او آذردن بو آذره
21 آذر نهضتیله باغلی خاطرهلریم
(3)
هاشم ترلان
........ تبريزين گؤيلرينى قارا دومانلار بوروموشدو. ارك قالاسى، عينالى داغى كدرلى گؤرونوردو. آسماندا هر گئجه تبريزه گؤز ووران اولدوزلار چيسگين دومانلارين آراسيندا گؤزدن ايتميشديلر. ميشو و دند داغلاريندان اسن كولكلر اؤز طراوتينى الدن وئرميشدى. پاييزين سون چاغلارى اولدوغونا باخماياراق شهرين كناريندان آخان آجى چاى اؤز كؤپوكلو سولارينى ساحللره چيرپاراق صاباحين بيلينمهين آجى روزگاريندان نهلر باش وئرهجهگينى دوشونوردو.
آذربايجان اوزهرينه قارا بولودلار چؤكور
1325-نجى ايلين آخيرلاريندا آذربايجان اؤز شيرين رؤيالاريندا غرق اولموشدو. مركزى دؤلت ايله آذربايجان آراسيندا باغلانان قراردادا باخماياراق حيات اؤز منواليله حركتينه داوام ائديردى. هئچ بير نگرانچيليق نظره گلميردى. عينالى داغينين و سهندين باشيندان اسيب گلن كولك ارك قالاسینين كللهسينده بيرلشيب اؤز عطرينى تبريزه يايماقلا اونون جمالينى اوخشاييردى. آمما تهراندا حيلهگر قوامالسلطنهنين دؤرد ديوارلار آراسيندا گيزلى خيانت پلانلارينين چكيلمهسيندن هئچ كيمين خبرى يوخ ايدى. نهايت مركزى دؤلت بئله بير زاماندا اؤز قارا قوشونلارينى زنگانا يئريتمكله ايرانين خصوصى اولاراق آذربايجانين حيرتينه سبب اولدو. اول بئله گمان اولوردو كى، گويا آذربايجاندا انتخابات اولماق اوچون قرارداد اؤزره نظرده توتولان تأمينيه قوهلرى زنگانا گلميشدير. آمما تئزليكله زنگاندا گئدن جريانلاردان معلوم اولدو كى، مركزى دؤلتين بو حربى عملياتدان باشقا مقصدى واردير. زنگانين باشينين اوستونو قارا بولودلار آلميشدى. بو قارا بولودلار اؤز اتكلرينى نارين- نارين آذربايجانين هر طرفينه يايماقدا ايدى. تبريز غضبلى ايدى. اونون گؤزلريندن اود ياغيردى. اونا آرخادان آتيلان اوخون آغريسيندان قيوريليردى. اونون بوغازيندان چيخان نعرهلرين سسيندن نه اينكى ساوالان، سهند حتى دماوند ده تيترهيهمه باشلاميشدى. تبريزين كؤكسوندهكى آغريلارى اونون كوچه خيابانلارداكى آداملاريندا دا گؤرمك اولوردو. اؤزلرينى آشكارا وئرمهين، دالدالاردا دولانان مخالفلرين تبسملرينى ده سئزمك اولوردو.
آذربايجانين باشقا شهر و كندلرينده اولان هيجانلار داها آرتيق ايدى. مركزى دؤلتين زنگانا اولان هجوموندان بير گون سونرا اونلار اؤز تلقراملارى ايله تبريز قزئتلرينين صحيفهلرينى دولدورموشدولار. تبريز راديوسونون برنامهلرى ده بئله تلگراملارلا دولو ايدى. تبريز گئتديكجه اؤزونه حربى گؤركم آليردى. اينديه قدر ياراديجيليق ايشلرينه باخان فرقهنين گؤزلرى تهرانا زيللنميشدى. تهران خيانت دامغاسى ايله دامغالانيردى. آذربايجان دمکرات فرقهسينين عضولرى روشنفيكرلردن، كندليلردن، فهلهلردن و خالقين آشاغى طبقهسيندن عبارت اولدوغو اوچون تهران شوينيستلرينه دئييرديلر:
- سيز اؤز آرزولارينيزا چاتماق اوچون بيزيم نعشيميزين اوستوندن كئچمهلى اولاجاقسينيز.
تبريزين خيابانلاريندا فدائيلر دستهسينين آدديملارى گئتديكجه آرتيق سسلهنيردى. نظام-انتظاما اهميت وئريليردى. ستارخان آتليلارى خياباندا رئژه گئديرديلر. فرقهنين امرى ايله حربى وضعيت يارانميشدى. تبريز حومهلرينين عهدهسينه دوشن وظيفه داها دا آغير ايدى. توتولان تصميمه گؤره تمام عضولر سيلاحلانمالى ايديلر. بونا گؤره ده اوّلجه سيلاحين قورولوشونا و اوندان استفاده ائتمك اصولونا وارد اولماق اوچون حاضرليق لازيم ايدى. ايكى گوندن سونرا حيدر تكيهسى اولان بير محلهده بؤيوك بنا نظرده توتولدو. بو بنا تبريزين قديم بنالاريندان ايدى. اورانين بؤيوك هيئتى، چوخلو اوتاقلارى وار ايدى. هر گون تبريزده اولان حومهلردن هرهسيندن يوز نفر بوردا تعليمات گؤرمهيه باشلاميشديلار. آلتينجى حومهده معين تاپشيريق ايله هر آخشام يوز نفر حاضر اولوردولار. اونلارى حومه قاباغيندا سيرايا دوزوب حومه مسئوللارينين بيرينين رهبرليگى آلتيندا ستارخان خيابانى ايله حيدر تكيهسينه طرف حركت ائديرديلر. اوردا اولان كارشناسلارين وسيلهسيله عضولره سيلاحين نئجه آچيليب-باغلانماسى، نئجه تميزلنمهسى و هدفى نشان آلماق اصوللارينى اؤيرديرديلر. بو عمل هر آخشام انجام تاپيردى. اوردا تعليم گؤرن عضولر ائرتهسى گون كاميون ايله تبريزين اطرافينداكى چؤللره گئديب، اوردا نشانهگيرليك ائديب حقيقى گوللهلرله هدفه آتيرديلار. بو دستهلره رهبرليك ائدن تعليماتى تهران افسرلريندن سليمى آدلى بير سرگرد ايدى. او تهراندان قاچيب ملى حکومته پناه گتيرميش، سفربر افسرلردن ساييليردى. سليمى فارس اولسا دا آذربايجانين ملى قوشونو ايله ياخيندان و جديّتله امكداشليق ائديردى. بئله تعليماتى ايشلر تكجه آلتينجى حومهنى يوخ، تمام تبريز حومهلرينى احاطه ائديردى. سيلاحا يييهلنمك، اونو اطرافلى شكيلده اؤيرهنيب دؤيوشه حاضر اولماق مسئلهسى فرقهچيلرى روحلانديريردى. اونلار بؤيوك روح يوكسكليگى ايله بئله تعليماتچيليق عمليّاتينى قارشيلاييرديلار. حتى نشانهيه گولله آتيب هدفى وورماقدا قادينلار دا اشتراك ائديرديلر. قادينلارين بعضيلرى گولله آتماقدا كيشيلردن دالى قالميردى. اونلار زينب پاشا، قاچاقنبىنين هجرى كيمى اؤز هنرلرينى گؤستريرديلر.
فرقهنين امرى ايله شهرلرده و كندلرده فهله و كندلى بالالارى فدائى دستهلرينه قوشولماقدا جديّت گؤستريردى. تبريزين سرباز خانالارى، قرارگاهلارى آغزينا قدر دولو ايدى. افسوسلار اولسون كى، بو جاوان فدائيلردن واختيندا استفاده اولمادى. تبريز توفاندان قاباقكى آرامليغا بنزهييردى. گونلر اؤتدوكجه زنگانين باشينين اوستونو آلان بولودلار آذربايجانين هر طرفينه ياييلماق ايستهييردى. وطنيميزين مرد اوغوللارينى، فدائيلرينى اؤز كؤمگينه چاغيريردى. هاوالار سويوماقدا ايدى. قارا قيش قاپيميزى دؤيمگه جان آتيردى. فدائيلرين و ملى قوشونلاريميزين گئييملرى قيشين سويوغوندا قالين اولمالى ايدى. خصوصى اولاراق يئنى كؤنوللو فدائى دستهلرينين گئييملرى ياخشى وضعيتده دئييلدى. بونا گؤره ده حومهلرده ييغينجاقلار تشكيل اولونوب، پالتار گئييم مسئلهسى مطرح اولدو. ائرتهسى گون قالين قيش پالتارلارى حومهلره آخماغا باشلادى. آلتينجى حومهده عضو اولان ملا فتحعلى آدلى بير عالم روحانى وار ايدى. او آزادخواهليق مرامى ايله تبريزده مشهور ايدى. اؤزو ايله بير دست قالين قيش پالتارينى حومهيه تقديم ائدنده دئدى:
- اسلام هميشه ظلم و فساد ايله دوشمن اولموش و اونون عليهينه مبارزه آپارميشدير. مركزى دؤلتين آذربايجانا اؤگئى اؤولاد گؤزيله باخماسى و اونون مدنيّتى ايله دوشمن اولماسى منى فرقه سيرالارينا گتيرميشدير.
زنگاندان هر گون تبريزه دهشتلى خبرلر يئتيشيردى. مركزى دؤلتين قوشونلارى زنگانا تأمينيه قوهلرى آدى ايله يوخ، زنگان اهاليسيندن انتقام آلماق اوچون او ديارا سوخولموشدى. اونلارين گليشى ايله کهنهكار ظالم فئودال باشچيلارى ذوالفقاريلر ده زنگاندا و اونون اطراف كندلرينده فرقهچيلره فدائيلره ديوان توتماغا باشلاميشديلار. ذوالفقاريلر ملى حکومتين دوشمنى اولوب اونونلا مبارزهلرى خاطرينه اونلارين حديندن آرتيق كندلرينى، باغلارينى غصب ائديب كندليلر آراسيندا تقسيم ائتميشدى. ذوالفقاريلر بير ايلدن چوخ ايدى قاچاق اولوب اؤز املاكلاريندان آيرى دوشموشدولر. ايندى قودوز حيوانلار كيمى كندليلرين جانينا دوشوب انتقام حسّى ايله اونلارى سويوب، جانلارينى دا بئله اللريندن آليرديلار. دؤلت قوشونلارى اوباشلارين ميدانينى آچيق قويوب مرتكيب اولدوقلارى قتل و جنايته گؤز يوموردولار. زنگان قانلى بير ميدانا دؤنموشدو. فرقه عضولرينه، فدائيلره، مهاجرلره رحم ائتمك يوخ ايدى. اونلارى داملارين اوستوندن يئره آتيرديلار. زور ايله ائولرينى اودلايب ماللارينى غارت ائديرديلر. ذوالفقاريلرين آداملارى هر كس ايله کهنه خيردا حسابى وار ايديسه اونلارى دا فدائى آديله دامغالاييب محو ائديرديلر. زنگاندا بير ايلين مدتينده وجودا گلن آزادليغين شيرينليكلرينى اللريندن آليب عوضينده اونلارا زهر ايچيرديرديلر. حتى زنگاندا بير نفر عالم روحانى فرقهچيلرله برابر ظلم و ستم عليهينه مبارزه آپاريردى. اونو دا متجاسر آديله آرادان آپارديلار. بو مهلكهدن جان قورتاريب تبريزه گلنلر مركزى دؤلتين، ذوالفقارى و باشقا فئودال عنصرلرين زنگاندا و اونون اطراف كندلرينده تؤرتديكلرى جنايتلردن دانيشاندا قولاق آسانلارين توكلرى بيز- بيز اولوردو. جان قورتاريب گلنلرين بيرى ده آغاى قنبرى ايدى. او بير آى قاباق تبريزدن زنگانا مأموريته گئتميشدى. او حيات يولداشى شاعره حؤكومه بللورى ايله بو معركهدن جان قورتارا بيلميشدى. اونلار تبريزه گلن گونون ائرتهسى تبريزده ساعات قاباغى ميدانيندا تشكيل اولان بؤيوك میتینگده نطق ائلهديلر. اونلار زنگاندا دؤلت و اونلارين اوباشلارى طرفيندن عمله گلن جنايتلردن و تؤكدوكلرى قانلاردان دانيشديقجا میتینگده اشتراك ائدن اهالى هيجانا گليردى.
