بازگشت به صفحه پیشین

یازان:افشین امیری ججین

روز جهانی زبان مادری و زبان تركی

و تو چه می دانی كه ...

زبان اولین وسیله ارتباطی انسانهاست،كه وظیفه اصلی آن برقراری ارتباط كلامی است.اماوظیفه فرعی دیگری را نیز بردوش می كشد كه بعضا مهمتر از وظیفه اول می باشد و آن تشكیل یكی از پایه های هویت ملی اقوام بشری است.در هرزبانی معمولا یك زبان مادر وجود دارد كه شاخه هایی به نام لهجه از آن انشعاب یافته است.یادگیری زبان مادری بر همه گویندگان آن زبان فرض مسلم می باشد.چرا كه همانگونه كه ذكر شد بدون زبان مادری پایه های هویت و شخصیت فرهنگی افراد و به تبع آن جامعه به طور ناقص شكل می گیرد.شاید به همین دلیل سازمانهای فرهنگی دنیا با ارائه كنوانسیون وبیانیه های مختلف خواستار حمایت واحیای زبان مادری اقوام مختلف در سراسر جهان هستند.سازمان یونسكو به عنوان مهمترین سازمان فرهنگی،با نامگذاری 21فوریه به عنوان " روز جهانی زبان مادری " و نامگذاری سال 2008 به عنوان " سال بین المللی زبانها " و ... نقش مهمی در این میان ایفا نموده است.

21 فوریه حاصل تلاش مردم كشوری پرجمعیت در حوالی شبه جزیره هند است.كشوری با بیش از 102میلیون نفر جمعیت كه اهل موسیقی شعر و اكثرا تعطیلات هستند.

روز 21فوریه، در میدان اصلی شهری كوچك در 30 كیلومتری شمال داكا- كه زمانی استراحتگاه یكی از راجوهای هندی بوده است- احمد سلیم شاعر محبوب نسل جوان ویكی از مبارزین استقلال بنگلادش از پاكستان درمراسم یادبود زبان مادری و در میان فریاد "زنده باد زبان مادری" حاضرین؛در دفاع از زبان بنگا و استقلال آن از زبان اردومشغول ارائه خطابه ای آتشین است و همه حاضرین را مبهوت كلمات جادویی خویش نموده است.احمد سلیم با شور خاصی صحبت می كند.تا به شعر معروف خود می رسد:

و تو كه زبان آب و آفتاب را نمی فهمی

وتو كه لالایی مردم بنگال را درك نمی كنی

و تو كه نگاه نرم كودكان شیرخوار را نمی دانی

چكونه ضربان قلب مادر بنگال را درك خواهی كرد؟

مادر بنگال،

مادر آب،

مادر هوای شرجی دلتا

زبانت را پاس می داریم

زبانت را پاس می داریم

مادر آلونك های كنار رودخانه

مادر كرجی های رود بنگال

مادر مردان و كودكان ماهی گیر و كارگر

مادر مقدس بنگال... .

سلیم می خواند و مردم غرق دراشعار او بودند؛كه ناگهان صدای مهیب گلوله در میان فریاد " جاسوس هندوستان... جاسوس بت پرستان ... وطن فروش و ... " همه را به خویش آورد.گلوله گلوی احمد سلیم را شكافت تا ندای قلبی او برای همیشه خاموش شود.غافل از اینكه چندین سال بعد-21 فوریه 1999- به پیشنهاد دولت بنگلادش و به یاد احمد سلیم و هزاران شهید راه زبان مادری، سازمان یونسكو این روز را" روز جهانی زبان مادری" بنامد تا زبان مادری برای همیشه در تقویم فرهنگی كشورها زنده بماند.احمد سلیم شهید شد شاید به میلیونها انسان مهجور از زبان مادری طریق كسب زبان مقدس مادری را بیاموزدو بهانه ای باشد برای نوشتن سطوری مختصر پیرامون زبان مادری آذربایجانی ها یعنی زبان تركی.

مختصری در مورد زبان تركی:

زبان تركی به عنوان سومین زبان قدرتمند دنیا ،زبان بیش از 250میلیون ترك ساكن آسیا و اروپا می باشد.كه از میان 28 لهجه این زبان، 20 لهجه دارای كتابت و ادبیات كتبی می باشد.خانواده های زبان تركی اشتراك نزدیكی به هم نشان می دهند.این همانندی در عرصه آواشناسی ، مورفولوژی و ساختار نحوی آنهاست.

منشا زبان تركی آذربایجانی شاخه غربی از خانواده بزرگ زبان تركی ازشاخه زبانهای آلتاییك و آن هم جز دسته زبانهای اورال-آلتاییك می باشد. تركی آذربایجانی ،استانبولی و تركمنی جز شاخه غربی زبان تركی(اوغوز) و تركی قزاقی،قیرقیزی،اوزبكی و اویغوری جز شاخه شرقی زبان تركی می باشند-باید ذكر كرد كه در این مورد تقسیمات دیگری هم ذكر گردیده است-. از دیگر زبانهای آلتاییك می توان به مغولی ،كره ای ،ژاپونی،مانچو وتونقوز اشاره كرد.زبانهای فنلاندی و مجاری نیز جز شاخه زبانهای اورالیك می باشند.

