بازگشت به صفحه پیشین

او آذردن بو آذره

21 آذر نهضتی‌له باغلی خاطره‌لریم

(2)

هاشم ترلان

........ تبريزين سرو آغاجلارى هله يام- ياشيل ايدى. سهندين قارلى باشيندان اسن كولكلر آدامين روحونو اوخشاييردى. شهرين اطرافينداكى ايده‏ليكلرين عطرى هر طرفى بوروموشدو. هر چنار باشيندا يووا سالان يئرلى قوشلارين نواسى اوغورلو بشريت سيمفونياسينى ترنم ائتمكده ايدى. تبريزين باشى اوستوندن اؤتن دورنالار آزادليق نامينه اؤز له‏لكلرينى بو قوجامان شهره نثار ائديرديلر. عينالى داغى بير مورخ كيمى اؤز بالاسى اولان بو قهرمان شهرين دفعه‏لرله پروازلانديغين و قانسيز اووچولارين آمانسيز اوخو ايله يارالانديغين تاريخ دفترينه يازماقدا ايدى........

شوروى قوشونلارينين ايراندان چيخماسى

 ايكينجى دنيا محاربه‏سينين قورتارماسيله دونيا خالقلارى ويران اولموش اؤلكه‏لرده يئنيدن آبادانلاقا باشلاميشديلار. فاشيزم تماميله تارومار اولموشدو. حربى توققوشمالار آزالسا دا سياسى توققوشمالار گونو-گوندن آرتماقدا ايدى. آمریکا قرارداد اوزره شوروينين ايرانى تخليه ائتمه‏سينى طلب ائديردى. بئله بير زاماندا آمریکا تسليم اولماق ايسته‏مه‏ين ژاپون دؤلتينين هيروشيما و ناكازاكى شهرلرينى آتوم بومباسى ايله بومبارديمان ائتدى. آمریکا دؤلتى بو آزغين عملى ايله اؤز قدرتينى دونيا خالقلارينا گؤسترمكله گله‏جكده اؤز امپرياليستى سياستينى حياتا كئچيرمك اوچون زمين ياراديردى. بو مانورون باشليجا طرفى شوروى دؤلتى ايدى. ايندى شوروى اؤز قوشونلارينى ايراندان آپارماغا حاضرلاشيردى. وطن يولوندا قزئتى آخيرينجى شماره‏سينده اؤز اوخوجولارى ايله الوداع ائديب حياتينا سون وئردى. اوزون ايللر بويو دونيا محاربه‏سى باشلاناندان قورتارانا كيمى اؤز منظم، مرتب و دولغون انتشارى ايله آذربايجاندا سياسى، اجتماعى، هنرى، ادبى تاثير قويان بو قزئت ايندى تبريزى ترك ائديردى. وطن يولوندا قزئتينين اداره‏سنيده حاضرليق ايشلرى گئديردى. آمما بو آخشام خداخافظليك عنوانى ايله بو قزئتين مسئوللارى طرفيندن ضيافت وئريله‏جكدى. بو ضيافتده آدلى سانلى شاعرلر، ملى حکومتين معارف مسئوللارى، صنعتكارلار و وطن يولوندا قزئتينى اداره ائدن يازيچى و شاعرلر اشتراك ائديرديلر. بو اونودولماز بير گئجه ايدى. جعفر خندان رضا قولويئو باشقالارى صحبت ائتديلر. شاعرلردن شعر اوخودولار. آمما مجلسى قيزديران عاشيق حسين جاوان ايدى. عاشيق حسين جاوان سانكى اؤز هنرينين محصولدار چاغينى بو آخشاما ساخلاميشدى. اونون ملاحتلى سسى خصوصى اولاراق بو مجلسده اشتراك ائدن آذربايجانلى عالى رتبه‏لى افسرلرى داها دا آرتيق روحلانديريردى. شاعرلردن على فطرت، اعتماد، صحاف، آذر اوغلو، على توده، كاميل، من و باشقالارى اشتراك ائديردى. مشهور كرد شاعرى هيژار‌دا بو مجلسده ايدى. بئله‏ليكله بو اونودولماز گئجه وطن يولوندا قزئتينين امكداشلاريله سون گؤروش اولدو. ائرته‏سى گون من يئنه ده اداره‏ده ايديم. هامى اؤز اساسلارينى باغلاييب حاضرليق گؤروردولر. جعفر خندانين ياشاديغى ائو قزئت اداره‏سينين آرخاسيندا يئرله‏شيردى. من كمك اوچون حيطه ائنديم. او منيم يارديم ائتمه‏ييمه راضى اولموردو. هر حالدا نهايت راضى اولدو. بو زامان ملى حکومتين معارف وزيرى مشهور شاعر محمد بى‏ريا جعفر خندان ايله سون گؤروشه گلدى. اونلار صحبته مشغول اولدولار. بى‏ريا وطن يولوندا قزئتينين و اونون امكداشلارينين محاربه مدتينده آذربايجاندا چكديكلرى زحمته، ائله‏جه ده بو قزئتين، شاعرلر مجلسينين يارانماسيندا، مطبوعاتيميزدا، ادبيّاتيميزدا قويدوقلارى تاثيره گؤره تشكر ائديردى. بى‏ريا جعفر خندانين الينى سيخيب آيريلاندا جعفر خندان اوزونو اونا توتوب دئدى:

 - آغاى بى‏ريا، بيز گئديريك. دوستوموز هاشم حسن‏زاده‏نى سيزه تاپشيريرام.

 بى‏ريا منه باخيب جعفر خندانا دئدى:

 - اختيارينيز وار، بو بيزيم شاعر دوستوموزدور.

 بى‏ريا سونرا اوزونو منه توتوب دئدى:

 - بيز سونرا گؤروشوب بو باره‏ده صحبت ائده‏ريك.

 بئله‏ليكله بى‏ريا گئتدى. ائرته‏سى گون وطن يولوندا قزئتينين تمام امكداشلارينى تبريز واغزاليندان يولا سالديق. اونلار تبريزى ترك ائتديلر.

 بير گون سونرا من كنده قاييتديم. سكينه، آتام، آنام و قارداشلاريملا گؤروشدوم. اونلارين هاميسينين كئيفلرى ساز ايدى. عموماً بو ايل آذربايجاندا اكين ياخشى بيتميشدى. اربابلارين قارا كؤلگه‏لرى كندلرده گؤرونموردو. بعضى وئرگيلردن آزاد اولموشدولار. ائرته‏سى گون مهربانا گئتديم. مهربان کمیته‏سينين وضعيّتى اعلا درجه‏ده ايدى. مهربان كندلرينده حوزه‏لر مرتب حالدا تشكيل اولوردو. فرقه، ماحالين بوتون ايشلرينه رسيده‏ليك ائديردى. ستار ساويز يئنه ده صدر ايدى. ماحالدا اولان خالصه تورپاقلار و ملى حکومتين عليهينه اولان مالكلرين تورپاقلارى كندليلر آراسيندا بؤلونموشدو. نهايت كندليلر آراسيندا بؤيوك روح يوكسكليگى وار ايدى. بير هفته‏دن سونرا تبريزه قاييتديم. ائرته‏سى گون ايش آلماقدان اؤترو معارف وزيرى بى‏ريانين اولدوغو وزارتخانايا گئتديم. بى‏ريانين كابينئتى آينابند بير سالون ايدى. عؤمرومده ايلك دفعه ايدى بئله طمطراقلى وزيرلره مخصوص بير سالونا وارد اولموشدوم. بى‏ريا سالونون يوخارى باشيندا اؤز ميزينين آرخاسينده اوتورموشدو. سالونون اطرافينا دوزولن صندللرين اوستونده مراجعه ائدنلر اوتورموشدولار. مراجعه ائدنلرين هاميسى آشاغى طبقه‏دن ايدى. بونلار ايش داليسينجا وزيرين يانينا گلميشديلر. بى‏ريا سالونون بير طرفيندن مراجعه ائدنلرى يانينا دعوت ائديردى. اللرينده اولان تقاضالارين آلتيندا قيدلر يازيب صاحيبينه قايتاريردى. يئله‏ليكله من بير ساعاتا قدر گؤزله‏ديم بى‏ريا هامينى يولا سالاندان سونرا منى اوتوردوغو ميزين يانينا دعوت ائتدى. حال-احوال توتاندان سونرا دئدى:

 - بو مراجعه ائدن آداملارين اكثريتى ايش داليسينجا گلنلردير. بونو دا بيليرم كى، ايشه گؤندرديگيم آداملارين يارسيندان چوخونا ايش اولماياجاقدير. آمما سنى ميررحيم ولايى‏نين يانينا گؤندريرم.

 او بير كاغيذين اوستونده ميررحيم ولايى‏يه بير نامه يازيب اليمه وئردى. من بى‏ريا ايله وداعلاشيب اوندان آيريلديم. ميررحيم ولايى تبريز شهر کمیته‏سينين صدر معاوينى ايدى. بونا گؤره ده شهر کمیته‏سينه طرف يولا دوشدوم. ميررحيم ولايينى تانييرديم. آمما اونونلا ياخيندان تانيشليغيميز يوخ ايدى. ستارخان خيابانى ايله گئدركن شاعر على توده‏يه راست گلديم. نئچه گون اولاردى اونو گؤرمه‏ميشديم. گؤروشوموز صميمى ايدى على توده خبر آلدى:

 - هارا بئله؟ 

 - شهر کمیته‏سينه گئديرم.

 او بى‏ريانين منه يازيب وئرديگى كاغيذى گؤروب سوروشدو:

 - او كاغيذ ندير؟

 - بو كاغيذى بى‏ريا ميررحيم ولايى‏يه يازيبدير. ايندى اونو گؤرمه‏يه گئديرم.

 على توده:

 - من ميررحيم ولايى ايله تانيشام. گل با هم گئدك.