زنگاندان گلن قارا خبرلر نه اينكى تبريزى، بوتون آذربايجانى هيجانا گتيرميشدى. شهر و كندلردن گلن تلگرام و خبرلر آذربايجان قزئتينده درج اولور و تبريز راديوسوندان سسلنيردى. اونلارين آرزو و ايستكلرى بو ايدى: "ملى حکومت بيزه اجازه وئرسين بيز زنگانلى قارداشلاريميزين کمگینه گئدك". مركزى دؤلت ايسه بو فاجعهلردن آد آپارماييب دئيردى: "بيز زنگانى متجاسرلرين اليندن آلديق". خائن شاه و حيلهگر قوامالسلطنه شادليقلاريندان سئوينيب اؤزلرينه گووهنيرديلر. مركزى دؤلتين طرفدارلارى اولان قزئتلر اؤز يالان خبرلرى ايله ايران و دونيا خالقلارينى گمراه ائديب يازيرديلار: شاهنشاهين غيور قوشونلارى زنگانى، آذربايجانى ايراندان آييرانلارلاردان خلاص ائتدى. اونلار بو آغ يالانلارى ايله ايران خالقينى آلداتماق ايستهييرديلر. آمما حقيقتى آختارسان آذربايجان دمکرات فرقهسىنين مرامى دفعهلر دئديگى كيمى ايرانين قانون اساسيسى موجبينجه ايالتى و ولايتى انجمنلرينين ياراديلماسى ايدى. مركزى دؤلت ملى حکومتله باغلاديغى قراردادين مركبى قوروماميش زنگانا قوشون پياده ائديب بو منطقهنى قانا چكيردى. آذربايجانين قاشلارى چاتيلميش و غضبلى آسلانا بنزهييردى. اونون قلبى دؤيوندوكجه عصبلرى دارتير، كؤكرهميش كؤهلنلر كيمى شاهه قالخيردى. اؤزونو مهارلانميش گؤرنده چارهسيز قاليب گؤزلرى زنگانا ديكيلى قاليردى. گونلر آغير-آغير كئچيردى. فرقهچيلر تبريزده "حيدر تكيهسنيده" سيلاحى اؤيرهنمك، اونون دوزگون استفاده ائتمك يولونو بيلمك تعليمينى هر گون داوام ائديرديلر. يئنه ده هر گون تبريز چؤللرينده تيراندازليق اصولونا يييهلنمك اوچون اللرينده توفنگ آتش ميدانلاريندا تعليم گؤروردولر. هامى دؤلت قوشونلارينين زنگاندان ميانايا، اوردان آذربايجانين بوتون نقطهلرينه هجوم ائتمكلرينى گمان ائديردى. بونا گؤره بو هجومون قارشيسينى آلماق اوچون فدائى قوشونلارى ميانادا قافلانتى داغلارينين شرق اتكلرينده "قيز كورپوسو" كنارلاريندا استحكاماتا مشغول ايديلر. قديم قيز كؤرپوسو قيزيل اؤزهن چايينين اوستونده قرار توتموشدو. فدائى قوشونلارينين فرماندهليگى قولاميحيى دانشيانين عهدهسينه قويولموشدو. اونون اختياريندا اولان فدائى قوشونلارينين سايى آز اولسا دا تبريزدن کمک قوهلرينين گؤندريلمهسى وعدهسى وئريلميشدى. فدائيلر دوشمن قاباغينى كسمك اوچون اؤزلرينه سنگر قازيب قافلانتى داغلارينى باسيلماز بير قالايا دؤندرميشديلر. بورا مقاومت گؤسترمك اوچون الوئريشلى بير مكان اولماقلا استراتژيك نقطه ساييليردى. آذربايجانين هر گؤشهسيندن ميانايا گلن فدائيلرين مقصدلرى بو استراتژيك نقطهنى مدافعه ائتمك ايدى. ميانا فدائيلر شهرى اولسا دا اونلارين سايىنين آز اولماغى قولاميحيى دانشيانى ناراحات ائديردى. اونون هر گون يولونو گؤزلهديگى يئنى فدائى قوهلرى يوبانيردى.
فاجعه باشلانير
آذر آيينين اون دوققوزو ايدى. حومهده ايشلر اؤز قايداسيندا گئديردى. من ناهارى حومهده قالديم. ساعات دؤردده ايران گؤن كارخاناسينا گئتملى ايديم. بو كارخانادا بيزيم ايكى حوزهميز واردى. بير گون قاباقدان آلينميش قرارا گؤره بو حوزهلرين ايكيسى بير يئرده اجلاس كئچيرمهلى و من ده اوردا اشتراك ائتملى ايديم. ساعات اوچ ياريمدا حومهدن حركت ائتديم. ساعات دؤردده كارگرلر ايشدن چيخميش، بؤيوك بير سالوندا جمع اولموشدولار. حوزه صدرلرينين بيرى صحبته مشغول ايدى. بير آزدان سونرا صحبت منيم ايدى. دانيشيقلارين هاميسى دؤلت قوشونلارينين زنگانا هجوموندان، تؤرتديكلرى جنايتلردن و آذربايجان خالقينين اؤز آرزولارينين اوستونده محکم دايانماسيندان گئديردى. بئله بير آندا بير نفر منه ياخينلاشيب دئدى:
- سيزى تلفوندا ايستهييرلر.
من "چوخ گؤزل، ايندى گليرم"، دئييب صحبته مشغول اولدوم. يئنه همين آدام گليب يئنه همين سؤزلرى تكرار ائتدى. من سؤزلريمى ياريمچيق قويوب دفتره گئديب تلفونلا دانيشماغا باشلاديم. خطين او طرهفينده حومهنين تشكيلات مسئولو انور مسگرى ايدى. او دئييردى:
- تئز اول قاييت حومهيه!
- نه اولوب؟
- تلفوندا دئيه بيلميرم، تئز اول گل حومهيه.
او تلفونو كسدى. من ناچار قاليب حومهيه قاييتمالى اولدوم. يولدا درين فيكره گئتميشديم. حومهده نه خبر واردير كى، بئله تأكيد ائديرلر. خياليمدان چوخ فيكيرلر اؤتدو. آممابو خياللارين هاميسى يئسيز ايدى. حومهيه وارد اولاندا اول ميرحسين منى قارشيلادى. او ياواشجادان دئدى:
- خبرين وار؟
- هانسى خبردن؟
- رهبرلر تبريزى ترك ائديبلر.
- نهدانيشيرسان!؟
- بلى، آغاى پيشهورى و باشقالارى.
من يئريمده قورويوب قالميشديم. يئنه خبر آلديم:
- هارا دوغرو ترك ائديبلر؟
- بيلميرم، دئييب سونرا علاوه ائتدى: يقين كى، او تايا.
منيم داها اونا دئملى سؤزوم يوخ ايدى. حومهنين دفترينه گيرديم. انور مسگرى منه ياخينلاشيب دئدى:
- ائشيتدين نه خبر اولوب؟
حومهده سكوت حکم سوروردو. هامينين باشى آشاغى أييليب فيكره گئتميشديلر. عضولر حومهنين كتابخاناسينا ييغيشسالار دا نه كتاب اوخويان وار ايدى، ن ده بير تفريح ائدن. هامى فرقهنين و اؤزونون گلهجگينى دوشونوردو. حومه ائله بيل دوننكى حومه دئييلدى. سونرا معلوم اولدو كى، فرقه و حکومت رهبرلرى مركزى دؤلت قوشونلارينين زنگاندان ميانايا و بوتون آذربايجانا هجوم ائتمك ايستهديگينى بيليب. اونا گؤره ده همين گون سحر تصميم توتماق اوچون اجلاس تشكيل وئريرلر. بو اجلاسدا آغاى پيشهورى مركزى دؤلتين قوشونلارينين قارشيسيندا دايانماق، آذربايجان خالقينا وئريلن وعدهنى يئرينه يئتيرمك، بير ايلين مدتينده گؤرولن اصلاحاتى داوام ائتديرمك، خالقيميزين، فرقهميزين قدرتينى مركزى دؤلته گؤسترمك و عهدهميزه گؤتوردويوموز وظيفهلرى لايقينجه يئرينه يئتيرمك مسئلهسينى ايرهلى سورور. بو اجلاسدا معلوم اولور كى، فرقه و حکومت باشچيلارى تام بير فيكرين صاحبى دئييللر. آغاى پيشهورينين ايرهلى سوردويو فيكيرلرين قارشيسيندا دايانانلار دا واردير. مخالفلر دئييرلر: بيز مركزى دؤلتين قوشونلارينين قارشيسيندا دايانا بيلمهريك. اونلارين حربى قدرتى بيزدن چوخ چوخ آرتيقدير. بو دا قارداش قانىنين تؤكولمهسينه سبب اولاجاق. نه ايسه چوخ دانيشيقدان سونرا قرار بو اولور، مركزى دؤلت قوشونلارينين قارشيسيندا دايانيب مقاومت گؤستريلسين، يا يوخ، بارهسينده رأى آلينسين. رأى آليناندان سونرا معلوم اولور كى، آغاى پيشهورينين ايرهلى سوردويو تدبيرلر اقليتدهدير. البته آغاى پيشهورى تك قالماميشدى. من بيلديگيمه گؤره اونون اؤزوندن سونرا بئش نفر طرفدارى وار ايدى. اونلار دا مركزى دؤلتين قوشونلارينين قارشيسيندا مقاومت فيكرينده ايديلر. آمما عدم مقاومت طرفدارلارينين تعدادى آرتيق ايدى. وضعييتى بئله گؤرن آغاى پيشهورى دئيير:
- منيم فيكريم تصديق اولماسا استعفا وئريرم.
آغاى پيشه ورى بو تاريخى اجلاسدا استعفا وئرير. اونون طرفدارلارى دا استعفا وئريب پيشهورينين كناريندا دورورلار و معارف وزيرى آغاىمحمد بىريانى فرقهنين رهبرى سئچيرلر. همين گون، گون اورتادان سونرا اونلار تبريزى ترك ائديرلر. بو خبر بوتون آذربايجانى او جملهدن تبريزى سارسيتدى. اوگونه قدر فرقهنين وئديگى،"اؤلدو واردير دؤندو يوخ" شعارين اؤزو آرتيق سؤالا دؤنموشدو. ايندى بو خاطرهلرى يازان گونه قدر او گونلردن أللی ايکی ايل اؤتور. هله ايندى ده او سواللار بير چوخلارينا ابهامليدير. قارداش قانيندان قورخان رهبرلر نه اوچون بير عؤمور مبارزهدن سونرا يئنه ده خايين شاهين، قواملارين، ساعدلرين، حكيميلرين كناريندا دايانديلار؟ نه اوچون سون گوللهلرينه قدر خاقان صفتلرين قارشيسيندا دايانيب آذربايجان خالقينين شرفينى مدافعه ائتمهديلر؟
رهبرلرين تبريزى ترك ائتديكلرى گونون آخشامى فرقهچيلر حتى حومه مسئوللارى بلاتكليف قالميشديلار. شهر کمیتهسيندن جرياندا اولان وضعيت بارهسينده حومهلره يئنى بير خبر، دستور يئتيشميردى. ناچار اولوب ساعات 9 قدر حومهده قالديق. سونرا ايسه سحر حومهيه قايتماق نيتى ايله اورانى ترك ائتديك. تبريزين گؤيلرينى قارا دومانلار بوروموشدو. ارك قالاسى، عينالى داغى كدرلى گؤرونوردو. آسماندا هر گئجه تبريزه گؤز ووران اولدوزلار چيسگين دومانلارين آراسيندا گؤزدن ايتميشديلر. ميشو و دند داغلاريندان اسن كولكلر اؤز طراوتينى الدن وئرميشدى. پاييزين سون چاغلارى اولدوغونا باخماياراق شهرين كناريندان آخان آجى چاى اؤز كؤپوكلو سولارينى ساحللره چيرپاراق صاباحين بيلينمهين آجى روزگاريندان نهلر باش وئرهجهگينى دوشونوردو. ستارخان خيابانيندا نئچه گون قاباقكى اؤتن آداملارين گؤزلرينده فرحلى گولوشلردن اثر يوخ ايدى. آمما هله تبريزده ساكتليك حس اولونوردو. پوزغونلوق نشانهسى گؤرونموردو.