زبانهای زنده دنیا را علاوه بر منشا بر حسب ساختار نیز به 4 دسته عمده  تقسیم نموده اند:

1-تك هجایی:مثل زبان چینی كه هر كلمه بیشتراز یك هجا نبوده و بر اساس موقعیت آن در جمله معانی متعددی می دهد.

2-قالبی:مثل عربی كه كلمات آن در قالب (ابواب و اوزان)خاصی شكل می گیرد.(در بعضی از تقسیم بندی ها این مورد جز زبانهای تحلیلی دسته بندی گردیده است)

3-تحلیلی:مثل فارسی و زبانهای اروپایی كه در ساختن هر كلمه تازه،بن كلمه تماما زیر و رو می گردد.مثال: Go –went-gone  كه شكل اصلی فعل درافعال گذشته قابل تشخیص نیست.

4-التصاقی:كه تركی از این گروه است ودر ساختار آن كلمه همیشه دارای یك بن ثابت است و كلمات با افزودن پسوند به این بن ثابت ساخته  میشود.مثال:بن فعلی" آل "و افعال " آلدیم،آلمیشام " و ... .

تركان دنیا در وسعتی از تركستان شرقی در همسایگی چین تا قلب لروپا-كشورهایی نظیر آلمان،اتریش،اسپانیا،مجارستان،بلغارستان،رومانی،فنلاند و... – زندگی می كنند.قلمرو تركی آذربایجانی همانطور كه یاقوت حموی ذر معجم البلدان بیان داشته است شامل: " از مرز گیلان(طارم)شروع و تا بردع و دربند در آن سوی رود ارس و ارزنجان در تركیه امروز ادامه می یابد". تركان اطراف ساوه،همدان،قزوین،اراك،اصفهان،تركان استان مركزی(شهریار- زرند – ساوه )،تركان سونقور در كرمانشاه،تركان خراسان،قشقایی های ایران و تركان عراق(اطراف موصل و كركوك) نیز با همین لهجه صحبت می كنند.

خصوصیات زبان تركی در میان لهجه های مختلف آن یكسان و شامل موارد ذیل می باشد:

1-در بین صداهای كلمات هم آهنگی اصوات وجود دارد(ذیلا توضیح داده خواهد شد).

2-جنس و حرف تعریف موجود نیست.

3-صرف به وسیله اضافه كردن پسوند صورت می گیرد: آل +دیم،آل+دین و... .

4-در صرف اسامی پسوند ملكی به كار می رود : آل + دیغیم.

5-اشكال افعال غنی و متنوع است.

6-حرف جر بعد از كلمه می آید:ائودن به معنای از خانه.

7-صفت قبل از اسم می آید:قاراداغ

8-بعد از اعداد علامت جمع به كار نمی رود.

9-مقایسه با مفعول منه صورت می پذیرد: مندن آلچاق

10-برای فعل معین به جای داشتن از بودن(ایمك)استفاده می شود.

11-پسوند سوالی موجود است: گلدین می؟ یا  گوردون مو؟ و ...

12-به جای حرف ربط از اشكال فعل استفاده می شود:" گوردوگوم داغ " به معنای كوهی كه دیدم كه به غلط بعضی " او داغ كی گوردوم"  می گویند.

13-علاوه بر موارد فوق می توان از موارد ذیل نیز به عنوان نكاتی كه باعث تمایز و زیبایی زبان تركی از سایر زبانها می شود نام برد:

1-هماهنگی اصوات كه باعث راحتی تلفظ و خوش آهنگی می گردد.یعنی صداهای كلفت(O - U- A- I) و صداهای نازك (Ü-Ö-İ-Ə-E) نمی توانند در ریشه یك كلمه با هم مخلوط شوند.مثال: Görmək ,Qalmaq.تركها هنگام صحبت كردن به فارسی به طور غریزی این قانون را به كار می برند.مثلا سمیه را Sumaya  و عباس را Abbas ذكر می كنند.

2-كلمات تركی انعطاف زیادی برای اصطلاح سازی دارند.مثلا از كلمات باش(سر)،گوز(چشم)و دیل(زبان) بیش از دویست  اصطلاح و تعبیر وجود دارد: دیل آچماق – دیللنمه ك – دیلی توتولماق .باش وورماق،باش چكمه ك،باش ایمه ك و ... .

3-پسوندهای تركی غنی و متنوع است و امكان ساخت لغات نو را بالا می برد. پسوندهایی مثل "چی،لیك،لی،سیز،جیل و ..." .

4- افعال تركی به جز فعل ناقص " ایمك" همگی باقاعده اند.

5-افعال متعدی تركی با اضافه كردن پسوند به فعل لازم به راحتی ساخته می شوند: اویناماق=بازی كردن(لازم) ، اویناتماق=چیزی را بازی دادن(متعدی).افعال متعدی درجه دو و سه هم در تركی قابل ساخت است: وورماق(متعدی) به معنای زدن- ووردورماق(متعددی درجه دو)،به معنی به وسیله كسی زدن – ووردوتدورماق(متعددی درجه سه) به معنای وسیله زدن كسی را فراهم آوردن.