 بيز ايكيليكده شهر کمیته‏سينه يولا دوشدوك. ميررحيم ولايينين ايش اوتاغى بى‏ريانين آينابند سالونو كيمى اولماسادا مراجعه ائدنلرى چوخ ايدى. نه ايسه ميررحيم ولايى هاميدان سونرا بيزى قبول ائتدى. على توده منى لايقينجه تقديم ائديب دئدى:

 - دوستوموز هاشم حسن‏زاده بيزيم جاوان شاعرلريميزدندير. او بير زامان تهراندا اولاردى. اوردان شعر يازيب وطن يولوندا قزئتينه گؤنده‏ريردى. بير مدت ده همين قزئتين امكداشى اولوب.

 ميررحيم ولايى دئدى:

 - شعرلرى ايله تانيشام.

 و بير آز فيكيرلشديكدن سونرا سؤزونو داوام ائتديردى:

 - حومه‏لرين بيرينده بوش يئريميز وار، سنى گؤندريرم آلتينجى حومه‏يه. اميدوارام عهده‏سيندن گله بيله‏سن.

 بئله‏ليكله ميررحيم ولايى آلتينجى حومه‏نين صدرينه نامه يازيب بيزى يولا سالدى. بيز شهر کمیته‏سيندن چيخيب خياباندا بير-بيريميزدن آيريلديق.

 1325-نجى ايلين خرداد آيينين آخيرلارى ايدى. تبريزين هاواسى عادت اوزره معتديل اولماسينا باخماياراق گونو-گوندن قيزماغا گئديردى. آذربايجانين او جمله‏دن تبريزين اقتصادى جهتدن هئچ نگرانليغى يوخ ايدى. تهران ايله آذربايجانين اقتصادى يوللارى باغلى اولسا دا چاتيشمامازليق يوخ ايدى. اييرمی بير آذر قياميندان و اوندان قاباق ايشدن دوشموش كارگاه و كارخانالار يئنيدن ايشه دوشموشدولر. تبريز بازارى اؤز عادى حاليندا اولماقلا برابر دوكانلار آغزينا قدر مال ايله دولو ايدى. احتكارليق ايله آمانسيز مبارزه گئديردى.

 تزه آسفالت اولموش ستارخان خيابانيندان دسته- دسته اؤتن فدائيلر آذربايجان سرودونو اوخوياندا سسلرى ارك قالاسينين باشيندان آشيب سهند و عينالى‏نين ياماجلاريندا عكس اولونوردو. اونلارين دالينجا يئنى تشكيل اولموش ستارخان آتليلارى حركت ائديردى. اون بئش نفره ياخين بو آتليلار ايينلرينده آغ كؤينه‏يين اوستوندن باغلاديقلارى كمربندلرى، باشلارينداكى قارا پاپاقلارى، قارا شالوارين اوستونه چكيلن قارا اوزون چكمه‏لرى. دوداقلارينين اوستونده قارا توپا بوغلارى اونلارا حديندن آرتيق احتشام باغيشلاييردى. بونلارا ستارخان آتليلارى آدى وئريلميشدى. بو آتليلار دسته‏سينين سركرده‏سى على قهرمانى ايدى. او هميشه آتليلارين قاباغيندا حركت ائديردى. باشقا آتليلاردان قاسيم قازاق اونون آردينجا حركت ائديرديلر.

 بونلار خيابانا چيخاندا جماعت ساغ و سول طرفدن اؤز يئرلرينده دايانيب تاماشايا دوروردولار. فدائيلرين اوخودوغو آذربايجان سرودو، آتلارين ديرناقلاريندان قوپان سسه قوشولوب اوزاقلارا ياييليردى:

اى توپراقى لعل مرجان آذربايجان، آذربايجان

من وئره‏رم اوغروندا جان آذربايجان،آذربايجان

اى وطنيم دوشمن عجب، باغرينى آل قان ائله‏دى

سويدو رذالتله سنى، ظلميله تالان ائله‏دى

باغلارينى ووردو خزان، گؤر نئجه ويران ائله‏دى

ظلمت كئچيب دؤندو زامان آذربايجان، آذربايجان

اى تورپاقى لعل مرجان آذربايجان، آذربايجان

 بئله بير زاماندا گون اورتادان سونرا آلتينجى حومه‏يه گئديرديم. بو حومه گولوستان باغينين  غرب طرفينده يئرله‏شيردى. پيلله‏لرله ايكينجى مرتبه‏يه قالخديم. صدرين اوتاغيندا بير نئچه نفر ميز داليندا ايلشميشدى. من ميررحيم ولايى‏نين يازيب وئرديگى نامه‏نى يوخارى باشداكى ميزين آرخاسيندا اوتوران آداما وئرديم. او كاغيذى اوخويوب منه باخدى:

 - سيز هر حالدا بو حومه‏ده ايشله‏يه‏جكسينيز. حومه صدرى ايندى بوردا دئييل. صاباح‏ سحر تشريف گتيرين. او زامان صدر ده حومه‏ده اولاجاق.

 من او گون قاييتديم. يوخاريدا قيد ائتديگيم كيمى گؤى مسجدله ياناشى کهنه بازارين اوّلينده غفارى آدلى مسافرخانانين آلت طبقه‏سينده كؤمور آنبارينين يانيندا آيدا اييرمی تومنه بير اوتاق كرايه ائتميشديم. ائرته‏سى گون صبحانه‏دن سونرا حومه‏يه طرف يولا دوشدوم. حومه صدرى اوردا ايدى. صدر معاونى منى گؤرن كيمى دونن اونا وئرديگيم نامه‏نى حومه صدرينه وئردى. او نامه‏نى اوخويان كيمى گوله- گوله باخيب منيمله ال وئريب گؤروشنده دئدى:

 - خوش گليبسن، اميدوارم يئرين خوش اولسون. سونرا اؤز معاوينينه دؤندو:

 - دوستوموزو حومه‏ده گؤره‏جه‏يى ايشلرله تانيش ائت.

 صدر معاوينينين آدى حسين، فاميلياسى قوربانعلى‏زاده ايدى. او منى كنارا چكيب دئدى:

 - سيز بو حومه‏نين تبليغات مسئولوسونوز. اينديه قدر بو مسئوليت منيم عهدمه ايدى. بو گوندن سونرا رسمى اولاراق سيزين عهده‏نيزده اولاجاقدير.

 قوربانعلى‏زاده سؤزونه داوام ائديب دئدى:

 - بير هفته منيمله حومه‏ده تشكيل اولان حوزه‏لره گئده‏ريك. سن اؤز ايشين‏له تانيش اولارسان، عينى حالدا اونلار‌دا سيزى تانييارلار.

 گون اورتادان سونرا حوزه‏لر تشكيل اولاندا قوربانعلى‏زاده ايله بيرليكده حوزه‏لرين بيرينه گئتديك. اجلاسدا حوزه صدرى آياق اوسته دايانيب صحبت ائديردى. او آلتميش بئش ياشى اولان هيكللى بير كيشى ايدى. دانيشاندا بارماقلارينى هاوادا سيلكه‏له‏ييب آجيقلى حالدا دانيشيردى. اونون دانيشيقلارى مركزى دؤلتين عليهينه ايدى. من بو قوجا آدامين نه اوچون بئله عصبانيّته دچار اولدوغونو باشا دوشه بيلميرديم. او زامانلار و حتى ايندى ده بونا اينانيرام كى، ناطق دينله‏ييجيلرى نظره آليب اوره‏يينده‏كى كلاملارى ائله دانيشسين كى، سؤزلرى ياغ كيمى اريديب ائشيدنلرين جانينا، قانينا حتى ايليكلرينه يئريده بيلسين. سونرالار اؤيرنديم كى، عصبانى اولان قوجا ناطق مشروطه‏ده ستارخانين سيلاحداشلاريندان اولوب اونونلا بير سنگرده مشروطه دوشمنلرينين عليهينه ووروشوبدور. بونا گؤره ده حومه‏ده هامى اونا حؤرمت بسله‏ييردى. او ساوادسيز اولسا دا بير چوخ مبارزه ميدانينى آرخادا قويموشدو. ايندى منيم ده اونا اولان مناسيبتيم محترمانه اولمالييدى. سونرا  آغاى قوربانعلى‏زاده منى حوزه‏يه معرفى ائتدى. بئله‏ليكله بيز او گون حوزه‏لر قورتارانا كيمى اجلاسلاردا اشتراك ائله‏ديك.

 ايندى من عهدمه گؤتوردويوم آغير مسئوليّتين عهدسيندن گلمه‏لييديم. قارشيمدا بؤيوك وظيفه‏لر دوروردو. او گوندن مطبوعاتا آرتيق اهميت وئرملى ايديم. تبريزده‏كى و تهراندان گلن قزئتلرى اوخوماغا باشلاديم. من نه اينكى ايرانين حتى دونيادا اؤتن سياسى، اجتماعى جريانلاردان دا خبردار اولمالى ايديم. من سياسى، اجتماعى مسئله‏لرى تحليل تجزيه ائتمكى باجارمالى ايديم. البته بو ايشده او قدر ده سيلاحسيز دئييلديم. آمما من نمونه اولمالى ايديم. او زامانلار جاوان اولدوغوم اوچون هوش   حافظه‏دن محکم ايديم. بير هفته ايدى كى، حومه‏ده ايشله‏ييرديم. ائرته‏سى گوندن ايسه حوزه‏لرده اؤزوم تنها اشتراك ائتملى ايديم. او زامانلار تبريزده حتى آذربايجاندا فرقه‏يه عضو اولانلارين اكثريتى فهله‏لردن، كندليلردن عبارت ايدى. ضياليلار آزليق تشكيل ائديردى. اونا گؤره ده حوزه‏لرده اشتراك ائدن عضولرين سطح فيكرلرى اورتا ايدى. بئله‏ليكله داشيديغيم وظيفه‏نين آسانليقلا عهده‏سيندن گله بيلرديم. حومه‏ده تبليغات شعبه‏سينين اداره هيئتينى تشكيل وئرملى ايديم. آمما هله حومه‏ده باجاريقلى آداملارى تانيميرديم. مجبور اولوب حومه‏نين اداره هيئتيينى كميسيونونا وارد ائتديم. گونلر اؤتدوكجه وضعيتيم محکملنيردى. من حومه‏يه گلن گوندن تبليغات ايشلرى ساهمانا دوشموشدو. حومه‏ده نظام-انتظاما آرتيق اهميت وئريرديم. حوزه صدرلرينين حاضر غايبليگينه چاره تاپماليديم. حومه‏نين اداره هيئتى‏نين هفته‏ده بير گون اجلاسى اولوردو. بير گون بو اجلاسلارين بيرينده مهم بير تكليف ايره‏لى سوروب دئديم:

 - حوزه‏لريميزده نظامسيزليق واردير. بعضى حوزه صدرلرى واختيندا حاضر اولمورلار. يا دا كى، عذرسوز اولاراق غايب اولورلار. بو دا اجلاسدا حاضر اولانلارين ناراضيليغينا سبب اولور. بونا گؤره ده بيز گرك حومه‏ده تنقيد ايله تشويقى آرتيراق. بو ايشه ناييل اولماقدان اؤترو فعاللار ايله غيرفعاللارين آدلارينى بير لؤحه‏ده يازيب ديواردان آساق. قوى بو لؤحه‏نى تمام عضولر اوخوسونلار. عين حالدا فعال عضولرين آدلارينى دا اونون كناريندا قيد ائدك.