من ستارخان خيابانى ايله اوزو يوخارى اؤز منزيليمه طرف حركت ائديرديم. مركزى کمیتهنين بناسى قاباغيندا بير آز دايانيب تاماشا ائتمگه باشلاديم. مركزى کمیتهنين بناسى قارشيسيندا بير خبر يوخ ايدى. هر گون گليشلى -گئديشلى اولان بو بنا ايندى سؤنوك گؤرونوردو. يولوما داوام ائديب منزيليمه گلديم. داغينيق فيكيرلر منى اؤز قوينونا آلميشدى. بو فيكيرلرى باشيمدان آتماق اوچون هر بير ايشه ال آتديم، ينئه خياللاردان ياخا قورتارا بيلمهديم. ساعات اون ايکي اولاردى كى، قاپى دؤيولدو. قاپينى آچاندا قونشومو گؤردوم. بو جاوان افسر سارابين قيزيل كئچى آدلى كنديندن ايدى. او منى شهردهكى وضعيتدن آگاه ائتدى. او دئيردى:
- من اينديه قدر نظمييهده كشيگيم ايدى. بوتون پاسبانلار، عسگرلر انتظامات مأمورلارى سيلاحلارينى نظميّهيه تحويل وئريب گئديرديلر. نظميّه سيلاح ايله دولودور. من مسئول افسرلرين ده غيب اولدوقلارينى گؤروب اؤز پستومو ترك ائديب ائوه گلديم.
او سؤزلرينى قورتارماميشدى كى، مسلسلدن رگبار آچيلدى. او يئنه دئدى:
- گؤردونمو!؟
بو گولله سسلرى بيرينجى گولله سسى ايدى تبريزده ائشيديليردى. افسر تأكيدله دئدى: - من ايستهييرم تبريزى ترك ائدم، منيمله گلير سنمى؟
من اونون گؤزلرينه باخيب دئديم:
- يوخ دوستوم من تبريزى ترك ائده بيلمرم. چونكى بو بارهده منه هئچ بير امر يوخدور.
او منه باخا-باخا دئدى:
- اؤزون بيلرسن، آمما من گئديرم.
او بو سؤزلرى دئييب اؤز اوتاغينا گئتدى. ياريم ساعاتدان سونرا قاپينى دؤيوب ساغوللاشدى و گؤزدن ايتدى. من يئنه پوزغون خياللاريملا تك قالديم . يوخوم گلميردى.
من عموميّتله نيكبين اولدوغوما گؤره صاباحكى وضعيتى چوخ آغير گؤرموردوم. فيكر ائديرديم، مركزى کمیته اؤز يئريندهدير. نهايت تأمينيه قوهلرى گلينجه نظم برقرار اولار. بو فيكيرلرين قوينوندا اولاركن سحره ياخين منى يوخو آپاريب آزارائديجى خياللاردان آزاد ائتدى. ساعات سککيزده يوخودان اويانديم. صبحانه اوچون پئندير آلمالى ايديم. پالتار گئيينيب بازارا چيخديم. باققال دوكانينين قاباغيندا ايكى نفر صحبت ائديردى. اونلارين بيرى دئييردى:
- من بير ساعات بوندان قاباق قونقا باشيندان گليرديم. ايكى نفر سيلاحلى فدائى يول ايله گئديرديلر. بير آزدان سونرا اون يا اون بئش نفرين فدائيلرى تعقيب ائتديگينى گؤردوم. اونلارين بعضيلرينين الينده سيلاح وار ايدى. خياللارى فدائيلرى ترك سيلاح ائتمك ايدى. فدائيلر بونو دوشونوب سيلاحا ال آتديلار، آتيشما باشلاندى. فدائيلر هر يئرى مناسب گؤرنده اورانى اؤزلرينه سنگر ائديرديلر. نهايت بو آتيشمالار ستارخان خيابانينن اولينده اولان فردوسى مدرسهسينين قاباغينا قدر داوام ائتدى.
من بو صحبتلرى ائشيدن كيمى خوشبينليك عالميندن آيريلديم. ايندى بدبينليك عالمينده ايديم. بوندان سونرا نهلر باش وئرهجگينى بيليرديم. ايندى بيليرديم كى، آذربايجانين باشينين اوستونو آلان قارا بولودلاردان رحمت يوخ دؤلت اوباشلارينين اللرى ايله قيزيل قانلار ياغاجاق. من باققال دوكانينين قاباغيندان بير شئى آلماميش ائوه قاييتديم. جيبيمده اولان شناسنامه و باشقا مدركلرى ائوده قويوب خيابانا چيخديم. ساعات ميدانيندان كئچيب تربيت خيابانى ايله فردوسى خيابانينين آراسيندا اولان قهوهخانايا گيرديم. بو قهوهخانا اؤزكندلىميزين ايدى. بوش واختلاريم بوردا كئچيردى. بورا فرقه چيلرين، فدائيلرين مركزى اولسا دا ايندى اونلاردان اثر يوخ ايدى. من صبحانه يئمهيه مشغول ايديم. خياباندا سس-كوى اوجالدى. ائشيگه چيخديم. بير آز آشاغيدا ايكى ماشين دايانميش و اطرافينى ازدحام آلميشدى. من اورا ياخينلاشاندا آغ سوارى ماشيندان بىريا ايله ميررحيم ولاينين چيخديغينى گؤردوم. او بيرى ماشين ايسه حربى جيب ماشينى ايدى. اوندان دا استاندار دوكتور جاويد پياده اولدو. اونلارى گؤرن كيمى بير آز اورهگيم توختادى. اؤز اؤزومه دئديم:
- دئيهسن ايشلر اؤز قايداسيندادير.
بو زامان ميررحيم ولايىنين گؤزلرى منه ساتاشدى. ولايى، ناخوش سويوق وورموش آداملارا اوخشاييردى. اونون دوداقلارى اوچوقلاميش و يارالى ايدى. منى گؤرن كيمى دئدى:
- بوردا نه اوچون دايانيبسان؟ گئت حومهيه عضولرى سيرايا دؤزوب مركزى کمیتهنين قاباغينا گتيرين، اوردا كئشيك چكسينلر.
ميررحيم ولايىنين مير فاضل آدلى كيچيك قارداشى وار ايدى. او بير اولدوزلو افسر ايدى. بوينوندان بير آفتومات آسميشدى. او بيردن-بيره اورا ييغيلان آداملارين بيرينه آفتاماتلا هجوم ائتدى. او آدام جاوان ايدى. پنجهگينين آلتيندا ايكى قاتار گولله گؤرونوردو. ميرفاضل اونون پئنجهيين كنارا چكيب سوروشدو:
- بونلارى هارادان اله گتيريبسن؟
جاوان آدامين رنگى آغارميشدى. ديلى توتار-توتماز دئدى:
- من مارالاندان گليرديم. سربازخانانين قاباغيندان كئچنده گؤردوم اورانى غارت ائديرلر. منيم ده اليمه بونلار كئچدى.
ميرفاضل او جاوانين سؤزلرينه اينانمايير هدهلهدى. دوكتور جاويد بو زامان دئدى: - سيلاحلا يوخ، سيللى ايله وور، قاتارلارى اوندان آلين.
بئلهليكله قاتارلارى اوندان آليب اؤزونو بوراخديلار. مسئله قورتاراندان سونرا بىريا، ولايى، ميرفاضل سوارى ماشينا مينيب اوزو آشاغى گولوستان باغينا طرف حركت ائتديلر. استاندار دوكتور جاويد ايسه ساعات ميدانى طرفينه گئتدى. من ولايىنين ماشينين آردينجا يولا دؤشدوم. ستارخان خيابانى ساكتليك ايدى. بى نظمليك گؤزه گؤرنموردو. ماغازالارين بعضيلرى باغلى ايدى. آذر آيينين اييرمیسى اولدوغونا باخماياراق گونش اؤز ملاييم شعالارينى تبريزدن اسيرگهميردى. فردوسى خيابانينى رد اولاندان سونرا آشاغيدا بير عدّه آداملارين ازدحامينى گؤردوم. بير آزدان سونرا اورا ياخينلاشديم. هله نه اتّفاق دوشدويونو بيلميرديم. بو زامان آداملارين آراسيندا آغ سوارى ماشين گؤروندو. بير عده اوباش ماشينين اوتاغينين اوستونه چيخيب اونو آياقلاييرديلار. ماشينين اوتاغى ايچهرى باتميشدى. بير نفردن خبر آلديم: - بوردا نه اولوب؟
او جاواب وئردى:
- بىريا ايله ميررحيم ولايى بوردان اؤتنده اونلارين ماشينينا گولله آتديلار. گولله بىريانين آياغينى يارالادى. اونلار اؤزلرينى گوجله شورويلرين مريضيخاناسينا يئتيرديلر. داها بو آجيناجاقلى منظرهيه دؤزه بيلمهييب حومهيه طرف يولا دوشدوم. احتياطى نظره آليب گولوستان باغينين شيماليندان گئتملى اولدوم. ايندى حومهنى گؤروردوم. اونون قاپيسى باغلى ايدى. بو ايلك دفعه ايدى كى، حومهنى باغلى گؤروردوم. واغزالا گئدن خيابانا طرف باخاندا بير دسته اوباشين حومهيه طرف گلديگينى گؤردوم. اونلار اون بئش نفره ياخين اولاردى. قاباقداكى سيرادا اولانلارين اللرينده توفنگ وار ايدى. اونلار بؤيوك آدديملارلا حومهيه طرف گليرديلر. قاپييا چاتان كيمى اونو توفنگ قونداغى ايله وورماغا باشلاديلار. بير دقيقهدن سونرا قاپى آچيلهى. اوباشلار ايچهرى وارد اولان كيمى ايكى گولله سسى ائشيتديم. بو زامان حومهنين سرايدارى قولو قاوالچى ياديما دوشدو. گوللهلرين اونا دهيديگينى گمان ائتديم. گومانيم دوغرو ايدى. سونرالار تحقيق نتيجهسينده اؤيرهنديم كى، قولو قاوالچينى اوباشلار ايكى گولله ايله اؤلدورموشدولر. داها اوردا دايانا بيلمهييب گئرى قاييتديم. ستارخان خيابانى ايله ساعات ميدانىنا طرف يئرييرديم. خيابانلاردا بير نفر ده اولسون فدائى، فرقهچى يا خود مهاجر گؤزه گؤرونموردو. اونلارين بعضيلرى تبريزى ترك ائتميش، بعضيلرى ايسه هاردا اولسالار دا گؤزه گؤرونموردولر. ميدان بير ايل تمام ملى حکومت زامانيندا نفس چكه بيلمهين اوباشلارين الينه كئچميشدى. اونلار فرقهچيلرى، فدائيلرى و اونلارين طرفدارلارينى آختارماق اوچون هر ائوه اجازهسيز سوخولوب خالقين ناموسونا توخونوب امواللارينى غارت ائديرديلر. من ساعات قاباغيندان كئچيب او زامانلار کهنه خيابان آدلانان ملى حکومت زامانيندا بو آد عوض اولوب فدائى آدلانان خيابانا گيرديم.گؤى مسجيدين قاباغيندان باشلانان بازار بوردا قورتاريردى. بو خياباندا بير قهوهخانا وار ايدى. بو قهوهخانادان منى آديملا سسلهديلر. سس صاحبلرى بيزيم اؤز كندلريميزدن ايدى. اونلار اون گون قاباق فرقهنين چاغيريشى ايله سفربر اولاراق تبريزده فدائى دستهلرينه قوشولموشدولار. ايندى آوارا سرگردان بو قهوهخانادا اوتورموشدولار. گون اورتايا آز قاليردى. من اؤز كندليلريميزله قهوهخانادا صحبت ائديرديم. بو آندا خياباندا سس-كوى قوپدو. بير نفرى آلتي نفر آياقلارينين آلتينا ساليب تهپيك، يومروق ايله دؤيوردولر. بو بير فدائى اولسا دا سيلاحسيز ايدى. اوزو اوسته يئره اوزانميشدى. اوباشلار آمانسيز شكيلده اونون باشينى آياقلارى ايله ازيشديريرديلر. فدائى قان ايچينده بوغولوردو. آمما اونلار ال چكمك ايستهميرديلر. اوباشلار گؤزلهييرديلر هر كس فدائىيه طرفدار چيخسا، اونو دا فدائى آديله اؤلهنه قدر وورسونلار. بير آزدان سونرا فدائى حركتدن دوشموشدو. من بو عيبهجر حالا دؤزه بيلمهييب اؤز كندليلريميزله بيزيم منزيله گلديك. ناهاردان سونرا استراحت ائديرديك. ساعات بئش اولاردى. كندليلريميز كنده قايتماغا حاضرلاشيرديلار. اونلار مصلحت گؤروردولر، من ده اونلارلا كنده قاييديم. آمما من تبريزده قاليب بو آجى وضعيتى آخيرا قدر ايزلهمك ايستهييرديم. بيز بو صحبتده ايكن اون نفره ياخين الى توفنگلى مسافرخانانين حيطينه گيردى. اونلار دئييرديلر:
- مسافلرين هاميسى گرك اولدوقلارى اوتاقلارى ترك ائتسينلر.
