ائدیلمیشدیر. هیئتین استعفاسینین  آرخاسیندا دایانان ان اساسی فکری مسئله نین ایدئولوژیک (تورکچولوک) اولدوغو ایچون، انجمنین جوابینی نشر ائدیریک. محمدرضا هیئتین استعفا مکتوبونون لینکی یازی نین سونوندا وئریلمیشدیر.  یازیلارین یازی فورمالاری (املاسی) اولدوغو کیمی وئریلیر.     آذربایجان

قلم انجومنی نین جوابی دوکتور محمد رضا بئی هیئتین استعفا مکتوبونا

حؤرمتلی دوکتور محمد رضا بئی هیئت

استعفا مکتوبونوزو اوزولرک اوخودوق، دوشوندوروجو و سورغولاییجی قونولارا ایشاره ائتمیشسینیز. جومعا گونو آپریلین ۲۷سینده سورگونده گونئی آذربایجان (ایران) قلم انجومنی‌نین دبیرلر هیئتی ایجلاسیندا سیزین استعفا مکتوبونوز حقده موذاکیره ائدیلدی و بو نتیجه لره گلیندی:

سیز قلم انجومنی‌نده یالنیز «سورگونده کی یازارلارین» اویه اولابیله جگینه اعتراضینیزی بیلدیرمیشسینیز. سورگونده اؤزللیکی‌نین اولماسی، بیر یاندان یالنیز سورگونده‌کی یازارلاریمیزین قاتیلیمینی و بئله‌لیکله جومهوری ایسلامی‌نین ایچریدن داغیدیجی چالیشمالارینی معین درجه‌ده محدودلاشدیریب، باشقا یاندان ایسه قلم انجومنی‌نین اؤلکه دیشیندا و سورگونده قورولماسی، انجومن اویه‌لرینین الینی دیلیمیزه و میللتیمیزه اویقولانان باسقیلاری اورتایا قویماقدا آچیق قویوب و اونلارا داها چوخ دستک اولابیلمه‌یی ساغلاییر. یوخسا ایرانین ایچینده‌کی عزیز یازارلاریمیزین بو انجومنه اویه اولماسی، اونلارین ایختیناق ایچینده و دورمادان باسقییا معروض قالما تهلیکه‌سینده اولدوقلاریندان انجومنین فعالیتیینی اولدوقجا قیسیتلی توتماسینا سبب اولاجاقدی.

سیز اؤنجه‌کی مکتوبونوزدا «گونئی آذربایجان» آدی‌نی سورغولامیشدینیز: عومومی اولاراق و بوتون  قلم انجومنلرینه باخینجا گؤره بیلیرسینیز کی  بوتون دونیادا قلم انجومنلری جوغرافی آدی آلیرلار. آیریجا اؤزللیکله بیزیم دوروموموزدا قلم انجومنی‌نین گونئی آذربایجان آدییلا آنیلماسی‌نین اؤنمی، بو آدا قارشی چیخیب میللتیمیزین کیملیگینی یوخ ائتمه‌یه چالیشانلارین تشبوثونه باخینجا اورتایا چیخار. قلم انجومنی‌نین قورولوشوندان سونرا گونئی آذربایجان آدینا گؤستریلن فرقلی یازیلی و سوزلو تئپکیلر اولدی. بونلارین دوشمانلار طرفیندن یعنی گونئی آذربایجان آدینین و میللتینین دیلی نین اولوسلارآراسی اورقانلاردا ثبت اولماسیندان قورخویا دوشنلری آنلاماق چتین دئییل و گلن ساییسیز تحقیر دولو یازیلارا آچیقجاسینا جواب تاپماق دا هیچ چتین دئییلدیر (آشاغیدا بیر نئچه نومونه‌یه ایشاره اولونوبدور) اما بیزیم اؤزوموزدن ساییلانلارین ایتیهاملارینا و سالدیریلارینا باخاراق و بو آد اوستونده یارانیلان اورتاق دوشمانلیغی آنلاماق و بونلارین یاخشی نیتلرینه گوونمک نه قدر دوغرو اولور سورغولانیر.

سورگونده گونئی آذربایجان (ایران) قلم انجومنی آدی ۲۰۱۱ ایلینین ۱-۲ سپتامبر آییندا انجومنین قورولوش قورولتاییندا سسه قویولدو. قورولتایداکی ۱۹ قاتیلیمجی نین ۱۷سی بو آدا یعنی «سورگونده گونئی آذربایجان(ایران) قلم انجومنی»نه سس وئردیلر. بو پروسه و قورولتایین گنیش راپورو دا فرقلی مئدیادا گنیش شکیلده یایینلاندی. سیز دفعه‌لرجه  ایصرارلا بو جمعی قرارا یعنی چوخونلوغون فیکرینه قارشی، شخصینیز طرفیندن اؤنریلن آدین، انجومنین قورولتای قارارییله سئچیلن آدین یئرینه کئچمه‌سی‌نی ایسته میشسینیز. بونون دموکراسی و عاینی شکیلده قلم انجومنی‌نین عومومی پرینسیپلرینه نه قدر اویماسینی سیزین اؤزوزه تاپشیریریق.