 اداره هيئتى‏نين عضولرى بير-بيرينين اوزونه باخماغا باشلاديلار.

 صدر معاونى قوربانعلى‏زاده خبر آلدى:

 - بلكه حومه‏نين آغ ساققالى آغاحسين بير گون حوزه‏ده حاضر اولمادى. اونون آدينى غيرفعاللارين كناريندا يازا بيلرسنمى؟

 من:

 - بلى يازا بيله‏رم.

 اوزومو صدر معاوينينه توتوب دئديم:

 - حتى سيز ده عذرسوز حومه‏ده حاضر اولماسانيز، سيزين ده آدينيزى يازارام.

 بو آندا حومه صدرى عنايت احمدزاده الينى يوخارى قوزاييب دئدى:

 - من بو ايشه راضييام.

 تشكيلات مسئولو، مالى مسئول. تفتيش مسئولو، صدر معاوينى و باشقالارى اؤز راضيليقلارينى بيلديرديلر. بئله‏ليكله تنقيد، تشويق مسئله‏سى حومه مسئوللارى طرفيندن قبول اولوندو.

 ائرته‏سى گون ايشه باشلاديم. حومه ايله ياپيشيقلى بير نجارليق دوكانى وار ايدى. او بيزيم حومه‏ده عضو ايدى و بير حوزه‏نى اداره ائديردى. اونون دوكانينا گئديب بير متر ائنى، بير متر ده يويو اولان  لؤحه سفارش وئرديم و دئديم بو لؤحه‏نين كنارلارى حاشيه‏لى اولسون. من اؤزوم ده فعال و غيرفعاللارى ياخشى تانييرديم. بير هفته‏نين ايچينده لازيم اولان سياهينى حاضرلاديم. هله حومه صدرى و اداره هيئتى عضولرى منيم بو ايشه نئجه ياناشاجاغيمى بيلميرديلر. اونلار آپارديغيم ايشلرين نتيجه‏سينى گؤرمكدن اؤترو تله‏سيرديلر. لؤحه حاضر اولموشدو. اونو نجاردان آليب. اورتادان خط چكيب ايكى يئره بؤلدوم. ساغ طرفين قارا، سول طرفين قيرميزى رنگ‏له بوياديم. لؤحه‏نين قارا قسمتينده بئش نفر غيرفعال حوزه صدرلرينين آدلارينى و فاميليالارينى خوش خط ايله يازديرديم. لؤحه‏نين قيرميزى طرفينده ايسه اون نفر فعال حوزه صدرلرينين آد و فاميليالارينى قيد ائله‏ديم. بو صدرلر فعال اولماقدان علاوه هم ده منظم ايديلر. بونلارين صدرليكدن ده يوخارى درجه‏ده ايشله‏مه‏يه لياقتلرى وار ايدى. بئله‏ليكله بير هفته‏يه قدر تنقيد، تشويق مسئله‏سى حل اولدو. حومه‏نين ايكينجى طبقه‏سينه چيخاندا روبرودا آچيق ديوار وار ايدى. لؤحه اوردا نصب اولدو. حومه مسئوللارى ايلك دفعه بو لؤحه‏نى گؤرنده حيرتده قالميشديلار. بو لؤحه بير آينايا بنزييردى. آدلارى اوردا قيد اولانلار اؤزلرينى اوردا گؤروردولر. او گونو بوتون حوزه‏لرده اؤزوم ده اشتراك ائديب دئييرديم:

 - فرقه عضولرى جامعه‏ميزين قارشيسيندا نمونه اولماليديرلار. بونا گؤره ده نمونه اولماق اوچون اونا محکم اصول قانون، قايدا و ديسييلين لازيمدير. بونلارا مالك اولمايانلار اؤزلرينى لايقلى فرقه‏چى آدلانديرا بيلمزلر. بوندان سونرا تنقيد و تشويق مسئله‏سينه آرتيق اهميت وئريله‏جك. فعال و غيرفعال عضولرين بير لؤحه‏ده آدلارى قيد اولاجاقدير. بو ايش اينديدن انجام تاپميشدير. سيز اجلاس قورتاراندان سونرا اونا باخا بيلرسيز. حوزه‏لرين اجلاسى قورتاراندان سونرا عضولر لؤحه‏نين قارشيسيندا ايديلر.

 وطن يولوندا قزئتى‏نين آذربايجاندان گئتمه‏سى ايله شاعرلر مجلسى ده تعطيل اولموشدو. بو مجلسين يئرى بوش اولا بيلمزدى. اينديه قدر ملى حکومتين دؤورونده هله آذربايجانين يازيچيلار تشكيلاتى تشكيل اولماميشدى. آذربايجانين يازيچيلار جمعيتينين تشكيلى باره‏سينده فرمان صادر اولدو. تبريزين و باشقا شهرلرين شاعر يازيچيلارى بو جمعيتى تشكيل وئرمكدن اؤترو دعوت اولدولار. بؤيوك بير ييغينجاقدا شاعرلر آغاى كاميلى يازيچيلار جمعيتينه صدر سئچديلر و آغاى فخرالدين محزون كاتب اولدو. بئله‏ليكه بو جمعييت اؤز ايشينه باشلادى. بو، آذربايجاندا ايلك يازيچيلار جمعيتى ايدى.  بوتون شاعر و يازيچيلارى اؤز اطرافينا آلميشدى. بو جمعيتين اؤزونون قزئت اورقانى اولمالى ايدى. بو ايشه هله تئز اولدوغونا گؤره هله‏ليك فرقه‏نين اورقانى اولان آذربايجان قزئتى ايله علاقه‏ده اولماغى مصلحت گؤروندو. او گوندن سونرا شاعرلرين شعرلرى آذربايجان قزئتينين بزگى اولدو. بو قزئتين مسئولو يايچيلاردان آغاى خشكنابى ايدى. او قدرتلى يازيچيلاردان حساب اولوردو. خشكنابى‏نين "پولادلار نئجه سوواريلدى" رومانى سريال شكلينده آذربايجان قزئتينده چاپ اولوردو. آذربايجان يازيچيلار جمعيتينين يئنى بناسى تربيت خيابانيندا يئرلشيردى. شاعرلرين هفته‏ليك اجلاسى بو بنادا تشكيل اولوردو.

 بونودا قيد ائتملى‏يم كى، من هله تهراندان تبريزه گلمه‏ميشدن قاباق وطن يولوندا قزئتينين اداره‏سى طرفيندن اوچ مهم مسئله انجام تاپميشدى. بونلارين بيرى سردار ملى ستارخانا يازيلاجاق شعر باره‏سينده مسابقه ايدى. بو مسابقه‏يه جايزه ده تعيين اولموشدو. شاعرلرين چوخو بو مسابقه‏ده اشتراك ائديب يازديقلارى شعرلرى وطن يولوندا قزئتينه تقديم ائتميشديلر. بو شعرلره قيمت وئرمك اوچون هئيت تشكيل اولموشدو. بو هيئتين نظرى ايله جايزه‌نى شاعرلردن على فطرت بيرينجى، بالاش آذراوغلو ايكينجى يئرى توتموشدولار. شاعرلر مجلسى طرفيندن ادبى ساتيريك جهتدن مهم ساييلان ميرزه على معجزون ادبى ياراديجيليغى باره‏سينده گؤرولن ايشلر ايدى. ميرزه‏على معجز جنوبى آذربايجانين صابرى حساب اولوردو. اونون اؤزونه مخصوص طنز شعرلرى خالق آراسيندا مهم يئر توتموشدو. سئويله- سئويله اوخونان بو شعرلر شاعرين خالق آراسيندا اولان عيبه‏جرليكلرى دريندن درك ائتمه‏سيندن قاباغا گليردى. گؤزلرى اوزاق گؤرن بو شاعرين اجتماعادا حکم ائدن خرافاتين چيركين قيافه‏سينى قامچيلايير و اونلارى افشا ائديردى. معجز خالقى اؤزونه جذب ائده بيلديگى كيمى شاعرلر مجلسينده اولان شاعرلرى ده جذب ائتميشدى. بونا گؤره ده بو شاعرى دريندن اؤيرنمك و اونون ياراديجيليغى باره‏ده تدقيقات آپارماق اوچون آلينان قرارا گؤره شاعرلر مجلسينين عضولرى بيرليكده معجزين ياشاييب ياراتديغى شبستر شهرينه گئديرلر. بو تدقيقات سفرينده وطن يولوندا قزئتينين مسئوللاريندان جعفرخندان، غلام محمدلى، قيلمان موسائيو و باشقالارى اشتراك ائتميشديلر. معجزون ياشاديغى ائوين حيطينده دسته‏جمعى حاليندا تاريخى شكيل ده چكديرميشديلر. اوردا اديبلر و شاعرلردن معجزون حياتى و ياراديجيليغى باره‏سينده معروضه ائتميشديلر.