مسافرخانا صاحبى اعتراض ائتسه ده اونلار بو اعتراضا اهميت وئرمهييب دئديلر:
- بيزه خبر وئريبلر بوردا فدائيلر گيزلنيبلر. گرك بورانى آختاراق.
مسافرلر اوتاقلاردان چيخيب حيهطه ييغيلميشديلار. كندليلريميز ده اوتاقدان چيخديلار. من ديوارا آسيلميش پيشهورينين شكلينى و جيبلريمده اولان فرقه دفترچهسين و شناسنامهمى تختخوابين آلتينداكى چمدانا قويوب اوتاقدان چيخديم. كندليلريميز حيطدهكى مسافرلرين آراسيندا يوخ ايديلر. اونلار آرادان چيخميشديلار. من ده مسافرلرين آراسيندان كئچيب آرادان چيخماق ايستهينده اوباشلارين بيرى متوجه اولوب خبر آلدى:
- هارا گئديرسن، سن كيمسن؟
جاواب وئرديم:
- منيم كندده دوكانيم وار. گلميشم تبريزدن لازيم اولان شئيلرى آلام. صاباح كنده قاييداجاغام.
او بير سؤز دئمهدن منه اجازه وئردى مسافرخانهنى ترك ائديم. من گؤى مسجيدين يانيندان كئچيب اؤزومو خيابانا يئتيرديم. آمما ايندى هارا گئدهجهگيمى بيلميرديم. بير داها مسافرخانايا قاييدا بيلمزديم. باشقا مسافرخانالار دا منه يئر وئرمزديلر. بونون اوچون ده بو آخشامى گئجهلهمكدن اؤترو اؤزومه بير يئر تاپمالى ايديم. چوخ فيكر ائدندن سونرا مشهدى عباس گيله گئتمهگيمى مصلحت گؤردوم. مشهدى عباس مهربان كنديندن ايدى. او چوخدان ايدى تبريزده مالدارليق ائدردى. هم ده قارا مال آليب ساتاردى. مشهدى عباس مهرباندا آتاملا دوست اولموشدو. سون زامانلار مهربانا گلنده زنگيلآباددا بيزده قوناق اولاردى. من قوزو اوتاراندا آخشاملار چؤلدن ائوه گلنده اونو ائويميزده گؤروردوم. تبريزه گلندن سونرا دا هر آيدا بير يا ايكى دفعه تبريز خيابانلاريندا اونونلا راستلاشيب گؤروشرديك. مشهدى عباس منيم حومهده اولدوغومو بيليردى. او منى هر زامان گؤرنده خواهش ائدردى كى، اونو اؤز حومهميزده فرقهيه يازديريم. منيم جاوابيم بو ايدى:
- هر كس گرك اؤز اولدوغو محلهده فرقهيه عضو اولسون. بو بير قانوندور. بئلهليكله تصميم توتدوم بو آخشامى مشهدى عباس گيله قوناق اولوم. اونلارين ائولرينى تانيييرديم. ياشاديقلارى ائو "قورد ميدانيندا" ايدى. من اورا يئتيشنده گون باتميشدى. مشهدى عباسين مندن سونرا ايكى قوناغى دا وار ايدى. اونلارين بيرى مهربانلى ابراهيم خليل ايدى. او بيريسى ايسه ملى حکومتين عسگرلريندن ايدى. او دا وضعيّتى بو جور گؤروب مشهدى عباس گيله قوناق اولموشدو. ابراهيم خليل اوجا بويلو ائنلى كورهكلى و فرقهچيلرين آراسيندا آدلى سانلى بير آدام ايدى. اونون قارداشينين مهرباندا دوكانى اولدوغو اوچون تبريزه دوكان مالى آلماغا گلميشدى. بيز هر ايكيميز صميمى شكيلده گؤروشدوك. مشهدى عباس ايسه هميشهكى كيمى صميمى گؤرونموردو. او سؤزو اولان آداملارا بنزهييردى. اونون مندن فرقهيه يازيلماق خواهشى اولماسايدى. اورهگينى چوخدان بوشالتميش و سؤزلرينى دئميشدى. ايندى تبريزين هر طرفيندن گولله سسى گليردى. بعضاً ده بو گولله سسلرى مسلسلدن آچيلميش رگبارا دؤنوردو. گئجهلر يارانميش وضعيّتدن سوء استفاده ائدنلر ائولرين داملارى اوستونه چيخيب هاوايى گولله آتيرديلار. اونلارين آرا سيرا بير-بيرلرى ايله اوجادان دانيشديقلارى سؤزلرى بيز مشهدى عباسين اوتوردوغوموز ائوينده ائشيديرديك. بيرى دئييردى:
- اصغر آغا او فشنگلريندن اوچ-دؤرد دانا وئر منه.
آلديغى جاواب ايسه بو ايدى:
- جانين اوچون ايكى دانا فشنگيم قاليب. بونلارى دا اته (آداما) ووراجاغام.
بئله اوباشلار اؤز ياشاديقلارى دونيانين اصل سياسى، اجتماعى جريانلارينى درك ائتمهدن دانيشديقلارى سؤزلرين ده معناسينى بيلميرديلر. شام يئيندن سونرا قوناغى اولدوغوموز مشهدى عباسين دردى دئشيلدى. او فرقهنين، ملى حکومتين عليهينه دانيشماغا باشلادى. او اؤز قوناقلارينى ياخشى تانىييردى. بونو بيله-بيله اؤزونو دوشمن جيلدينده ميدانا آتميشدى. دونن فرقهيه يازيلماق حسرتيله يانان آدام بو گون اؤز جلدينى عوض ائديب تنقيد يولو ايله حركت ائديردى. قوناق اولدوغوموز آدام دانيشديقجا قيزيشير اللرينى هاوادا اويناديردى. قوناقلار ايسه سوسموشدولار. مشهدى عباسا جاواب وئرن يوخ ايدى. او اؤزونو ميداندا تك گؤروب آتينى دؤرد نالا چاپيردى. منيم ايسه گئتديكجه عصبلريم داراليردى. بو آخشامى گئجهلهمهيه يئريم اولسايدى، اوتوردوغوم ائوى ترك ائديب بئله ايكى اؤزلو آداملارين ائوينده قالمازديم. مشهدى عباس فرقهچيلرى روسلارين نؤكرلرى آدلانديراندا داها صبريم توكندى. اؤزومو اله آليب دئديم:
- آغاى مشهدى عباس، فرقهچيلر روسلارين نؤكرى اولسايدى، نه اوچون فرقهيه يازيلماغى مندن خواهش ائديردين؟
بو سوال اونا جالب اولماسا دا قوناقلار اوچون جالب ايدى. آخى قوناقلار مشهدى عباسين فرقهيه يازيلماق فيكرينى بيلميرديلر. من مسئلهنى آچماقلا اونو افشاء ائتميشديم. بونا گؤره ده ابراهم خليل قولاقلارينى شكلهييب اونون منيم سواليما وئرهجگى جاوابى گؤزلهييردى. مشهدى عباس استكانلارا چاى سوزه-سوزه باشينى يوخارى قوزامادان دئدى:
- آخى او زامان فرقهچيلرين اعتبارى چوخ ايدى. اونلارين سؤزلرى هر يئرده توپ كيمى سسلهنيردى. فرقهدن قاباق منيم بو محلهده احتراميم وار ايدى. آمما فرقه گلندن سونرا منى حسابا قويان يوخ ايدى. من قاباقكى احتراميمى اله گتيرمك اوچون فرقهيه يازيلماق ايستهييرديم.
داها مسئله آيدين اولموشدو. بو سؤزلرين منه ده اهمييتى وار ايدى. بئله آداملارى داها دا دريندن تانيماغا کمک ائديردى. مشهدى عباسين بوندان سونرا رفتارى، كردارى عوض اولدو. او سياسى صحبتلردن ال چكيب قيافهسى آچيلدى. بيزى اؤز ائوينده قوناق بيليب بيزدن پذيراليق ائتمگه باشلادى. گئجه ياريسى اولموشدو. هله ده تبريزين هر طرفيندن گولله سسلرى ائشيديليردى. آذر آيينين اييرمینجى گئجهسى بيز ياتماغا حاضرلاشيرديق.
1325-نجى ايلين آذر آينين اييرمی بيرنده سحر چاغى مشهدى عباسين ائوينده صبحانه يئييرديك. ابراهيم خليل منه اوز توتوب دئدى:
- من دونن مهرباندان تبريزه گلميشم. سن ياشاديغين مسافرخانادا اوتاق توتموشام. كنددن اؤزومله گتيرديگيم وسايللر مسافرخانادادير. ايندى بوردان بير باشا گئدهريك مسافرخانايا، من اؤز شئيلريمى، سن ده اؤز منزيل اساسلارينى گؤتورهريك. اورانين ياخينليغيندا حاجى آغا آدلى بير دوكاندار وار. بيز دوكانيميزا لازيم اولان بوتون ماللارى اوندان آلاريق. امين آدامدير، تاپشيراريق اونا. يوخسا مسافرخانايا اعتبار يوخدور. يقين كى، اورانى اوباشلار اله كئچيريبلر.
ابراهيم خليلين بو سؤزلريله راضيليق ائتديم و هر ايكيميز يولا دوشدوك. قورد ميدانيندان ساعات ميدانينا طرف حركت ائتديك. هاوا بولودلوق ايدى. آذربايجان، او جملهدن تبريز اؤز آغير و چتين گونلرينى ياشاييردى. سينهسيندن چيخان نفس بوغازينداكى بوغونتولارين ايچينده ايتيردى. بو قوجامان شهر اؤز قارا طالعى بويو آپارديغى مبارزهلرده آغ گون دئيه آياغا قالخميشسا دا منحوس شاهلارين اسيرى اولموشدو. ايندى يئنه ده ستارخانين بايراغى الينده اولا-اولا اؤرهيى دؤيونور، نفسى تؤيشهييردى. آمما تبريز مشروطه زامانينداكى كيمى باشينى ديك توتموشدو. او سانكى دؤرهسيندكى باش وئرن فيرتينالارا دوداق بوزهرك "بو منيم نه اوّليم، نه ده آخيريمدير"، دئييردى. گولله سسلرى آخشامكينا نسبتاً آزالميشدى. بيز كريمخان ميدانينا بير آز قالاندا اورانى ازدحاملى گؤردوك. بوردا اوجادا بير بلندگو آسيلميشدى. تهراندان وئريلن اخبار پروقرامى بلندگودان ياييلان دالغالاردا آيدين ائشيديليردى:
"تبريز اهاليسى شاهنشاهى قوشونلارينى استقبال ائتمك اوچون خيابانلارا تؤكولوب اؤزلرينى بو تاريخى گونه حاضرلاييرلار". آمما هامينين گؤردويو كيمى تبريز خيابانلاريندا اهاليدن خبر يوخ ايدى. فقط كريمخان ميدانيندا قيرخ نفره ياخين آدام تهران راديوسونون يالانلارينا قولاق آسيب گولوردولر.
تبريز عادى حالدا دئييلدى. اكثر آداملار ائولرينده قاليب قاپينى دالدان باغلاميشديلار. فقط دربارين قيرينتى هديّهسى ايله دولانان اوباشلار اللرينده توفنگ كوچه خيابانلاردا ملى حکومت ايله همكارليق ائدنلرى اولاييب يوخ ائديرديلر.