6-زبان تركی حدود 24000 فعل دارد.

7-در زبان تركی كلماتی با اختلاف جزیی در معنی وجود دارندكه در سایر زبانها كمتر نظیر آن دیده می شود.مثلا برای دعوا كردن كلماتی مثل : ساواشماق – دویوشمه ك – توتوشماق- توقوشماق – چیرپیشماق – ووروشماق و ... وجود دارد كه هر كدام نوع خاصی از درگیری را مطرح می كند.

8-تركیب پسوندها و حالات افعال تركی به خلق كلماتی منجر می شود كه بیان آنها در سایر زبانها با یك یا چند جمله امكان پذیر است.مثل " سئویشدیرمه لیییك" (1فعل تركی) به معنی " آنها را باید وادار كنیم كه همدیگر را دوست داشته باشند" (2جمله فارسی).

9-نفوذ بسیاری از لغات تركی در سایر زبانها.مثلا حضور كلمات یوغورت(ماست)، دیب(عمق)، یاشماق(روبند) و ... در زبان انگلیسی. ویا كلماتی بین المللی مثل چاققال(شغال) كه در زبانهای عربی ، انگلیسی ،آلمانی ، فرانسوی و فارسی به اشكال مختلف دیده می شود.همچنین می توان از راهیابی چند هزار لغت تركی به فارسی اشاره نمود كه جز كلمات مصطلح و روزمره زبان فارسی است.مثل: آقا ،خانم،اتو،سراغ،بشقاب و اكثر لوازم آشپزخانه،دوقلو،باتلاق،چوپان،چكش،چادر و... .

***

همانطور كه ابتدائا نیز گفته شد زبان سند هویت هر ملتی است.سندی كه اثبات ان تبلور ذات هر خلقی است.زبان هیچ ملتی در عرف بین المللی احتیاج به اثبات ندارد.بزرگترین دلیل وجود هر زبانی حضور ملتی است كه به آن زبان صحبت می كنند.درواقع موجودیت هر ملتی در این كره خاكی نشانه حضور زبانی اوست.زبانی كه متكلم واقع می شود و از طریق اصوات،هجاها و آثار مكتوب سند زنده ای به جای می گذارد كه جزیی از میراث بشری است و باعث غنای تمدن بشری در گذر تاریخ می گردد.خواه متكلمین زبان میلیونی باشد،یا كمتر.در واقع شرایط آموزش زبانی با چند صد نفر متكلم هم باید فراهم باشد.چرا كه حفاظت از فرهنگ هر قومی در درجه اول بستگی به حفاظت و گسترش زبان آن قوم داردو وظیفه همه دولت ها و انسانهای فكور است كه از موجودیت،حق حیات و فضای تنفسی زبان هر قوم وقبیله ای با هر كمیت متكلمین در ابعاد گوناگون مدافعه نمایند.

در شرایط حاضر با توجه به جمعیت بیش از 40میلیونی تركان  ساكن ایران، آموزش زبان تركی به عنوان زبان مادری ایشان در مدارس و دانشگاهها حق مسلم تركان ایران می باشد.چه این مورد در اصول مختلف قانون اساسی پیش بینی و لزوم اجرای آن احساس می گردد.اما متاسفانه در سالهای اخیر در جامعه چند زبانی ایران زبان  تركی آذربایجانی هنوز جایگاه خود را نیافته است.با توجه به آغاز روند بیداری اجتماعی و موج عظیم رنسانس فرهنگی ،امید است كه زبان تركی آذربایجانی نیز در مقام مناسب خویش قرار گیرد.زبانی كه طی قرون و اعصار از گذرگاههای خطرناكی عبور كرده ،زبانی كه بنا به نظر زبانشناسان به عنوان سومین زبان قانونمند وتوانمند دنیا شناخته شده و حتی یكی از توركولوژهای معروف اروپایی زبان تركی را اعجاز غیر بشری معرفی نموده است.هرچند این زبان در ایران حالت رسمی ندارد وآن را به زبان مكتوب دیوانی ارتقا نداده اند،اما توانمندی های ساختاری این زبان سبب شده كه با وجود تسلط سیاست های ترك ستیزی و ممنوعیت پخش و نشر آثار مكتوب به این زبان-علی الخصوص دوران رژیم منحوس پهلوی- هنوز در زمره زبانهای زنده  ولی در حال خطر دنیا باقی مانده و تا سالها به حیات خود ادامه دهد.

امیداست كه با تلاشهای سیاستمداران آذربایجانی و نیز اجرای اصول قانون اساسی توسط دولت جمهوری اسلامی ایران،شاهد تدریس زبان تركی آذربایجانی در مدارس آذربایجان و ایجاد رشته زبان و ادبیات تركی آذربایجانی در دانشگاهها باشیم.كه این مورد نه به عنوان خواسته ای بزرگ،بلكه به عنوان حق مسلم میلیونها ترك ساكن ایران می باشد.

بو دالغا باشیمیزدان سووشاجاغدیر،

سووشماسادا؛

سووشدوراجاغیز.... .