 1945-نجى ايلين آپرئل آيينين اييرمی سککيزينده شيمالى آذربايجانين اييرمی بئش ايلليگى مناسبتيله ايراندان دا بؤيوك بير هيئت دعوت اولموشدو. بو هيئت ايرانين مشهور شاعرلريندن ملك‏الشعرا بهارين باشچيليغى ايله باكى شهرينه گئتميشديلر. آذربايجانداندا شاعرلر مجلسينين عضولريندن على‏فطرت، ميرمهدى اعتماد، بالاش آذراوغلو، مهدى چاووشى و باشقالارى دعوت اولموشدولار. او زامان دونيا محاربه‏سينين يئنى قورتارماسينا باخماياراق بو بايرام گونو چوخ شانلى كئچميش و ايران و  آذربايجاندان گئدن نماينده‏لر بؤيوك روح يوكسكليگى ايله گئرى قاييتميشديلار. اونلار باكى‏دا گؤردوكلرى باره‏ده مقاله‏لرله چيخيش ائتميشديلر. تبريزدن گئدن نماينده‏لر ده وطنه قاييداندان سونرا بايرام گونونه شعرلر يازميشديلار. بالاش آذراوغلو "باكى سفرى" آدلى مشهور شعرينى يازيب تبريزده چاپ ائتديرميشدى.

مركزى دؤلتين ملى حکومته قارشى مناسبتى

 مركزى دؤلت ايله آذربايجانين ملى حکومتى آراسيندا چكيشمه‏لر داوام ائديردى. آذربايجاندان تهرانا گئدن نماينده‏لر هئچ بير راضيليق الده ائتمه‏دن تبريزه قايتميشديلار. مركزى دؤلت آذربايجانين الده ائتديگى موفقيتلرى قبول ائتمك ايسته‏ميردى. نخست وزير قوام‏السلطنه بو مسئله‏نى اون بئشينجى مجلسين سرانجامينا وئرميشدى. خرداد آييندا ايكينجى نماينده هيئتى آذربايجانين ملى حکومتى طرفيندن تهرانا گئتملى اولدو. بو هيئتين رهبرليگى آغاى پيشه‏ورينين عهدسينده ايدى. هله نئچه گون قاباقدان آذربایجانين هر نقطه‏سيندن تبريزه نامه‏لر، تئلقراملار گؤندريلمكده ايدى. بونلارين هاميسى آذربايجان قزئتينده چاپ اولوردو. بو نامه و تئلقراملار بوتون آذربايجان خالقينين ملى دؤلتين آرخاسيندا دايانديقلاريندان خبر وئريردى. اونلار يازيرديلار كى، بيز قانيميز باهاسينا الده ائتديگيميز موفقيّتلرى حفظ ائديب ايران‏داخلينده ياشاماقلا اؤز داخلى ايشلريميزى اؤزوموز حياتا كئچيرملى‏ييك. آغاى پيشه‏ورينى و اونون رهبرليگيى آلتيندا تهرانا گئدن هيئتى يولا سالماق اوچون تبريزليلر طيّاره ميدانينا طرف آخيشماقدا ايدى. ميداندا بؤيوك ازدحام وار ايدى. اونلار اؤز صداقتلرينى اؤز نماينده‏لرينه بيلديرمك اوچون بورا گلميشديلر. بو تاريخى بير گون ايدى. من اؤزوم ده اوردا ايديم. عينالى داغينين اته‏گينده، آجى چايين كناريندا يئرله‏شن بو طياره ميدانيندا حاضر اولانلار اؤز طالعلرينين حلى اوچون تهرانا گؤندرديكلرى نماينده‏لرى يولا ساليرديلار. آغاى پيشه‏ورى قيسا بياناتدان سونرا طياره ايله تهرانا اوچدو. تهراندا گئدن بير چوخ دانيشيقلاردان سونرا مركزى دؤلت ايله آذربايجان ملى حکومتى آراسيندا مقاوله باغلاندى. بو مقاوله‏نين اساسيندا آذربايجان ملى حکومتينين آدى آذربايجان ايالت و ولايت انجمنينه چئوريلدى. مركزى دؤلت آذربايجاندا اينديه قدر حياتا كئچميش دمکراتيك اصلاحاتلارين هاميسينى رسميتله تانيدى. ايراندا مجلس شورانين تئزليك‏له باشلانماسى قرارا آليندى. مجلس شورادا آذربايجان نماينده‏لرينين آز اولدوغونا گؤره اونلارين تعدادلارينين آرتماسى نظره آليندى. آذربايجانين داخلى وزارتى اوستاندار آدى ايله عوض اولدو. فدائيلرين آذربايجانين نظامى قوه‏لرى تركيبينده فعاليت گؤسترمه‏سى تصديق اولدو. بونونلا برابر ايالت و ولايت انجمنلرينين سئچگيلرى اوچون تهراندان آذربايجانا تامينيه قوه‏لرى آدى ايله حربى قوه‏لرين گلمه‏سى باره‏ده قرار قبول ائديلدى. بونونلا بئله ملى حکومتين آرزولارى تامين اولوندو. آذربايجان دمکرات فرقه‏سينين ياراديلماسى دا بو آرزولارين اساسيندا قورولموشدو.

ملى حکومت اؤز ايشينه داوام ائدير

 آذربايجان دمکرات فرقه‏سى گونو-گوندن اؤز سيرالارينى گئنيشلنديرير و محکملنديريردى. حومه‏لرين سايى آرتماقلا، حوزه‏لرين عضولرى ده آرتيردى. تبريزين منجم خيابانيندا يئنى بير حومه ده تاسيس اولدو. بو حومه آخيرينجى حومه ايدى. تبريزين جنوبوندا لاله آدلى بير كند وار ايدى. بو كندين حوزه‏سى ده آلتينجى حومه‏يه قوشولدو. مركزى دؤلتله آذربايجان آراسيندا باغلانان قرارداددان سونرا فرقه‏نين سيرالارينا يئنى عضولر جلب اولماقدا ايدى. مركزى دؤلت و بعضى بدخواه آداملار بئله شايعه يايميشديلار كى، گويا آذربايجانين ملى رهبرلرى آذربايجانى ايراندان آييرماق ايسته‏ييرلر. آمما آغاى پيشه‏ورينين بير هيئت‏له تهرانا گئتمه‏سى و مركزى دؤلت ايله باغلاديغى مقاويله شايعه‏لرين اؤز قيمتينى ايتيرمه‏سينه سبب اولدو. ايندى مسئله آيدين اولموشدو. ترديد و گماندا اولانلار فرقه‏يه طرف گلمكده ايديلر. تبريزين دمير يولو واغزاليندا اولان گمرک اداره‏سينده ايكى حوزه تشكيل وئرملى ايديك. بو حوزه‏لرين تشكيلينده من و تشكيلات مسئولو انور مسگرزاده اشتراك ائتملى ايديك. دوغروسو من بو اشتراكيمدان چكينيرديم. ائشيتديگيمه گؤره گمرک ايشچيلرى عالى ساوادلى آداملار ايديلر. "بو عالى رتبه‏لى ايشچيلرين بيزه وئرديگى سواللارين عهده‏سيندن گله بيله‏جه‏ييكمى؟"، دئيه اؤز-اؤزومه فيكيرله‏شيرديم. بو فيكيرلرله گمرکده‏كى ايكى حوزه‏نى تشكيل وئرديك. هر حوزه‏يه بير صدر و مالى بير مسئول سئچيلدى. بو حوزه‏لرى حومه ايله علاقه‏لنديرمك اوچون باش مسئول دا سئچيلدى. باش مسئول دئييلديگينه گؤره مشروطه‏ده اشتراك ائدن‏لردن ايدى. ياشى یئتميش ياخين اولاردى. بو آدام قاباقجادان حومه‏نين عضوى ايدى. ايندى حومه‏دن واغزال حوزه‏لرينه منتقل اولموشدو. حومه‏ده بؤيوك احترامى وار ايدى. معلوم اولدوغو كيمى بو حوزه‏لرده سوال جاوابلار اولدو. آمما من بو سواللارين عهده‏سيندن لايقينجه چيخديم. اصلينده بو ايشچيلر عالى ساوادلى اولسالار دا هله سياسى، اجتماعى معلومات باره‏سينده گئريده ايديلر.

 آلتينجى حومه‏نين يئرلشديگى بنا ملى حکومتدن قاباق كلانترى ايدى. بو حومه‏نين يئرى كيچيك اولدوغونا گؤره مجبور ايديك عمومى بؤيوك موسسه‏لرده حوزه‏لرى اؤز اولدوقلارى مكاندا تشكيل وئرك. بئله موسسه‏لردن بيرى ملى حکومتين نقليّات گاراژى، بيرى ده ايران گؤن كارخانه‏سى. نقليّات گاراژى بؤيوك بير گاراژ ايدى. ملى حکومتين آذربايجان مقياسيندا بوتون يوك داشييان ماشينلارى بوردا يئرلشيردى. بورانين اكثر آداملارينى سوروجولر تشكيل وئريردى. بو گاراژين بؤيوك بير سالونو وار ايدى. نيمكت دوزولموش بو سالون ايكى حوزه‏نى اؤزونده يئر وئره بيليردى. بو گاراژين مديرى ستارخان آتليلارينين باشچيسى على قهرمانى ايدى. او فرقه‏نين آدلى سانلى آداملاريندان ساييليردى. بئله‏ليكله بو موسسه‏لرين حوزه‏لرى اؤزونده تشكيل اولوردو. بئله حوزه‏لرين اجلاسلاريندا اؤزوم ده اشتراك ائديرديم.