كريمخان ميدانيندا هامى بلندگودان اخبارا قولاق آسيردى. بوآز آداملارين ايچينده ابراهيم خليلى ايتيرميشديم. من اونو آختاران زامان مهربان كندينين قديم كندخداسينى گؤردوم. او سيلاحلى ايدى. ابراهيم خليلين ياخاسيندان توتوب سيلكهلهييب دئييردى:
- سيزين كيمى فرقهچيلر بير ايل تمام منى كنددن قاچاق ساليبلار. ايندى ياخشى منيم اليمه دوشوبسن. مهربانين كندخداسينين آدى محسنآغا ايدى. او منى ياخشى تانييردى. منه راست گلسيدى، ايشيم ياش اولاجاقدى. بونا گؤره ده ساعات ميدانينا طرف يولا دوشدوم. هله اورا چاتماميش سول طرفده يئنى ساختمان عمليّاتى گئدن خرابه بير يئرده نئچه نفرين صحبتينى ائشيتديم. اونلارين بيرى دئييردى:
- بوستانآبادين صدرى علىاكبر فردىنى ووروبلار هله اؤلمهييب جان وئرير. من علىاكبر فردىنين آدين ائشيدن كيمى قورويوب قالديم. اونو ياخشى تانييرديم. مهربان حومهسى او زامانلار بوستانآبادا باغلى اولدوغو اوچون اونو مهرباندا چوخ گؤرموشدوم. ايندى اونو بوردا اوباشلار تانييب اؤلدورموشدولر. آرتيق يوخارى چيخيب اونون قانلى جنازهسينى گؤرمك ايستهمهديم. چونكى هيجان منى بوروموشدو. اورادان قاييديب گؤى مسجيدين كوچهسيندن کهنه بازارا گيرديم. ياشاديغيم مسافرخانا بو بازارين اوّلينده ايدى. مسافرخانادا نهلر باش وئرديگينى بيلمك ايستهييرديم. بازارين دوكانلارى باغلى ايدى. فقط چؤرك ساتان و باققاللار آچيق گؤرونوردو. مسافرخانانين قاباغيندان اؤتنده سيلاحلى اوباشلارين هله ده اورادا اولدوغونو حسّ ائتديم. اؤزومو لاقيد گؤستريب بازارى اوزو آشاغى يئريديم. بورانين آخيرى کهنه خيابانا چيخيردى. بازار آغزيندا آداملار چوخ ايدى. من اونلارا يئتيشنده سيلاحلى اولدوقلارينى گؤردوم. اونا گؤره ده بورا گلديگيمه پشيمان اولدوم. نهايت ايش ايشدن كئچميشدى. من بورادان آيريلمالى ايديم. هله اونلار منى گؤرمهميشديلر. آمما کهنه خيابان خلوت ايدى. بير نفر ده اولسا خياباندا گؤرونموردو. اونلارين ائتديگى صحبتلره گؤره بازارلا روبرو ائوين داميندا ايكى مهاجر آتا، اوغول سنگر توتموشدولار. سيلاحلى اوباشلار جسارت ائديب خيابانا باش اوزادا بيلميرديلر. بئله دئييرديلر كى، مهاجر فدائيلرين دامين اوستونده مسلسل قويوب اؤزلرينى مدافعه ائديرديلر. بازار باغلى اولدوغونا گؤره خلوت ايدى. مال ساتاندان مال آلاندان خبر يوخ ايدى. من وضعيّتى بئله گؤروب گئرى قاييتماق قرارينا گلديم. ائلهجه ده گلديگيم يوللا گئرىيه دوغرو يئريديم. هله اونلاردان اوتوز آدديم آرالانماميشديم كى، ايست سسى بازارين ديوارلارينى سارسيتدى. من دايانيب اونلارا باخديم. بازار آغزيندا جمع اولان اوباشلارين هاميسى منه طرف قاچيرديلار. اونلارين آتديقلارى هاوايى گوللهلر بازارين سقفلرينه توخونوب توزاناق سالميشدى. بير آزدان سونرا اونلار منى احاطه ائتميشديلر. قاپيسى باغلى بير دوكانا دايانميشديم. اونلار منه امر ائديرديلر:
- اللرينى يوخارى قالدير!
اونلاردان سوروشوردوم:
- مندن نه ايستهييرسينيز؟
بيرى، "سن فدائىسن"، او بيرى "سن فرقهچىسن"، بير باشقاسى ايسه "سن مهاجرسن"، دئييردى.
من اونلارا دئييرديم:
- سيز دئيينلرين هئچ بيريسى دئييلم. كنددن گلميشم، تبريزده ايشيم وار ايدى.
منى احاطه ائدنلرين بيرى يانينداكى بير نفره دئدى:
- احمدآغا سن اونون بدنينى، جيبلرينى آختار!
احمدآغا دا باشقاسينا امر ائتدى. بئلهليكله اونلارين بيرى سيلاحينى باشقاسينا وئريب منيم بدنيمى، جيبلريمى آختارماغا باشلادى. شالوار جيبيمده اييرمی اوچ تومن پول وار ايدى. منى آختاران آدام پوللارى اؤز جيبينه قوياندا او بيرى اوباشلارين حسدى توتدو. آخى اييرمی اوچ تومن پولو اؤز آرالاريندا تقسيم ائتسهيديلر هرهسينه بير تومن ده يئتيشمزدى. اونا گؤره ده پولو جيبيمه قويدولار. آختاريش قورتاراندان سونرا دئديلر:
- دوش قاباغا!
بو زامان بيرينجى توفنگ قونداغى كورهگيمه دهيدى. باشقالارى دا تهپيك و توفنگ قونداغى ايله وورماغا باشلاديلار. من يئره يخيلاندا اونلار تپيك ايله ووروب منى آياق اوسته قالديريب ايرهليه طرف ايتهلهييرديلر. بازار خلوت ايدى. گل-گئت چوخ آز ايدى. فقط اوباشلارين سسى بازارى بوروموشدو. اونلار منه ووردوقلارى توفنگ قونداغيندان لذت آپاريرديلار. شاققلتى گولوش سسلرى خلوت بازارى باشينا گؤتورموشدو. من ايسه اؤزومو ضربهلردن قوروماق اوچون هر تشبّوثه ال آتيرديم. اونلار منيم اعتراض سسلريمى ائشيتمك ايستهميرديلر. اونلار منيم كيمليگيمى، هانسى يووانين قوشو و هارالى اولدوغومو بيلميرديلر. يوخسا اؤزلرينه زحمت وئرمهزديلر. آمما اللرينده مدرك اولماديغى اوچون ايندى قاباقلارينا قاتيلميش بير اسير ايديم. توفنگ، تهپيك ضربهلرينين آلتيندا فيرفيرا كيمى ساغا-سولا فيرلانيرديم. اوباشلار منى اولدوغوم مسافرخانايا طرف آپاريرديلار. بو آرالاردا منى اؤز تانييان فقط بير نفر اولا بيلردى، او دا مسافرخانا صاحبى ايدى. اونون ملى حکومته ميلى وار ايدى و منه احترام بسلهييردى. منيم راحاتليغيم اوچون اليندن گلنى اسيرگهمزدى. قارشيدا سنگكچى وار ايدى. اونون قاپيسيندا پئندير، كره، قايماق و بعضى گؤيرتيلر ساتان جاوان بير اوغلان تاباق اوستونده آل-وئر ائديردى. منى اوزاقدان-اوزاغا تانيسا دا كيم و نه كاره اولدوغومو بيلميردى. آراميز ساز ايدى. اونون ساتديغى شئيلردن آلارديم. ايندى اوباشلار منى چؤركچى دوكانينا طرف آپاريرديلار. اميديم همين جاوان اوغلانا گليردى. اؤز-اؤزومه دوشونوردوم كى، بلكه ده تانيش اولدوغوم جاوان اوغلان منى بو ظالملارين اليندن قورتارا بيلدى. او منى اوباشلارين الينده اسير گؤرنده نه اينكى کمکليك ائتمدى، اوستهليك اؤزو اولارا قوشولوب كؤتك وورماغا باشلادى. ضربهلر اوقدر شدّتلى ايدى كى، اؤزومو ايتيريب جاوان اوغلانين چهارپايى اوستونده قويدوغو تاباغين اوستونه ييخيلديم. تاباق يئره آشدى. ساتيشا قويدوغو كره، پئندير، قايماق و باشقا ساتديغى شئيلر آياق آلتيندا قالدى. چؤركچيده اولان مشتريلرين هاميسى تاماشا ائديرديلر. اونلارين منيم ظالملارين الينده اسير اولماغيما اوركلرى يانيردى. من بونو اونلارين گؤزلريندن اوخويوردوم. آمما هئچ كيم بو اوباشلارا اعتراض ائده بيلميردى. اونلار اللريندهكى سيلاحا گووهنيب هر بير شقاوته ال آتيرديلار. گؤزلرى قيزاريب حدقهسنيدن چيخميشدى. بير ايل ملى حکومتين زامانيندا عربده چكيب باج آلماقدان محروم قالانلار ايندى انتقام آلماغا جان آتيرديلار. هله منى هارا آپارماقلارينى بيلميرديم. چؤركچينين قاباغيندان كئچيب ياشاديغيم مسافرخانايا طرف گئديرديك. اونلار آرخادان توفنگ قونداغى ايله ووروب ايرهليه دوغرو ايتهلهييرديلر. مسافرخانايا آز قاليرديق. هر گون اونونلا سالاملاشيب و خريد ائلهديگيم قوجا باققال كيشى دوكانين آغزيندا گؤروندو. بير ايل تمام ايدى سحر چاغلارى اونونلا اوز به اوز اولوردوم. يوخاريدا يازديغيم كيمى بير دفعه بير كندليدن كره آلاندا كندلينين اونا ائتديگى اعتراض منى وادار ائتميشدى قوجا باققالا "بوندان سونرا سنين رسمى چكى داشلارين اولماليدير. بو دؤلتين قانونودور. يوخسا منيمله طرفسن"، دئييم. ايندى اونون دوكانينين قاباغيندان منى دؤيه-دويه، سؤيه-سؤيه، اوستو باشى قانلى معلوم اولمايان بير نقطهيه دوغرو آپاريرديلار. اونون بير نئچه كلمه سؤزو حياتيمدا دگيشيكليكلر عمله گتيره بيلردى. قوجا باققال منى گؤرن كيمى تانيدى. آمما اؤزونو گؤرمهمزليگه ووروب دوكانا قمييتدى. من اونو چؤركچى قاباغيندا پئندير كره ساتان جاوان اوغلان ايله اؤز فيكريمده مقايسه ائديرديم. ايندى مسافرخانانين قاباغيندان اؤتوردوك. گؤز آلتى اورا باخا-باخا مسافرخانانى آرخادا قويدوق. من ياشاديغيم يئرين دالانداريندان احتياط ائديرديم. بئلهليكله بورانى خطرسيز آرخادا قويدوق. گؤى مسجيدين قارشيسيندان اؤتنده ايكى نفر اؤز كندليلريميزله اوز به اوز اولدوق. اونلارين تبريزده اولماقلارينى سونرادان بيلديم. اونلار تهران قوشونلارى ايله مبارزه ائتمك اوچون فرقهنين چاغيريشى ايله كؤنوللو فدائى دستهلرينه قوشولموشدولار. ايندى ايسه آوارا، سرگردان تبريز كؤچهلرينده دولانيرديلار. من اونلارى گؤرن كيمى آز اولسا دا يئريمده دايانديم. بوينومون آرديندان دهين توفنگ قونداغيندان يئره سریلديم. اونلار كنده قاييداندان سونرا منيمله نه شكيلده رفتار اولوب و منى اوباشلار نئجه آپارديقلارينى دانيشميشديلار. عائلهميز و كندليلريميز مندن داها ال اؤزموشدولر. بيزيم حركت ائتديگيميز خيابان او زامانلار دميرچى و نعلبندلرين مكانى ايدى. باشقا گونلر بوردا چكيج، سندان سسيندن قولاق باتاردى. ايندى بوتون دوكانلار باغلى اولدوغونا گؤره ساكتليك ايدى. خيابانين آخيرى كريمخان ميدانينا چيخيردى. اوباش دستهسى منى قاباقلارينا ساليب بو ميدانا طرف سوروكلهييرديلر. تبريزين هر طرفيندن گولله سسى ائشيديليردى. آرا-سيرا مسلسللردن آچيلان رگبار شهرى تيترهديردى. بو گون آذر آيينين اييرمی بير ايدى. قلبينده ياشاديغيم تبريز اؤز آغير گونلرينى كئچيريردى. بيز كريمخان ميدانينا آز قالميشديق. اگنيمدهكى پالتارلاريم پالچيقلى، توزلو-تورپاقلى ايدى. پيس وضعيتده كريمخان ميدانينا يئتيشديك. ميداندا ازدحام وار ايدى. هامى بير يئره توپلاشميشدى. اونلار منى گتيرن اوباشلارى گؤرن كيمى هورا چكديلر. بو آندا جمعيت آرالاندى. اورتادا بير جنازه گؤروندو. اونو تازه شكار ائديب اؤلدورموشدولر. جنازه قان ايچينده ايدى. يانينا دوشموش كئپىسيندن مهاجره اوخشاييردى. منى جنازهنين يانينا ايتهلهديلر. جنازه آدلانديرديغيم آدام هله اؤلمهميشدى. من اونون قيرميزى قانلار آراسيندا بدنىنين تيترهمهسينى گؤروردوم. اطرافينا جمع اولموش اوباشلار ايسه اؤز داش قلبى و قان چاناغينا دؤنموش گؤزلرى ايله بو مدحش جان وئرمك منظرهسينه اشتياق ايله تاماشا ائديرديلر. دؤرهيه ييغيلميش آداملارين اكثريّتى سيلاحلى ايدى. من جنازهنين يانيندا آياق اوسته دايانميشديم. ايندى عؤمرومده ايللر، آيلار، گونلر، دقيقهلر، يوخ، ثانيهلر حساب اولونمالى ايدى. قلبيم نفرتله دولو ايدى. مشروطه زامانى شجاع الدولهنين قوشونلارى، شيخ محمدخيابانى دؤرهسينده رضاخانين و روس قازاقلارينين قوشونلارى، ايندى ايسه منفور محمدرضانين اوباشلارى آزادليق سئون آذربايجان خالقينا ديوان توتاراق، اونلارى بيگانه كيمى يئرله يكسان ائديرديلر. دؤورهمى آلميش اوباشلار اللريندهكى توفنگين گلن گئدهنينى چكيب لولهسينى منه طرف توشلاميشديلار. من داها اؤلومومو گؤزومون قاباغيندا گؤروردوم. بو آندا اؤز-اؤزومه فيكيرلشديم: "من اؤلهجهيم. هئچ اولمازسا اؤز نفرتيمى بونلارا بيلديرمك اوچون قلبيمدهكى سؤزلرى بو اوباشلارا دئمهلىيم". بو فيكرين ايچينده ايديم، دؤورهمدهكى آداملاردان بير سس گلدى:
- آند اولسون حضرت ابوالفضلين دوشن قوللارينا هر كس اونو وورسا من ده اونو ووراجاغام دئييب، اليندهكى توفنگين چاخماغينى چكدى. سس گلن طرفه باخديم. او اورتا ياشلى بير كيشى ايدى. اگنينده قيريشيقلى قديمكى پاسبانلارين پالتارلارى وار ايدى. بو ملى حکومتدن قاباق خدمت ائدن پاسبانلارا اوخشاييردى. پالتارلارين قيريشيقلى اولماغى دا بونو ثابت ائديردى. او منه طرف گليب بير قولونو بوينوما سالدى. او بيرى ايله توفنگى اوباشلارين اوستونه توتوب" هئچ كسين بونو (منى) وورماغا حاققى يوخدور، بو آدام گناهكارديرسا اونو كلانتريه تحويل وئرملىييك، بيز بونو قانونا تاپشيرمالىييق"، دئدى. پاسبان منى قوجاقلاميشدى. او منه باخيب دئييردى:
- قورخما، سنى گولله ايله وورسالار گرك منى ده وورسونلار.