ایکینجی اولاراق، سون آیلاردا قلم انجومنی‌نین رسمی سایتیندا تورک دیلی‌نین ایکینجی مقام‌دا اولدوغونو یازمیشسینیز. « سون آیلاردان» قصدینیزی باشا دوشه بیلمه‌دیک. چونکو قلم انجومنی‌نین سایتی ایلک دوزنله‌ندیگی گوندن بری عاینی پرینسیپ اساسیندا حرکت ائدیبدیر و بو دا «هیچ بیر گرکچه ایله یازیلارا، دیللرینه، قونولارینا سانسور اویقولانمادان سایتدا یایینلانمالیدیر». قلم انجومنی‌نین سایتینا گؤندریلن مقاله‌لر گؤندریلدیگی دیلده سایتدا یایینلانیرلار. بو مقاله‌لر فرقلی دیللرده دیرلر. سیز هانسی سبب‌دن بیزیم غئیر تورک  مقاله‌لره   داها اولویت وئردیگیمیزی دوشونورسونوز؟ سیز هانسی مقاله‌نیزی انجومنین سایتینا گؤندردینیز کی یایینلانمادی؟

انجومنین ایلک قورولوش آیلاریندان دورمادان گرکسیز یاغان تنقیدلره قارشی سیزین ده اونلارا جواب وئرمه‌نیزی و قلم انجومنی‌نین داها یاخشی ایرلی‌له‌مه‌سی اوچون یاخین ایش بیرلیگی‌نیزی اوماردیق. قلم انجومنی حیاتی‌نین ایلک آیلاریندادیر و تاریخمیزده ایلک بئله تشبوث اولدوغوندان دا البته کی آخساقلیقلاری اولاجاقدیر. بونلارا درمان یولو تاپماق اوچون قلم انجومنی‌نین ایشینه یاردیم یئتیرمک لازیمدیر، یوخسا هر اویه‌میز گلن کیمی   «منیم ایسته دیگیم اولمادی» دییه استعفا ائدرسه نه قلم انجومنی قالار و نه ده بئله آغیر و سوروملولوق دولو ایشه تشبوث ائتمک ایسته‌ین وطنداشیمیز.

استعفانیز اوچون اوچونجو گرکسه اولاراق سون گونلرده قلم انجومنی دبیرلر هیئتیندن بیر عوضووموزون «وارلیق درگیسی و یازارلارینی تهمتلندیرمه» ایدعاسی دیر. قلم انجومنی هر شئی‌دن اؤنجه اینسانلارین اؤزگور دوشونجه‌سینه سایغی گؤستریر. دبیرلر هیئتی اویه‌میز حؤرمتلی لیلا خانیم مجتهدی بو دیالوقا اؤز آدی و هوویتی ایله قاتیلمیشدیر و کسینلیکله یازیلارینین هیچ بیریسینده قلم انجومنی ایمضاسینی قویمامیشدیر. بورادا قلم انجومنی‌نین لیلا خانیمین اؤزگور دوشونجه‌سینی و گیریشیمی‌نی محدودلاشدیرماق و سورغولاماق کیمین بیر صلاحیتی یوخدور. آنجاق قلم انجومنی‌نین آدییلا و ایمضاسی ایله گئدن یازیلارا قلم انجومنی تعهود داشیییر.

حؤرمتلی دوکتور محمد رضا بئی هیئت، سیزین سورگونده گونئی آذربایجان (ایران) قلم انجومنی‌نین توزوگونو حاضیرلانیش پروسه‌سینده چکدیگینیز زحمتلر  چوخ دگرلی و اونودولمازدیر. ائله بو توزوکده:

ماده ۱-۷: انجومنه عضو اولماق اوچون آشاغیداکی شرطلر یئرینه یتیریلمه‌لی‌دیر:

بوشرطلرین بیرسی:

ث- ایللیک عضولوک حاققینی اؤده‌مه‌لی.

استعفا مکتوبونوز دبیرلر هیئتی‌نین ایجلاسیندا اینجه‌لنیرکن مالی مودوروموزون وئردیگی گوزاریشه گؤره دفعه‌لرجه سیزه اویه لیک حاققینزی اوده‌مه‌نیز اوچون یازیلدیغی مکتوبلارا رغمن سیز اویه‌لیک حاققینیزی اؤده‌مه‌میشسینیز. یعنی تأسوقله بو عوضولوک شرطی یئرینه یتیریلمه‌میشدیر. بونو دا بیلدیرمه‌لیییک کی انجومنین رسمی سایتینین پرینسیپلری چرچیوه‌سینده استعفا مکتوبلاری سایتدا یایینلانا بیلمزلر. البته کی سیز اؤزونوز ایستدیگینیز سایتدا اؤز استعفا گرکجه‌لرینیزی و بو جوابلاری یایینلایا بیلرسینیز.

سیزین سورغولادیغینیز و استعفانیزا نه دن اولدوغونو گؤستردیگینیز قونولارا یئترینجه آچیقلیق گتیردیگیمیزی اومید ائدیب، سیزله قلم انجومنینده ایش بیرلیگی ائتمگی اوماریق و اگر بونلارا رغمن قلم انجومنی‌ندن آیریلما قرارینداسینیز سیزین استعفانیز رسمییته تانینیر. سیزه ادبی چالیشمالارینیزدا باشاریلار و اوغورلار دیلییریک.

حؤرمتله

سورگونده گونئی آذربایجان (ایران) قلم انجومنی دبیرلر هیئتی

۲۸-۰۴-۲۰۱۲

قلم انجومنی‌نین آدینا اولان ساییسیز سالدیریلار و حقارتلردن یالنیز بیر نئچه نومونه سیزه

گؤندریریک:

http://www.shahrvand.com/archives/15554

http://howiyat.blogsky.com/1390/06/29/post-49

http://www.shahrvand.com/archives/15238

http://www.akhbar-rooz.com/article.jsp?essayId=38814

http://www.talash-online.com/didgha/matn_1255_7.html

http://www.shahrvand.com/archives/15113

دوکتور محمدرضا بئی هیئتین‌ گونئی آذربایجان قلم انجومنیندن استعفا مکتوبو:

http://www.sananews.biz/?act=content&cat=1&newsId=4832&ref=kbyou31005251336687105&come%20on%20:)

]]> http://www.azer-online.com/azer/?feed=rss2&p=14320 2