 دونیا فهله سنديكالارينين رهبرى لوىسايان و معاونى مصطفى الريش تهرانا گلميشديلر. اونلار ايران فهله‏لرينين تشكيلاتيندان، سنديكالارين وضعيتى باره‏سينده اولان معلوماتلارى تكميل ائتمكدن اؤترو ايرانا گلميشديلر. اونلارين بو گليشى آذربايجاندا قورولان يئنى حياتين مبارزه‏سينه تصادف ائتميشدى. لوى سايان آذربايجان فهله‏لرى و اونلارين تشكيلاتلارى ايله ياخيندان تانيش اولماق اوچون تبريزه گلميشدى. قزئتلرين يازديغينا گؤره تبريزده بؤيوك میتینگ اولاجاقدى. بو میتینگ گولوستان باغينين شيماليندا، آچيق ميداندا يئرله‏شه‏جكدى. بو میتینگده لوى سايان و معاونى مصطفى الريش آتشين نطقلر سؤيله‏ديلر. اونلار يئنى قورولان گنجلر تشكيلاتينين عضولرينى گؤرنده بير آزدا هيجانا گليب اونلارى آلقيشلاديلار. لوى سايان اؤز نطقينده دونيا فهله‏لرينين آذربايجانين مبارز فهله‏لرينين آرخاسيندا اولوب، اونلارا اؤز وطنينده يئنى حيات قورماقدا و اؤز صنفى حقوقلارينى قوروماقدا يارديم ائده‏جكلرينه سؤز وئردى. سونرا آذربايجان فهله‏لر اتحاديه‏سينين صدرى و فهله‏لردن بير نئچه‏سى دانيشديلار. دونيا فهله اتحاديه‏لرينين رهبرلرى آذربايجان فهله‏لر اتحاديه‏سينين قوناقلارى ايديلر. بونا گؤره ده بو میتینگين آذربايجانا بؤيوك اهميتى وار ايدى. اونلار آذربايجان خالقينين اؤز حقوقلارى باره‏سينده آپارديقلارى مبارزه‏نى تصديق ائديرديلر...

 آذربايجانليلار حيله‏گر قوامين و متفقلر ايراندان گئدندن سونرا اؤز يئرينى محکملنديرن خايين محمدرضانين و آذربايجان نماينده‏لرينين آراسيندا باغلانان قراردادا اينانيرديلار. بونا گؤره ده فرقه آرخايين اولاراق اؤز داخلى ايشلرينه مشغول ايدى.

 گونلريمين هاميسى حومه‏ده كئچيردى. گون باتان چاغى حومه‏ده تشكيل اولان حوزه‏لر قورتاريردى. عضولر اؤز ائولرينه قاييديرديلار. من حومه‏نى حوزه‏لر قورتاراندان سونرا دا طمطراقلى گؤرمك ايسته‏ييرديم. آمما حومه‏ده هئچ بير تفريح وسايلى يوخ ايدى. هر شئيدن اول قرائتخانانين يئرى بوش ايدى. بوندان اؤترو ده كتابخانايا احتياج وار ايدى. حومه كتاب ساريدان چوخ مضيقه‏ده ايدى. دئمك اولاردى كى، حومه‏نين هئچ كتابى يوخ ايدى. بونلارى وجودا گتيرمك اوچون پول لازيم ايدى. عضولردن ييغيلان حق عضويتلرين هاميسى شهر کمیته‏سينه تحويل وئريليردى. حومه اوچون آيرى گلير يئرى تاپماق لازيم ايدى. من بو مسئله‏نى تبليغات كميسيونونون هفته‏ليك اجلاسيندا مطرح ائديب دئديم:

 - بيز اؤز حومه‏ميزى تبريز حومه‏لرينين ايچينده نمونه بير حومه ائتمه‏لى‏ييك. آمما هئچ بير امكانيميز يوخدور. بو باره‏ده كيمين تكليفى واردير؟ 

 كميسيون عضولريندن ميرحسين آدلى بير نفر دئدى:

 - مسئله‏نى بير آز آيدينلاشدير.

 من جاواب وئرديم:

 - آلتينجى حومه‏نين  كتابخاناسى و بونون اوچون‏ده قرائتخانه‏سى اولماليدير. بونلارى ياراتماق اوچون مادى کمکليك لازيمدير.

 كميسيون عضولرى فيكره گئتديلر. هئچ كيمدن سس چيخميردى.

 نه ايسه يئنه ده ميرحسين سؤزه باشلادى:

 - دئديگين كتابخانانى وجودا گتيرمه‏گين امكانى واردير. آمما افسوس كى، حومه‏نين يئرلشديگى بنا كيچيكدير. يوخسا بيز كيچيك بير تئاتر دسته‏سى تشكيل وئررديك، كومئدى نمايشلر اجرا ائتمكله عضولره اوجوز قيمته بیلیط ساتيب اونلارى تاماشايا دعوت ائدرديك. اله گلن پول ايله ايسته‏ديگيميز كتابخانانى تشكيل وئره‏رديك.

 ميرحسينين تكليفى چوخ آيدين و آچيق ايدى. مادى جهتدن وارلانماغين يگانه يولو ايدى. آرزولاريميزى حياتا كئچيرمك اوچون تدبيرلر گؤرملى ايديك. تبليغات كميسيونو اجلاسى قورتاردى. يئر مسئله‏سى فيكرى منى مشغول ائتميشدى. حومه‏نين ايكينجى طبقه‏سينده ايكى اوتاق وار ايدى. بو اوتاقلارين هر بيرينين ائنى و اوزونلوقلارينين اندازه‏سى  بئش-آلتی متر ايدى. بو اوتاقلاردا حوزه اجلاسلارى تشكيل اولوردو.  بو ايكى اوتاغين آراسينداكى نازيك ديوار گؤتورولسه‏يدى، بؤيوك بير سالونا تبديل اولاردى. بو مسئله‏نى جدّى توتمالييديم. گونو- گونه ساتماغا گلمزدى. اونا گؤره ده بو برنامه‏نى حومه‏نين اداره هيئتينده آرايا قويمالى ايديم. اداره هيئتينين بو باره‏ده راضيليغينى آلاندا حومه صدرى دئدى:

 - اوتاقلارين آراسينداكى ديوارى  گؤتورمك اؤز باشيناليق اولمازمى؟

 جاواب وئرديم:

 - من بو باره‏ده بنا صاحبى ايله صحبت ائده‏رم.

 بنانين صاحبى قوجا بير آرواد ايدى. نهايت او دا راضيليق وئردى. ائرته‏سى گون ايكى اوتاق آراسيندا حايل اولان ديوار گؤتورولدو. اون ايکی متر اوزونلوغوندا بؤيوك بير سالونا تبديل اولدو. حومه صدرى بو سالونو گؤرنده دئدى:

 - بوردا چوخ ايش گؤرمك اولار.

 بو باره‏ده تبريز شهر کمیته‏سينين تبليغات مسئولو ايله ده صحبت ائتديم. او دا منى آلقيشلادى. ايشلر آسانليقلا ايره‏لييه دوغرو گئديردى. ميرحسين گئنيش سالونو گؤرنده دئدى:

 - من بو مسئله‏نين حقيقته چئوريلمه‏سينه اينانميرديم. آمما ايندى بو سالونو گؤروب اينانديم.

 من:

 - ايفاچيلارى هاردان تاپاجاغيق؟

 ميرحسين گوله-گوله:

 - ايفاچى فيكرى ائله‏مه، تبريز آكتيورلا دولودور. حتى اونلارين بيرى بيزيم اؤز حومه‏ميزده‏دير.

 - او كيمدير؟

 - اؤزون اونو ياخشى تانييرسان، دئيب حوزه‏يه گئتدى.

 منيم حومه‏يه گليشيم اوچ آى اولاردى و هله عضولرى ياخشى تانيميرديم. ميرحسين ايسه بو محله‏ده دوغولموشدو. او نه اينكى حومه عضولرين حتى او محله‏نين آداملارين دا بئش بارماغى كيمى تانييردى. ميرحسين ائرته‏سى گون حوزه صدرلريندن فاميلى آهنگرى اولان بير نفرى منه تقديم ائله‏دى. من اونو تانييرديم. اونون صدرليك ائتديگى حوزه‏ده دفعه‏لرله حاضر اولموشدوم. آمما اونون آكتيور اولماسينى بيلميرديم. اونو گؤرن كيمى:

 - آغاى آهنگرى سيز آكتيور دا وارميشسينيز، بيزيم خبريميز يوخموش.

 او گولومسه‏ميش حالدا:

 - من بئش ايل صحنه‏ده اولموشام و دؤرد ايل‏دير صحنه‏سيز ياشاييرام.

 - بيز ايسته‏ييريك حومه‏ده بير آكتيورلار دسته‏سى تشكيل وئره‏ك. بيزيمله همكارليق ائدرسنمى؟

 او اوتانجاق حالدا:

 - بو نه سؤزدور، بو حومه منه اؤز ائويم كيميدير. اليمدن گلنى اسيرگه‏مرم.

 من گوله- گوله سوروشدوم:

 - آكتيورلارى هاردان تاپاجاغيق؟

 آهنگرى جدى قيافه توتاراق جاواب وئردى:

 - بونلارين هاميسينى قوى منيم عهدمه. من بو ايشده تك اولماياجاغام. بير دوستوم وار، منيم كيمى او دا تئاتردا اشتراك ائله‏ييب. اونو دا بورا دعوت ائده‏جه‏يم، اؤزو ده كومئدى روللارينى چوخ گؤزل اوينايير... 

 او بير آز فيكره گئديب دئدى:

 - قالان آكتيورلارى دا بو حومه‏نين عضولريندن سئچه‏ريك، هئچ نگرانچيليغى يوخدور.

 ايشلرين گئديشيندن آرخايين اولماق اوچون خبر آلديم:

 - صحنه اوچون مناسب پيئسينيز وارمى؟ 

 - اونون دا فيكرينى ائله‏مه، من پيئس تاپارام.

 بئله‏ليكله ايشلريميز گئتديكجه اؤز يولونا دوشوردو. آخشام چاغى ايدى. حوزه‏لر اؤز اجلاسلارينى قورتارميشدى. آغاى آهنگرى بير نفرى منه تقديم ائله‏دى:

 - آغاى قهرمانينى سيزه تقديم ائديرم.