او منى اوباشلارين ايچيندن چيخاريب كلانتريه آپارماق ايستهييردى. آمما پاسبانين قاباغين كسميشديلر. من اونو تانيميرديم. او دا منى تانيميردى. قانون پرستليك هاردان اونون قلبينه قونموشدوسا بيلميرديم. بو، اوباشلارين ايچينده نادر بير آداما اوخشاييردى. منى آرادان چيخارتماق ايستهييردى. باشقالارى ايسه بير اليمدن توتوب پاسبانين اليندن آلماق ايستهييرديلر. بو آندا او عصبانى اولوب منيم اليمدن توتوب گئرييه چكنلرين اوستونه قيشقيردى:
- من گرك بو آدامى كلانتريه تحويل وئريم، دئييب توفنگينى اونلارا طرف توتدو.
نه ايسه منيم خلاصكاريم غالب چيخدى. كلانترى ايله يوز آدديم فاصلهميز وار ايدى. منى كلانتريه آپاريردى. ميدانداكى آداملارين ياريسى داليميزجا گليردى. بورا تبريزين بيرينجى كلانتريسى ايدى. اورانين قاپيسيندا آدام چوخ ايدى. پاسبان دئديگيم بو آدام منى كلانترى مسئوللارينا تاپشيردى. بئلهليكله او دهشتلى منظرهدن، او دونيانين سون پيللهسيندن گئرى قاييتديم. كلانتريده منى بوش قورو كيچيك بير اوتاغا ساليب قاپيسينى باغلاديلار. اينديه قدر توفنگ، تپيك، يومروق ضربهلرينين آغريسينى حسّ ائتمهين جانيمين ايندى هر طرفى آغريماغا باشلاميشدى. بوينومون آردينا وورولان توفنگ قونداغينين آغريسى منى الدن سالميشدى. بوينوم هر طرفه دؤنوردوسه سانجيسى آمانيمى قيريردى. ياواش-ياواش بو سلولون ديوارينا سؤيكنيب قورو يئرده اوزانديم. فيكر ائديرديم. واختيندا اؤز جانيمى بو معركهدن قورتارماديغيم اوچون پئشمان دئييلديم. او زامان منيم اييرمی اوچ ياشيم اولسا دا مبارزه يوللارينى ياخشى تانييرديم. اؤزومو بئله گونلره حاضرلاميشديم. بو منيم بيرينجى امتحانيم ايدى.
بير ساعاتدان سونرا سلولون قاپيسى آچيلدى. بير جاوان اوغلانى ايچهرى ايتهلهديلر. او منه باخيب دئدى:
- گؤرورسن باشيميزا نه اويون گتيريرلر؟
من ايلك ياخشيدا اونون گؤزلريندن حيلهگرليك ياغديغينى حسّ ائتديم. اونا جاواب وئرمهديگيمى گؤروب دئدى:
- سنى نه اوچون توتوبلار؟
- سنى نه اوچون توتوبلار؟
او منيم بو سواليمدان دوروخدو. سونرا تبسملو حالدا دئدى:
- من بوتون مسئوليتلريمى بوينوما آليب اعتراف ائتميشم. شاللاق آلتيندا اؤلمكدنسه اقرار ائتمك مصلحتدير. بيز نه گناه ائتميشيك. مجبور اولوب نئجه گوندن سونرا بيزى بوراخاجاقلار.
او بو سؤزلرى دئييب سوروشدو:
- سن نئجه؟ مسئوليتين وار ايدى، فدائىايدين، فرقه عضوى ايدين، يا خود مهاجرسن؟
من اونون الينى چوخدان اوخوموشدوم. جاواب وئرديم:
- من، سن دئيهنلرين هئچ بيرسيندن دئييلم. كنددن گلميشديم تبريزده ايشيم وار ايدى. ايندى منى توتوبلار. منى بورا سالماقلارينين سببينى هله ده بيلميرم.
جاوان اوغلان مندن بير سؤز چكه بيلمدى. بير ساعاتدان سونرا قاپى آچيلدى. اونو چاغيرديلار. او گئتدى، من يئنه تك قالديم. يورغونلوق ياواش-ياواش جانيمدان چيخسا دا هله اؤز طبيعى حاليما گلمهميشديم. بير ساعاتدان سونرا منى سلولدان چيخارتديلار. دهليزين يوخارى طرفينده بير اوتاغين قاپيسين آچيب منى ايچهرى ايتهلهديلر. اوتاغين باشيندا ميز آرخاسيندا أللی ياشلى قيرميزى كراواتلى، بير نفر اوتورموشدو. ميزين قارشيسيندا اوجا بويلو بير نفر آياق اوسته دايانيب اونونلا صحبت ائديردى. هر ايكيسى خوشحال دئييب گولوردولر. من رييسين اوتاغينا وارد اولاندا آرخاسى قاپييا طرف اولان اوجا بويلو آدام دؤنوب منه باخدى. اونو گؤرن كيمى تانيديم. او بيزيم كنديميزين اربابى احمد بهادرى ايدى. من:
- سالام آغاى بهادرى.
آدىايله اونا سالام وئرديگيمه گؤره تعجب ائتدى. قاشقاباقلى حالدا خبر آلدى:
- سن كيمسن؟
- من زنگيلابادلى ميرحسنين اوغلويام.
بهادرى اوزونو ميز آرخاسيندا اوتوران رييسه توتوب دئدى:
- بونون آتاسى ايکي يوز خالوار تاخيليمى آپاريبدير.
اونون بو آغ يالانينا تعجب ائتديم. چونكى بو سؤزون اصلى يوخ ايدى. من اربابين دئديكلرينى رد ائديب جاواب وئرديم:
- آغاى بهادرى يادينيزدا اولسا بوتون آلانبيراغوش ماحالىنين كندلرينده اولان تاخيل آنبارلارى داغيلدى. آمما زنگيلابادين آنبارى سالم قالدى. بونون دا باعثى آتام اولدو. بهادرينين يادينا بير شئى دوشموش كيمى سؤزونو عوض ائديب علاوه ائتدى:
- هه، ايندى ياديما دوشدو. سنين آتان ياخشى آدامدير. او تلهسيك حالدا خبر آلدى:
- سن ايندى تبريزده نه ائديرسن، نه اوچون تبريزه گليبسن؟
بونو دا دئييم كى، من دؤرد گون قاباق كنده ايکی گونلويه مرخصليگه گئتميشديم. تبريزه قاييداندا كندخداميز منه دئميشدى:
- سندن بير خواهشيم وار.
من بويورون دئديم.
- خواهيشيم بودور كى، تبريزه گئدرسن، بير مكتوبوم وار، اونو وئرهسينيز احمد بهادريه.
من ايسه جاوابيندا دئميشديم:
- من نه احمد بهادرينى تانييرام نه ده آدرسلرينى. تانيسايديم بئله يئنه بو خواهشى قبول ائده بيلمزديم.
- بو ائله بير شئى دئييل كى. فقط مكتوبدا يازيليب ايکي يوز عدد چووال گؤندرسين، آنبارداكى تاخيلى تبريزه حمل ائدك.
منيم آخر سؤزوم بو اولموشدو:
- منيم احمدخان بهادرى ايله ايشيم يوخدور.
ايندى تبريزين بيرينجى كلانتريسينده احمد بهادرينين قارشيسيندا دايانميشديم. منيم كندخدا ايله صحبتيم ياديما دوشدو.
- آغاى بهادرى كندخدا منى تبريزه يوللادى سيزدن ايکي يوز عدد چووال آليب كنده آپاريم كى، كنددهكى آنبارين تبريزه حمل اولسون.
منيم بو سؤزلريمدن بهادرينين آلنينداكى قيريشيقلار آچيلدى. او دئدى:
- ايندى سنى آپارارام ائويميزه. گؤرمورسنمى شهر نه قدر شولوقدور. ائشيكده منى گؤزله.
منى رييسين يانينا گتيرن مأمور اوردان باشقا بير اوتاغا گتيردى. بو اوتاقدا اولانلارين بعضيلرينى تانييرديم. بونلار فرقه عضوى اولانلار، فدائيلر، مهاجرلردن عبارت ايدى. احمد بهادرينين منه دئديكلرى سؤزه باخماياراق بو اوتاغا گتيريلمهگيمه تعجيب ائتديم. بو اوتاقدا اوتوز نفره ياخين آدام ساخلانيليردى. بو آداملارين ايچينده درويش آدلى بير مهاجر وار ايدى. او، تبريزده تانينميش مهاجرلردن ايدى. درويشى من هميشه تبريز شهر کمیتهسينه گئدنده گؤرهرديم. ميررحيم ولايىنين اوتوردوغو دفترين قاپيچيسى ايدى. اونون بئلينده اولان هفتيرينين اوجو پئنجهيينين آلتيندان ائشيگه چيخاردى. بو اوتاقدا اولانلارين چوخو بير-بيرينى ياخشى تانييرديلار. آمما ايندى بو هئچ كيم بير-بيريله صحبت ائتميردى. هامى باشينى آشاغى سالميشدى. بير ساعاتدان سونرا نه اولاجاغينى و باشلارينا نه گلهجگينى بيلميرديلر. اوتاغين دؤشهمهسى قورو يئر اولدوغونا گؤره هامى آياق اوسته دايانميشدى. بو گون آذرين اييرمی بير ايدى. كئچن ايلكى بو گونون خاطرينه بايرام نيتيله بؤيوك حاضرليقلار گئديردى. آمما بو بايرامى هئچ كيم گؤره بيلمدى. ايندى بئله بير گونده آذربايجانليلار اؤز وطنلرينين هر بير گوشهسينده آزادليق عنوانينا گؤره قانلارينا بويانيرديلار.