 من اونونلا گؤروشوب خوش گلدين دئديم.

 آهنگرى:

 - آغاى قهرمانى كومئدى آكتيوردور. بيز تصميم توتموشوق "كربلاى قوباد" كومئدياسينى صحنه‏ده اويناياق.

 - او نمايشنامه‏نى من ده گؤره بيلرممى؟

 آهنگرى:

 - البته، صاباح اونو سيزه يئتيره‏ريك. او آخشام ائوه قاييتديم. سحره كيمى يوخوم آپارمادى. گؤرولن و گؤروله‏جك ايشلر باره‏سينده دوشونوردوم. دوغروسو حومه‏ده اولان اوشاقلارين بو قدر ياخيندان منه کمک ائتمه‏لرينه حيران قالميشديم. اونلار اؤز ايشلرينده صداقتله چاليشيرديلار. تبريزين باشقا حومه‏لرى آلتينجى حومه‏نين گؤره‏جه‏گى ايشلردن خبرلرى يوخ ايدى. گئجه ياريسى چوخدان كئچميشدى. تبريز سكوت ايچينده ايدى. آرا بير ياخينليقدا اولان سؤيود آغاجلارينين كوشولتوسو ائشيديليردى. بو دا پاييزين علامتى ايدى. سحره ياخين بئينيمده‏كى فيكيرلرى بير طرفه آتيب يوخويا پناه آپارا بيلديم. ائرته‏سى گون حومه‏ده ايديم. گون اورتادان سونرا تشكيل اولان حوزه‏لرين بيرينده اولدوم. اجلاسدا گونده‏ليك سياسى، اجتماعى مسئله‏لردن سونرا حوزه صدرى عضولره اوز توتوب دئدى:

 - هر كسين تكليفى يا تنقيدى وارسا دئسين.

 بو آندا عضولردن بير قادين آياغا قالخيب دئدى:

 - بيزيم محله‏ميزده بير چؤركچى وار. بو سون گونلرده چؤره‏يين نؤعو چوخ خارابلاشيب، يا خمير اولور يا دا يانيق. مشتريلردن اعتراض ائدنده ده دئيير:

 - بودور كى، وار، ايسته‏ميرسن آلما.

 بو مسئله صورت جلسه‏ده قيد اولوندو. چؤركچينين آدرسى آدى يازيلدى. بو صورت جلسه‏لر حومه‏دن شهر کمیته‏سينه گؤندريليردى. بير هفته‏دن سونرا آذربايجان قزئتينده بير خبر درج اولموشدو. نظميه رييسى آغاى كاويان ايله تبريز چؤركچيلرينين مسئولو چؤركچيدن شكايت اولان محله‏يه گئتميشديلر. اونلار چؤرك مشتريلرى ايله ياخيندان صحبت ائله‏ييب مشكلاتى ايله تانيش اولورلار. شكايت اولونان چؤركچيدن تحقيقات آپاريلير. شكايتين دوزگون اولدوغونو تصديق ائديب اونو محكمه‏يه گؤندريرلر.

 تبريز شهر کمیته‏سينده آذرى ديلينين تدريسى اوچون كلاس آچيلميشدى. بو كلاسدا فرقه مسئوللارى اشتراك ائده بيلردى. حومه مسئولاريندان توتموش شهر کمیته‏سى مسئولارينا قدر آذربايجان ديلينده ياخشى اوخويوب يازا بيلمه‏يه‏نلر بو كلاسدا آد يازديرميشديلار. شاهين شووينيزم سياستى دؤرونده بوتون درسلر فارس ديلينده اولدوغونا گؤره آذربايجانلى ضياليلارين چوخو اؤز آنا ديلينده اوخويوب يازا بيلميرديلر. بو دوغرودان دا اورك سيخيجى بير حال ايدى. هر حالدا ملى حکومت زامانيندا بو آغير درده سون قويولمالى ايدى. بونو نظره آلاراق هله‏ليك ده اولسا آنا ديلينه واقف اولوب اونو اؤيرنمك لازيم ايدى. من ده بو كلاسدا اشتراك ائديرديم. تدريس ائدن آغاى گنجعلى صياحى ايدى. من اونو بيرينجى دفعه ايدى  گؤروردوم. آغاى صباحى اوشاقليق زامانيندا اؤز عميسى ايله باكى‏يا گئتميشدى. اوردا مكتبه گئدير. درسه كتابا علاقه‏سى آرتيق اولان صباحى اؤز جاوانليق دؤورونو آرخادا قويوب مكتب يوللارينى آخيرا كيمى اؤتوب معلم اولور و سونرالار "گنجه" شهرينده ادبيّاتدان درس وئرمگه باشلايير. صباحى ايرانلى اولدوغونا  گؤره 1938-نجى ايلده اونو عائله‏سى ايله قازاخيستانا سورگون ائديرلر.

 گنجعلى صباحى او زامانلار آذربايجاندا ادبى ديليميزى منيمسه‏ميش اولان یگانه معلملردن ايدى. او وطنيميزده يئنى تاسيس اولموش دانشگاهدا استاد عنوانى ايله ادبيّاتدان درس وئرمه‏يه  جلب اولونموشدو. تبريز راديوسو ايشه باشلاياندان سونرا راديونون ادبى شعبه‏سينده فعاليته باشلاميشدى. تبريزده تشكيل اولان يازيچيلار و شاعرلر جمعيتينده بيز اونونلا ياخيندان تانيش اولدوق. صباحى عؤمرو بويو اؤز ادبى فعاليتيندن گئرى قالمادى! و بير چوخ ادبى اثرلر ياراتدى. اونون يازديغى حكايه‏لر قزئتلرده و سونرا كتاب شكلينده چاپ اولدو. صباحى حقيقى انسان ايدى.

 حومه‏ده ايشلر اؤز قايداسيندا ايره‏لى گئديردى. آغاى آهنگرى اؤز آكتيور دوستو قهرمانى‏نى ده معرفى ائتدى. دوغرودان دا اونون تمام حركتى كوميك ايدى. اوندان سوروشدوم:

 - فرقه‏يه عضو اولوبسانمى؟

 او دئدى:

 - يوخ! آمما ايندى عضو اولماق ايسته‏ييرم.

 بئله‏ليكله آكتيورلار دسته‏سينى سئچيب حاضرلاماق آغاى ميرحسين، آهنگرى و قهرامانينين عهده‏سينه قويولدو. تاماشا سالونونو باشا چاتديرماق اوچون بيزه نجار لازيم ايدى. بوندان اؤترو ده هئچ بير چتينليگه دوشمه‏ديك. چونكى حومه‏ده عضولردن نجاريميز دا وار ايدى. اونون كارگاهى حومه‏نين ياخينليغيندا يئرله‏شيردى. بو مسئله‏نى اونونلا آرايا قوياندا دئدى:

 - سيز فقط تاختالارى منيم اختياريمدا قويون، قالان ايشلر منيم عهده‏مه.

 نجار آكتيورلارين ايشينى آسان ائتمكدن اؤترو صحنه ياراتماليدى. بو صحنه يئرين سطحيندن ياريم متر اوجاليقدا قرار تاپماليدى. نجار اؤزو لازيم‏هاولان تاختالارى آليب گتيردى. بير گون زحمتدن سونرا صحنه حاضر و تمام اولموشدو. آكتيورلار دسته‏سى مشقه باشلاييب "كربلاى قوباد"ى حاضرلاماق ايسته‏ييرديلر. آمما بو نمايشنامه‏ده ايكى قادين اشتراك ائديردى. حومه‏ميزين قولو قاوالچى آدلى بير سارايدارى وار ايدى. قولو قاوالچينين عايله‏سى، آروادى و قيزيندان عبارت ايدى. اونلار حومه‏نين اوچونجو طبقه‏سينده بير اوتاقدا ياشاييرديلار. او آز ساوادلى اولسا دا تبريزده تانيمايان آز آدام اولاردى. قولو قاوالچى آدى ايله مشهور ايدى. او فرقه‏نين تشكيلينده چوخ مبارزه‏لرده اشتراك ائتميشدى. قولو قاوالچى هميشه حربى پالتار گئيردى. ايندى بير قادين آكتيور آختاريرديق. او بونو حس ائدن كيمى اؤز قيزينى تكليف ائله‏دى. دوغرودان دا بو قيزين چوخ گؤزل آكتيورلوق استعدادى وار ايدى. او اؤز رولونو طبيعى شكيلده ايفا ائديردى،. بئله‏ليكله ايفاچيلار ساريدان نگرانچيليغيميز قالمادى. تاماشانى اولدوغو كيمى يئرينه يئتيرمك اوچون اوركئستر ده لازيم ايدى. حومه‏نين سارايدارى قولو قاوالچى قاوال چالماغى عهدسينه آلدى. قارمون و تار چالان دا تاپديق. بونونلا بئله اوچ نفرليك اوركئستر ده حاضرلاندى. ايندى اوشاقلار "كربلاى قوباد" كومئديالى اثرى‏نين اوستونده ايشله‏مه‏يه باشلاديلار. هله حومه کمیته‏سينين مسئوللارى بو ايشين موفقيتله باشا چاتماسينا اينانميرديلار. بونا باخماياراق اونلارين منيمله ايشلرى يوخ ايدى. بير هفته‏دن سونرا آغاى آهنگرى نمايشنامه‏نين بديعى جهتدن حاضر اولدو خبرينى منه يئتيردى. او گوندن باشلاياراق  حومه عضولرينه جمعه گونونون آخشامى تاماشانين باشلانماسى باره‏ده خبر وئريلدى. بو تاماشايا داير اعلانلار يازيلدى. حومه‏نين قاپيسيندان آفيشالار آسيلدى. ساعات بئشدن بیلیط ساتيلماغا باشلادى. تاماشا سالونو ايكى قسمته آيريلميشدى. صحنه قاباغى بير تومان آرخا طرف بئش قيران. ساعات یئددیده تاماشا باشلاناجاقدى. عضولرين چوخو بير تومنليك بیلیط آليرديلار. ساعات یئدديده سالون دولموشدو. من و حومه مسئوللارينين هاميسى هيجان ايچينده ايديك. تاماشانين اوغورلو، اوغورسوز اولماغى هله معلوم دئييلدى. ساعات یئددی تمامدا صحنه‏نين پرده‏سى چكيلدى. اوچ نفردن عبارت اولان موسيقى اوركئسترى گؤروندو. پرده‏نين آچيلماسى ايله اوركئسترين چالماغى بير اولدو. اوركئستر آذربايجانين مشهور ملى سرودلاريندان بيرينى چاليردى:

يوردوموزو ياشاداجاق آديميزلا سانيميز

هندوستانين داغلاريندان اوجادير ايمانيميز.

 سس سالونو بوروسه ده تاماشاچيلاردان سس چيخميردى. اونلار بو سرودى چوخ ائشيتميشديلر، آمما بو حرارتله يوخ. سالون كيچيك اولدوغونا گؤره سرودون سسى ديوارلارى سؤكوب اطرافا ياييلماق ايسته‏ييردى. منيم گؤزلريم تاماشاچيلارين گؤزلرينه ديكيلميشدى. تاماشانين ايلك تاثيرينى اونلارين گؤزلريندن اوخوماق ايسته‏ييرديم. تبريز شهر کمیته‏سينين تبليغات مسئولو، حومه مسئوللارى قاباق سيرادا اوتورموشدولار. اونلارين باخيشلاريندان راضيليق علامتى گؤرونوردو. بير آزدان  سونرا سرود قورتاردى. ميرحسين صحنه‏يه چيخيب حسينقولونون "قزاقى" اويونونو اويناماسينى بيلديردى. سالوندان آلقيش سسلرى اوجالدى. اوركئستر قزاقى هاواسينى چالاندا، حسينقولو صحنه‏نين كناريندان چركلى پالتاردا صحنه‏يه آتيلدى. اونون صحنه‏يه آتيلماسى ايله اويناماغى بير اولدو. او بو اويناماقدا چوخ ماهر ايدى. آياقلارينى گؤرمك اولموردو. حسينقولو نقليّات گاراژينين سوروجولريندن بيرى ايدى. اونون ماهر صنعتكار اولدوغونو منه دئميشديلر. هامى اونو تعريفله‏ييردى. بونا گؤره ده بيز اونون صحنه‏يه چيخماسينا راضى اولموشدوق. آمما من اونو تعريفدن ده آرتيق گؤروردوم. اونون اويناديغى ريتم روسيا قازاقلارينين دوشمن اوستونه هجوملارينى ترنم ائديردى. بئله‏ليكله حسينقولو اؤز رقصينى قورتاردى. دوغرودان دا هامى اونون اويونونا حيران قالميشدى. تاماشاچيلار اونون تكرار صحنه‏يه قايتماغينى ايسته‏يه‏رك ال چاليرديلار. آمما ميرحسين صحنه‏يه چيخاندا ساكت اولدولار. ميرحسين برنامه‏نين ايكينجى قسمتينده دئدى:

 - ايندى سيز ايكى نفر بوكسورون مبارزه‏سينه تاماشا ائده‏جكسينيز.

 بو ايكى بوكسور ايكى قارداش ايديلر. اونلار دا نقليّات گاراژينين سوروجولريندن ايديلر. بيرينين آدينا حسين بوكسور، بيرينه على بوكسور دئييرديلر. بو ايكى قارداشى تبريزده تانيمايان آز اولاردى. هر ايكيسى ائنلى كوركلى، دولو بدنلى جاوان ايدى. ايندى بو ايكى بوكسور صحنه‏ده مبارزه ائديرديلر. تبريز ورزشكارلاريندان كمال آدلى بير جاوان دا بو مبارزه‏يه داورليك ائديردى. مبارزلرين اللرينده بوكسورلارا مخصوص الجك وار ايدى. مبارزه باشلاندى. اونلارين بيرى طرفين ضربه‏سيندن يئره ييخيليردى. داور بوردا حاضر  اولوب ساييردى. بير، ايكى، اوچ... بو زامان او يئريندن قالخيب آغير ضربه ائنديريردى. بو ضربه سهوه‏ن داوره توخونوردو. داور يئره سريليردى. نه ايسه اون دقيقه‏يه  ياخين طول چكن نمايشدن تاماشاچيلار گولوشوردولر و اونلارى تشويق ائتمكدن سارى ال ووروردولار. بئله‏ليكله بو نمايش ده سونا يئتدى. ميرحسين صحنه‏ده اعلان ائتدى:

 ايندى نؤبه عاشيق حسين جاوانيندير.

 عاشيق حسين جاوان اؤز مشهور بالابان چالانى ايله صحنه‏يه وارد اولدو. آلقيش سالونو بورودو. عاشيق حسين جاوانى من اؤزوم دعوت ائتميشديم. اونونلا شاعرلر مجلسينده تانيش اولموشدوق. من اونو دعوت ائدنده او دئدى:

 - منيم جمعه گونو دعوتيم وار. بونا باخماياراق اون بئش دقيقه سيزين حومه‏نيزده اولا بيله‏رم.

 بئله‏ليكله عاشيق حسين ايندى صحنه‏ده ايدى. اونون صدفلى سازى، گؤزل ملاحتلى سسى هامينى اؤز يئرينده دوندورموشدو. اونو مشايعت ائده‏نين قارا ايلانا بنزر بالابانى‏نين سسى تاماشاچيلارى سحرله‏ميشدى. عاشيق حسين جاوان اؤز يازديغى شعرى سازلا اوخويوردو. تبريزليلرين عاشيق هاوالارينا علاقه‏لرى حديندن آرتيقدير. بونا گؤره ده تاماشاچيلار آيرى عالمده ايديلر. عاشيق حسين بير نئچه برنامه اجرا ائديب گئتدى. بو زامان صحنه‏نين پرده‏سى باغلاندى. بير نئچه دقيقه‏دن سونرا نمايشنامه باشلاناجاقدى. "كربلاى قوباد" كومئدياسى يوخاريدا قيد ائتديگيم كيمى آذربايجانين مشهور آهنگسازى عزير حاجى‏بكوون "مشهدى عباد" كومئدياسينين اساسيندا يازيلميشدى. بوردا دا كربلاى قوباد پوللو بير آدامدير. اونون دؤره‏سينده فيرلانانلار اوندان پول چكمك اوچون هر بير كله‏يه ال آتيرلار.

 برنامه‏نين ايكينجى قسمتى همين كربلاى قوباد ايله باشلاندى. كربلاى قوباد نمايشنامه‏سى اجتماعى اولدوغونا گؤره تاماشاچيلارى دا اؤز آرخاسينجا چكيردى. سالونداكى تاماشاچيلار برنامه‏نى بؤيوك بير اشتياقلا قارشيلاديلار. منيم سئوينجيم حديندن آرتيق ايدى. چونكى چكديگيميز زحمتلر هدره گئتمه‏ميشدى. حومه‏ده گله‏جكده گؤره‏جه‏يگيميز ايشلر باره‏سينده ايناميم آرتميشدى. نمايشنامه باشلاناندا تبريز شهر کمیته‏سينين صدرى ميررحيم ولايى ده گلدى. او تمام برنامه‏لر قورتارانا كيمى اؤز يئرينده اوتوروب آخيرا كيمى برنامه‏لره باخدى. باشقا تاماشاچيلار كيمى گؤزلرينى صحنه‏يه ديكميشدى. آمما اونون قلبيندن نه‏لر كئچديگينى كيم بيليردى؟ نمايش اؤز حركتينه داوام ائديردى. بو حركتين كوميك، گولملى قسمتلرينده تاماشاچيلارين شاققا چكيب گولمكلرى ائشيديليردى. نهايت كربلاى قوباد نمايشى سونا يئتدى. برنامه‏لرين آخيريندا يئنه موسيقى، رقص آواز وار ايدى. بو قسمتده خصوصى ايفاچيلاريميز يوخ ايدى. ايندى ايفاچيليق تاماشاچيلارين اؤز عهده‏سينه دوشوردو. ميرحسين صحنه‏يه چيخيب سون برنامه‏نين هدفينى اعلان ائدنده، هامى بو برنامه‏نى آلقيشلادى. اوركئستر باشلاناندا تاماشاچيلاردان بير نفر صحنه‏يه چيخدى. او "قايتاغى" اويناماغى سفارش وئردى. اوركئستر قايتاغى چالماغا باشلادى. اوينايان جاوان اولدوغونا گؤره باجاريقلا اويناييردى. بير آز سونرا ايكى نفر ده اونا قوشولدو. ياريم ساعات اوزانان سون برنامه آواز ايله قورتاردى. بئله‏ليكله ايلك آدديملاريميزى موفقيتله آتديق. بو هنرى برنامه‏ده يوز تومن بیلیط ساتيلميشدى. بو مبلغ او زامانلار چوخ پول ايدى.