بير ساعاتدان سونرا قاپى آچيلدى. بير نفر باشينى ايچهرى اوزاتدى. بو آدام احمد بهادرى ايله دانيشان باشيندا مخملى شاپو، قيرميزى كراواتلى كلانترينين يئنى رييسى ايدى. او اوزونو اوتاقداكى آداملارا توتوب خبر آلدى:
- درويش كيمدير؟ درويش اؤز دايانديغى يئرده دوروخدو:
- منم.
باشينى ايچهرى اوزادان رييس دئدى:
- گئدين سيز آزادسيز! او قاپينين ياريسينى آچيب درويشى ائشيگه اؤتوردو.
او سونرا منيم آديمى چاغيردى. من ايرهلى گئديب دئديم:
- چاغيرديغينيز آدام منم! او منى اوتاقدان چيخاريب قاپينى اؤرتوب دئدى:
- دالدا و خلوت كوچهلرله گئديب بير ائوده ساكن اول كوچه، خياباندا گؤزه گؤرونمه.
من دئديم:
- آغاى بهادرى منى اؤز ائولرينه آپاراجاقدى. منيم تبريزده ساكن اولماغا يئريم يوخدور.
رييس جاوابيمدا دئدى:
- آغاى بهادرينى تلفونلا چاغيرديلار، گئتدى. ايندى سن اؤزون بيلرسن هارا ايستهييرسن گئت.
من كلانترى رييسينين بو سؤزلريندن مجبور اولوب پيللهلردن دؤشوب خيابانا چيخديم. خيابان دا جمعيت آز ايدى. هارا گئدهجكيمى بيلميرديم. بو اثنادا ياخيندان بير گولله سسى ائشيديلدى. بو سسدن كلانترينين قاباغيندا اولان آداملارين هاميسى ديسكيندى. سول طرفه باخاندا كلانتريدن يئنى آزاد اولموش درويشى خيابانين اورتاسيندا يئره يخيلميش گؤردوم. خيابانين بو طرفيندن او طرفينه كئچنده اونو وورموشدولار. ايندى باشا دؤشدوم كى، دوريشين كلانتريدن آزاد اولماسينين سببى نه ايميش. فيكر عالمينه گئتديم. اؤز-اؤزومه دئييرديم: "منيم ده آزاد اولماغيم درويشين آزاد اولماغى كيمى بير حيلهدير. اونلار كى، بيزى كلانتريده آرادان آپارا بيلمزديلر. بس بيزيم بو آزادليغيميز يالانچى بير آزداليقدير". بونا گؤره ده هر آچيلان گوللهدن حسّ ائديرديم كى، بو گوللهنين نشانى منم. آمما سونرا دوشوندوم كى، منيم فيكيرلريم يانليشدير. تهران دروازاسينا گئدن خيابانا آز قالميشديم. هارا گئدهجهگيم بارهده تئز تصميم توتمالى ايديم. چوخ فيكيردن سونرا مشهدى عباسين دونن آخشام دئديكلرى سؤزلره باخمايارق يئنه اونلارا گئتمهگيمى مصلحت ييلديم. "قورد ميدانينا" طرف يولا دوشدوم. هاوا آلابولودلوق ايدى. دوكانلارين اكثريّتى باغلى اولدوغونا گؤره خياباندا آداملار دا آز نظره گليردى. هئچ كسين قيافهسينده تهران قوشونلارينين آذربايجانا سوخولماسيندان شادليق علامتى گؤرونميردی. آرا سيرا بعضى ياشلى، جاوان آداملارين بير يئره جمع اولوب نه بارهدهسه دانيشيقلارى گؤرونوردو. تبريزين هر طرفيندن گولله سسلرى ائشيدهيلمكده ايدى. ايندى بو گولله سسلرى تبريزليلره عادى نظره گليردى. تبريزليلر عادتاً صبرلى و باشى آشاغى آدام اولدوقلارى اوچون، اونلارين آراسيندا همين خصوصيّتدن سؤ استفاده ائدن اوباشلار دا آز دئييلدى. ايندى تبريز شهرى سوء استفادهچى اوباشلارين الينده ايدى. شهرده پوليس اولماديغينا گؤره بونلار همهكاره ايديلر. آتديقلارى گوللهلر بير جانسيز داشا، يا جانلى بير انسانا دگدهگينين فرقى يوخ ايدى. اونلار فقط آتديقلارى گوللهلرين سسيندن نشئهلنيرديلر. اوباشلار بير ايل قاباق، شاهليق دؤورونده نه قدر آزاد اولوب خالقدان باج آلماقدان، قوماردان، شيركشخانالار ترتيب ائتمكدن، سرقتدن و باشقا غيرقانونى ايشلردن ايندى ده زندهباد شاه شعارلارينين آلتيندا عمل ائديرديلر. بير ايل تمام شاهبازلارين، قارنى ييرتيق كاظملارين و باشقا تبريز قوچولارينين وجودلارى هارادانسا تاپيليب ميدانا آتيلميشديلار. اونلارين اللرينده آغير مسلسل اولماقلا هرهسنين آرخاسيندا أللی نفره ياخين نؤچه ايله تبريز خيابانلاريندا شكار داليسينجا دولانيرديلار. اونلار ائولره سوخولوب غارت ائديرديلر. آتديقلارى گوللهلرى اته وورماقدان لذت آپاريرديلار.
من كريمخان ميدانيندان قورد ميدانينا طرف حركتده ايديم. خيابانين ساغ طرفينده بير كوچهنين ايچيندن سس كوى گليردى. بير آز آياق ساخلاديم. بو سسلر يئنه اوباشلارين سسى ايدى. اونلار بير نفرى قاباقلارينا قاتيب توفنگ قونداغى، تپيك، يومروق ايله وورا-وورا گتيريرديلر. خيابانا چاتاندا اسير اولموش آدام يئره ييخيلدى. اونو آياق اوسته دورماغا قويماديلار و يئره ييخيلديغى حالدا ازيشديرمگه باشلاديلار. بو آجيناجاقلى صحنهلرى گؤردوكجه اورهييم قوورولسا دا هله اينديه قدر ساغ قاليب اؤز شاهدليگيمه سئوينيرديم. اورادا دايانماييب يولوما داوام ائتديم. بير آز سونرا "قورد ميدانى"نا چاتميشديم. بير كوچهيه دؤنملى ايديم. بوردا دا باشقا كؤچهلر كيمى اوباشلار كوچهنين آغزيندا دايانميشديلار. اوّل خاطريمه گلدى كى، گئريه قاييديم. آمما اونلار منيم بو ايشيمدن شبههيه دوشرديلر. اونلار منى گؤروموشدولر. هر بير حركتيمى گؤز آلتينا آلميشديلار. من اؤزومو بيلمهمزليگه ووروب اوباشلارين آراسيندان كؤچهيه گيريب يولوما داوام ائتديم. اونلاردان اوتوز آدديم آرالانماميش ايست وئرديلر. گئرييه دؤنوب باخاندا هاوايا گولله آتا-آتا آرخامجا آخيب گلديكلرينى گؤردوم. بو، ايكينجى گرفتار اولماغيم ايدى. اونلار منى آرايا آلديلار. ديوارا سؤيكنديم. "مندن نه ايستهييرسيز؟"، دئيه سوروشدوم. اوباشلار يئنه هرهسى بير سؤز دئمگه باشلادى. اونلارين بيرى:
- فدائيدير!
باشقاسى:
- ائرمنيه اوخشايير!
- فرقهچيدير!
دؤردونجو نفر مهاجر اولماغيمى اعلان ائتدى. من اونلارين جاوابيندا:
- من سيز دئينلرين هئچ بيريسى دئييلم. كندده ياشاييرام. تبريزه دوكان مالى آلماغا گلميشم. بو زامان بير نفر سيلاحينى باشقاسينا وئريب منى آختارماغا باشلادى. او بو آختاريشدان نتيجه آلماييب وورماغا باشلادى. يولداشلارى دا اونا قوشولوب يومروق، توفنگ قونداغى ايله منى وورماغا باشلاديلار. اونلارين ضربهلريندن اماندا قالماق اوچون اوزمو ديوارا چئويرميشديم. بو وورهاوور بير نئچه دقيقه داوام ائتدى. بو زاماندا قوجا بير آروادين سسين ائشييديم. قوجا آرواد اونلارا دئييردى:
- آى ظالم اوشاقلارى بو يازيق بيچارهنى نه اوچون آياقلارينيزين آلتينا ساليب ازيرسينيز. مگر بو نه گناهين صاحبيدير؟
اوباشلاردان بيرى "فدائيدير"، باشقاسى "مهاجردير"، بير آيريسى "فرقهچيدير"، دئدى. قوجا آرواد بونلارين جاوابيندا:
- گؤرورسوز كى، شوفئره اوخشايير. آللاها خوش گئتمز، وورمايين يازيقدير.
قوجا آروادين سؤزلرى اوباشلارا تأثير ائتدى. اونلار منى وورماقدان ال ساخلاديلار. كوچهنين او طرفينده آمریکان جيب ماشينى دايانميشدى. بو زاماندا جيب ماشينى حركت ائتدى. بيزه ياخينلاشديلار. اونلارين آوتومات سيلاحلارى وار ايدى. سوروجو خبر آلدى:
- نه اولوب؟
يئنه اوباشلار منيم فدائى، فرقهچى، يا خود مهاجر اولماغيمى دئديلر. من ايسه اونلارين دئديكلرينى رد ائلهديم. بو زامان "جيب"ده اوتورانلارين بيرى دئدى:
- دانيشيغيندان معلومدور كى، مهاجرسن. گل يوخارى.
بئلهليكله منى جيب ماشينينا مينديرديلر. ماشين خيابانا طرف حركت ائلهدى. هله منى هارا آپارديقلارينى بيلميرديم. اؤز-اؤزومه دئييرديم: "ماشين تهران دروازاسينا طرف حركت ائلهسه، ايشيم چتين اولاجاق. بئله بير شرايطده حياتيم هدهلنهردى. آمما خيابانا آزقالميش سوروجو فرمانى سول طرفه دؤندهرنده راحات نفس آلديم. بونو بيليرديم كى، منى يئنه ده كلانتريلرين بيرينه تحويل وئرهجكلر. هانسى كلانتريه؟ بو معلوم دئييلدى. نگران قالديغيم اوچون دئديم:
- من بير ساعات بوندان قاباق بيرينجى كلانتريده ايدم. اورانين رييسى منى تانيير. خواهش ائديرم منى آپارين اورا.
سوروجو جاواب وئردى:
- بيز سنى بيرينجى كلانتريه يوخ، ايكينجى كلانتريه تحويل وئرهجهييك.
من ايكينجى كلانترينين آدينى ائشيدن كيمى ناراحات اولدوم. چونكى بو كلانتريده منى تانييان چوخ ايدى. هله فرقه زامانى ايكينجى كلانترينين رييسى رحيم رشدىنين يانينا چوخ گليب گئدرديم. اوردا قديم شاه پاسبانلاريندان، ايشچيلريندن قاليب ايشلهينلردن وار ايدى. ايندى منى اورا آپارسالار كيم اولدوغوم آشكارا چيخاجاقدى. جبيمده كفايت قدر پولوم اولسايدى، بيرينجى كلانتريه آپارمالارينا وادار ائدرديم. آمما افسوس كى، اييرمی اوچ تومندن آرتيق پولوم يوخ ايدى. بو پول اونلارين قارينلارينى دويورمازدى. بئلهليكله اليم هر طرفدن اوزولموشدو. بونا گؤره ده اؤزومو اؤز طالعيمه تاپشيرديم. نه اولاجاق اولسون. بو زامان ماشين ايكينجى كلانترينين قارشيسيندا داياندى. گون باتماغا آز قالميشدى. اونلار منى ماشيندان ائنديرديلر. كلانترينين قاباغيندا اييرمی نفره ياخين اوباش وار ايدى. اونلار منى گؤرن كيمى بيلديلر كى، مظنون آداملاردانام. اودور كى، هورا چكيب اوستومه تؤكولدولر. اونلارين منى ايكينجى كلانتريه گتيرمكلرى چوخ قورخولو ايدى. من بير ايل ملى حکومت زامانى بو كلانتريه چوخ گليب گئتميشديم. بو كلانترينين ساده ايشچيلرى، پاسبانلارى بئله منى تانييرديلار. شاه زامانيندان قالان پاسبانلارين بير قسمتى ملى حکومت زمانيندا كلانتريده قاليب خدمت ائديرديلر. ايندى شاهين دؤورو يئنه باشلانميشدى. قديمكى پاسبانلارى ممكن ايدى يئنه خدمتده اولسونلار. هر حالدا اؤزومو نامعلوم جريانلارا تاپشيرميشديم. كلانترى ايکينجى مرتبهده يئرلشيردى. كلانترى مسئوللارى منى يوخارى مرتبهيه يوخ، پيلله لرين آلتيندا كيچيك بير داريسقال يئره سالماق ايستهييرديلر. بورا اودون-آغاج ييغميشديلار. من اون گون قاباق بو كلانتريه گلنده قيشدا يانديرماق اوچون اودون دولدورولدوغونو اؤز گؤزلريمله گؤرموشدوم. ايندى منى بورايا سالماق ايستهييرديلر. پيللهلرين آلتينداكى كيچيك دامين قاپيسينى آچديلار. گؤرهسن نه و واختا قدر بو سويوق يئرده قالاجاغام؟ آمما قاپى آچيلان كيمى اؤز سهويمى بيلديم. چونكى ايچهريدن حرارت گليردى. منى اودونلوغا ايتهلهديلر. اودونلارين اوستونه يوخ، مندن قاباق بورا سالينان آداملارين اوستونه ييخيلديم. آه، ناله، زاريلتى سسى اوجالدى. ايندى بيلديم كى، زامانهنين هاراسيندايام. بوردا اؤلهنه كيمى دؤيولموش، قولو-قيچى سينميش، يارالى آداملار وار ايدى. منيم اوچون اوتورماغا يئر يوخ ايدى. هئچ كس هئچ كسى گؤره بيلميردى. آذان واختى اولدوغونا گؤره بو بالاجا دار يئر قارانليق ايدى. من مجبور اولوب بير اودون آغاجينين اوستونده دايانديم. قاپينين يوخارى طرفينده يومورتا بويدا باجا وار ايدى. بو باجادان كلانترينين قاپيسينا ييغيلانلارى و خيابانى گؤرودوم. قار ياغماغا باشلاميشدى. هاوا سويوق اولسا دا پيلله آلتينداكى دار يئر ايستى ايدى. بو زامان سس كوى اوجالدى. شهر طرفيندن بير عدهنين هورا، زندهباد شاه سسلرى اوجالماغا باشلادى. بير آزدان سونرا بير كاميون ايچى دولو اوباشلار اللرينده توفنگ شعار وئره-وئره كلانترينين قاياغيندان تهران دروازاسينا طرف اؤتدولر. قاپى آغزيندا دايانانلارين دانيشديغى سؤزلره گؤره تهران قوشونلارى تبريزه وارد اولوردولر. آذان واختى اولاردى و خيابان خلوت ايدى. قوشونلارين گليشى مناسبتى ايله استقبالا گئدنلردن خبر يوخ ايدى. فقط بير آز قاباق سيلاحلى اوباشلارلا دولو بير كاميون حركت ائتميشدى. اون دقيقهدن سونرا ايكينجى كاميون دا كلانترى قاباغيندان اؤتوب كئچدى. اونلار سيلاحلارينى گؤيه قالديريب شاهين لهينه شعار وئريرديلر. قار ياغماقدا داوام ائديردى. خيابان نازك قارلا اؤرتولموشدو. بو اثنادا كلانتريني قاپيسى آغزيندا دايانان اوباشلارين ايچيندن تانيش بير سس ائشيتديم. بو سس منه چوخ تانيش گليردى. بو سسين صاحيبينى هاردا گؤردويومو دوشونوردوم. قاپيداكى باجادان باخماغا باشلاديم. ائشيكده چيراغ يانديغينا گؤره اونو گؤرن كيمى تانيديم. او سيلاحلى ايدى. من بو آداملا تهراندان تانيش ايديم. او بازاردا آلوئرچى ايدى. بیروتی آدى ايله مشهور اولان نيمداش پالتارلار ساتاردى. من ده اونون مشتريسى ايديم. صميمى رابطهميز وار ايدى. من اونون گوندهليك مشتريسى اولدوغوما گؤره بيرييريميزى "خالوغلو" چاغيرارديق (بو تبريزليلره عايد بير عادت ايدى). اونو اوجادان چاغيرديم:
- خالوغلو، خالوغلو.
او منيم سسيمى ائشيدن كيمى دوروخدو. سسين هارادان گلديگينه گؤره اويان-بويانا باخماغا باشلادى. من:
- خالوغلو منم... پيللهنين آلتيندا.
پيلله سؤزونو ائشيدن كيمى ايرهلى گليب قاپينى آچدى و منى گؤروب دئدى:
- خالوغلى بوردا نه قاييريرسان؟
- خالوغلى! اؤزون منى ياخشى تانييرسان، كاسيب آدامين بيرىيم. تبريزه مال آلماغا گلميشديم. ايندى اؤزون ياخشى گؤرورسن كى، هارادايام. شهرين وضعيّتى ياخشى دئييل.
خالوغلى بير آز فيكره گئديب دئدى:
- خالوغلى دوغروسو بودور كى، سنى بير باشا آزاد ائده بيلمرم. قاپيداكيلار مانع اولار. آمما سنين يئرينى عوض ائده بيلهرم.
من جاوابيندا دئديم:
- اولسون خالوغلى، فعلاً يئريمى عوض ائدين.
او منى اودونلوقدان چيخاريب پيللهلرله يوخارى آپاردى. من دستشوئى مسئلهسينى اونا بيلديرديم. دستشوئيدن چيخاندا خالوغلى بير نفرله صحبت ائديردى. او منى گؤرموردو. خياليمه گلدى كى، خلوته ساليب بورادان اكيلم. بير نئچه آدديم آتاندان سونرا پشيمان اولوب گئرى قاييتديم. اؤز-اؤزومه دئديم؛ بو ياخشى ايش دئييل، قاپيدان چيخاندا موفق اولماسام خالوغلودان ياخشى اولماز. بونا گؤره ده اونا دئديم:
- خالوغلى من حاضرام.
او منى بير اوتاغا گتيردى. بو اوتاق بؤيوك اولسا دا آغزينا قدر فدائى، فرقهجى، مهاجرلرله دولو ايدى. اوتاغين دؤشهمهسى اولماديغى اوچون كؤتك يئميش، ياراليلار قورو يئرده اؤزانيب آه-زار ائديرديلر. بئلهليكله من ده اونلارا قوشولدوم. بورا اودونلوغون يانيندا ياراشيقلى بير هتله بنزهييردى. ائشيكده هله ده قار ياغيردى. تهران قوشونلارينين آراسى كسيلمهميشدى. قوشونلارين تبريزه وارد اولماقلارى داوام ائديردى. اوتاغين پنجرهلرى خيابانا باخديغينا گؤره بو منظرهنى آيدين گؤرمك اولوردو. تانكلارين و ايچى سربازلا دولو كاميونلارين دورمادان شهره دوغرو حركت ائتمكده اولدوقلارينى آيدين گؤرمك اولوردو. هامى پنجره قاباغيندا دايانيب خلوت خياباندا آخيشان تهران قوشونلارينا تاماشا ائديردى. اونلار بير ايل تمام الده ائتديكلرى آزادليقدان سونرا يئنه ده شاه فرماندهلرينين بويوندوروغو آلتيندا ياشاماقلارى بارهسينده دوشونوردولر. من بورداكى دوستاقلارين بعضلرينى تانىييرديم. بير آز سونرا بير نفر قاپينى آچيب اوتاقدا اولانلارين بيرينى اؤزو ايله آپاردى. او بير داها اوتاغا قاييداندا معلوم اولدو كى، توتولان دوستاقلارى دينديريب قئيديياتا آليرلار. منى اينديه قدر كلانتريده تانيان اولماميشدى. بو كلانترى سانكى اوچ گون بوندان قاباقكى كلانتريه دئييلدى. ملى دؤلت پاسبانلاريندان گؤزه گؤرونموردو.
تبريزه وارد اولان تهران قوشونلارينين آراسى كسيلميشدى. خياباندا گليش-گئديش چوخ آز اولدوغوندان ساكتليك ايدى. شهرده ايكى گون داوام ائدن آتيشمالار آزالميشدى. گون باتاندان ياغماغا باشلايان قار هله ده داوام ائديردى. اولدوغوموز اوتاقداكى دوستاقلار آغير دقيقهلر كئچيريرديلر. اونلار بير-بيرلرى ايله صحبت ائتميرديلر. گئجه ياريسى اولدوغونا باخماياراق استنطاق هله قورتارماميشدى. هر نئچه دقيقهده بير نفر قاپينى آچيب دوستاقلارين بيرينى اؤزو ايله آپاريردى. استنطاق قورتاراندان سونرا اؤز يئرينه قايتاريردى. بئلهليكله نؤبه منه چاتدى. منى اوتاقدان چيخارديب آيرى بير اوتاغا گتيرديلر. بو اوتاقدا گؤرمك ايستهمهديگيم بير منظرهنى گؤردوم. آغاى سعادتى مستنطيق وظيفهسينده ميزين آرخاسيندا اوتورموشدو. آغاى سعادتى كلانترينين دفتردارى ايدى. او شاه زامانيندا، ملى حکومت زامانيندا و ايندى همين وظيفهده ايشلهييردى. من بير ايل تمام بو كلانتريه گلنده دفعهلرله آغاى سعادتى ايله روبرو اولموشدوم. دفعهلرله اونونلا بير يئرده اوتوروب صحبت ائلهميشديم. آمما اونون عقيدهسيندن باش چيخاردا بيلمهميشديم. او ساوادلى ايدى. اوز-اوزه دوردوغو آداملا نئجه صحبت ائدهجهيينى چوخ ياخشى بيليردى. ايندى من اونون اوتاغينا وارد اولاندا باشينى قووزاييب منه باخدى. بو ايلك و سون باخيش ايدى. سعادتى يئنه اوزومه باخمادان الى ايله صندلينى گؤستريب منى اوتورماغا دعوت ائتدى. او قاباغينداكى دفترله بير آز قوردالانيب باشينى قووزامادان خبر آلدى:
- آدينيز؟ فاميليانيز؟ آتانيزين آدى؟ آنادان اولدوغون يئر؟ تاريخ تولدون؟ ايشين؟
من بو سوالا نه جاواب وئرهجهييمى بيلميرديم. او منى تانييردى. بو دا استنطاغين ان حسّاس نقطهسى ايدى. نهايت من جاواب وئرملى ايديم:
- من كندده اولورام دوكانيم وار.
بو جاوابى وئرندن سونرا منيم وئرديگيم جاوابى نئجه قارشيلاياجيغينى گؤزلهديم. او اوزومه باخمادان وئرديگيم جاوابى دئديگيم كيمى قيد ائلهدى. راحات بير نفس آلديم. بئلهليكله استنطاق قورتاردى. منى بورا گتيرن مأمور گئرى قايتاردى. دوستاقلارين اوتاغى كلانتريه وارد اولان قاپينين اوستوندهكى ايکينجى مرتبهده ايدى. من اوتاغا وارد اولاندا كلانترينين قاپيسيندا بير نئچه آرواد اوشاق آغلاشماسى سسى گلدى. پنجرهنين تايى آچيق اولدوغونا گؤره سس آيدين ائشيديليردى. بو سسلر دوكتور باقري نين اهل عيالينين سسلرى ايدى. دوكتور باقرى فرقهچى دوكتورلاردان ايدى. اونون ائوى و مطبى كلانترى ايله ياپيشيقلى اولدوغو اوچون من اونون طبّ لؤحهسينى قاپيسينين اوستونده گؤررديم. آمما اونون فرقهچى اولدوغونو بيلميرديم. ايندى اوباشلار دوكتورو ائويندن سورويوب آشاغى گتيريرديلر. دوكتور باقرينى كلانتريه گتيرمهديلر. سونرا ائشيتديگيمه گؤره اونو محكمهسيز اؤلدورموشدولر.......... آردی وار