 ايكينجى دونيا محاربه‏سى قورتاراندان سونرا بوتون ماللارين قيمتلرى آشاغى گلميشدى. بو دا محتكرلره اعلان خطر ايدى. اونلار داها قيمتلرين باهالاشماياجاغينى يقين ائديب آنبارداكى ماللارينى يئنه بازار تؤكموشدولر. آليجيلار ايسه قيمتلرين داهادا آشاغى ائنمه‏سينى گؤزله‏ديكلرى اوچون بازاردا روكود گؤرونوردو. قيمتينى الدن وئرن پول يئنه ده اؤز قيمتينى اله گتيرمكده ايدى. بيز نجارا بورجلو اولدوغوموز اوچون اونون طلبينى اؤده‏ديك و ايكى بؤيوك ميز سفارش وئرديك. بو ميزلرين هر بيرينين اوزونو ايکی متر ائنلرى  بير متر اوتوز سلنتیمتر ايدى. بو ميزلر كتابخانانين قرائتخانه‏سى اوچون لازيم ايدى. هله ايشلرين چوخو آرخادا ايدى. تئاتر برنامه‏سينى ادامه وئرملى ايديك. بونا گؤره ده قارشيميزا گلن جمعه‏نى گؤزله‏ييرديك. سعى اولونوردو كئچن برنامه‏ده‏كى اولان سهولر آرادان گؤتورولسون. رئژيسسورلوق وظيفه‏سينى عهده‏سينه گؤتورن آغاى آهنگرى حديندن آرتيق مسئوليت حسّ ائديردى. او اولماسايدى بيز بو ايشه موفق اولا بيلمزديك. بيرينجى نمايش حومه‏ده و حومه‏دن كنار هيجان عمله گتيرميشدى. چوخلارين بو ايشدن خبرلرى اولماديغينا گؤره گيلئيليك ائديرديلر. بيز يقين ائديرديك كى، ايكينجى نمايشه يئريميز دار اولاجاقدير. بونونلا بئله حامى فعاليتده ايدى. ميررحيم ولايى‏نين الينه گيره‏وه دوشموشدو. او تبريزده هانسى بير حومه‏يه گئدنده آلتينجى حومه‏نى ايره‏لى سوروب دئيردى: گئدين 6-نجى حومه‏يه باخين گؤرون اوردا نه ايشلر گؤروبلر.......

..... آذربايجاندا امن آممانليق و فراوانليق حکم سوروردو. ملى حکومتين بختيندن اكينچيلرين زحمتى هدره گئتمه‏ميشدى. ايلين خوش، ياغيشين بول اولماسيندان كندليلر گؤتوردوكلرى محصولو يئربه‏يئر ائده بيلميرديلر. اونلار اؤز روزيلريندن آرتيغينى دؤلته ساتيرديلار. ملى حکومت كندليلردن آلينان تاخيلدان اؤترو فرقه‏چيلرى سفر بر ائديب اطراف ماحاللارا يوللاييردى. بو مهم مسئله اولدوغونا گؤره ملى حکومتين برنامه‏سينده قرار توتموشدو. چونكى شهرلرده چؤركچيلره لازيم اولان تاخيلى تأمين ائتمك لازيم ايدى. عصرلر بويو آذربايجانين تاخيل و تام كند محصولاتى تهرادا حمل اولونوردو. ايلك دفعه اولاراق آذربايجانين كند محصولاتى اؤز ائوينده قاليردى. بو دا تمام اهالينين سئوينجينه باعث اولموشدو. سهند داغينين قوزئيينده يئرله‏شن "قيرخ بولاقلارين" سولارى آرتميشدى. سارابى، اردبيلى، مشكين شهرى، اهرى، آلان‏بيراغوش ماحالينى اؤز بالالارى كيمى اطرافينا آلان آناميز ساوالان داغى باشينين اوستونده‏كى آغلى، قارالى بولودلاردان امديگى سودو، اؤز بالالارينا سخاوتله تقديم ائديردى. ساوالان دئديم، داغلاريميزين داغى اولان بو داغ اورميا گؤلونده‏كى يئنيليكلرى مشتولوق پيغامى كيمى خزره يئتيرنده او دا باشينين اوستونده‏كى بولودلارين گؤز ياشلارينى اؤز اطرافينا نثار ائديردى. آستارادان سالماسا، ماكودان زنگانا اوزانان يوللار آذربايجانين قلبى اولان تبريزده بيرله‏شيب، اوردان كيچيك قان دامارلارى وسيله‏سيله وطنيميزين هر طرفينه ياييلماقدا ايدى. ايرانين قانون اساسيندا قيد اولان، هئچ بير زامان حيات اوزو گؤرمه‏ين "انجمنهاى آيالتى و ولايتى" ايندى ايلك دفعه اولاراق آذربايجاندا حقيقت اوزو گؤرموشدو. آذربايجانين گئجه‏لرى آيلى، اولدوزلو، گوندوزلرى ايسه شفاف بولاق كيمى قايناييردى. تهراندا سلطنتين قان چاناغينا تكيه وئرن، چيگينلرينده "ماردوش" ضحّاكين پاقونلارينى داشييان شاه و اونون دؤلت باشچيسى حيله‏گر قوام ايلان كيمى قيوريلماقدا ايديلر. آذربايجانين گؤيلرينده پاريلدايان آل شفقلر بيچاق كيمى اونلارين گؤزلرينه سانجيليرى. هله گله‏جكده نه‏لر باش وئره‏جه‏گينى هئچ كيم بيلميردى. فعلاً آذربايجان بؤيوك آدديملارلا ايره‏لى گئديردى.

 اييرمی بير آذر قياميندا اؤزوندن فداكارليق گؤسترمه‏سينه و ملى حکومتين قورولماسيندا ائتديگى خدمتلرينه گؤره ملى تئاتر صحنه‏سينده بؤيوك ييغينجاق وار ايدى. بو ييغينجاقدا اونلارا اييرمی بير آذر مئدالى وئريله‏جكدى. آغاى پيشه‏ورى باشدا اولماقلا بوتون دؤلت و فرقه مسئوللارى گلميشديلر. ييغينجاق آغاى پيشه‏ورينين نطقى ايله باشلاندى. اونون صحبتينين اساسينى آذربايجان ايله تهران آراسيندا گئدن دانيشيقلار تشكيل ائديردى. او دئييردى:

 "تهران دؤلتينين بيزه قارشى آپارديغى سياسته باخماياراق، توتدوغوموز يول ايله گئده‏جه‏ييك. چونكى توتدوغوموز يول قانونى و مقدسدير."

 اييرمی بير آذر مئدالى وئريلن گون تشكيل اولان بو ييغينجاق اؤز تاريخى اعتبارينا گؤره بؤيوك اهمييته ماليك ايدى. خصوصاً آغاى پيشه‏ورينين و فرقه مسئوللارينين اشتراكى بونو ثابت ائديردى. بو ييغينجاقدا يوزلرله اييرمی بير آذر مئدالى ايله تلطيف ائديلدى. بو مئدال بير ايلليك دؤرده بيرينجى و آخرينجى مدال ايدى. من ايندى ده جسارتله دئيه بيله‏رم كى، بو مئدال ايله تلطيف اولانلار ايندى ده او مئدالى اؤزلرى ايله ساخلاييرلار. او گوندن سونرا تبريز خيابانلاريندا سينه‏سى مئداللى آداملارا چوخ راست گلمك اولوردو. اونلار سينه‏لرينى قاباغا وئره‏رك فخر ايله آدديملاييرديلار. اييرمی بير آذر مئدالى فقط تبريزه عايد دئييل، بوتون آذربايجاندا ملى حکومتين قورولماسيندا فعال اشتراك ائدنلره حصر اولونموشدو. فدائى دسته‏لرينده خدمت ائدنلر و اونلارين باشچيلارى اييرمی بير آذر مئدالى تلطيفينده هاميدان ايره‏ليده گئديرديلر. چونكى ملى حکومت فدائيلرين قدرتيندن وجودا گلميشدى.

 حومه‏ده ايشلر اؤز قايداسيندا گئديردى. آكتيورلار دسته‏سينين كئچن هفته صحنه‏يه قويدوغو تاماشانين سسى هر طرفه ياييلميشدى. حومه عضولرينين چوخو تاماشايا گله بيلمه‏ديكلرى اوچون تأسف ائديرديلر. معلوم اولدوغونا گؤره قارشيميزداكى جمعه گونوندكى نمايش بوندان آرتيق قارشيلاناجاقدى. آكتيورلار دسته‏سى سعى ائديردى بيرينجى نمايشده‏كى سهولر داها تكرار اولماسين. الده اولونان تجربه‏يه گؤره نمايشلرى بوندان دا آرتيق كيفيّتله وئرمك اولاردى. كونسئرتده ده‏ييشيكلر عمله گلملى ايدى. باشقا صنعتكارلار جلب اولماقلا برنامه‏لرده رنگارنگليك ياراتماق نظرده توتولموشدو. نهايت جمعه گونو اؤز قدملرى ايله حومه‏نى يئنه ايشيقلانديردى. حومه‏نين قاپيسيندا يانان چيراقلار، آسيلان آفيشالار جماعتين بورا توپلانماسينا سبب اولموشدو. عضولر بیلیط آليب يوخارى چيخماقدا ايديلر. ساعات یئددی تمامدا سالون يئنه دولموشدو. تبريزين باشقا حومه‏لريندن گلنلر وار ايدى. ماراقلى بوراسى ايدى كى، باشقا حومه‏لردن اوچ نفر تبليغات مسئوللارى دا گلميشدى. بو دفعه اؤزوم تبريزين ملى تئاترينا مراجعه ائديب آكتيورلارا لازيم اولان ساققال، بوغ، و كربلاى قوباد اوچون مخصوص پالتارلارى آغاى صمد صباحي‌دن بورج آلديم. ايكينجى تاماشا اوّلكيندن داها دا طمطراقلى كئچدى. بو دفعه دئمك اولار كى، صحنه‏ميز پروفئسسيونال خصوصيّتى داشى‏ييردى. كربلاى قوباد رولونو قهرمانى اويناييردى. او بو دفعه اوزون ساققالى ايله صحنه‏يه چيخاندا اونون كوميك حركتلرى تاماشاچيلارين گولوشونه سبب اولوردو. كونسئرت ايفاچيلاريندا دا ده‏ييشيكليك عمله گلميشدى. بير كامانچا چالان دا اضافه اولموشدو. بئله‏ليكله ايكينجى نمايشنامه ده موفقيّتله قورتاردى. بیلیطلر دئمك اولار كى، بير تومندن آشاغى ساتيلمادى. عضولر اؤزلرى بئش قيران عوضينه بير تومن وئريرديلر. بو دفعه حومه‏نين خيرينه ساتيلان بیلیطلر يوز تومندن آرتيق اولدو. حومه‏نين كتابخاناسيندان اؤترو وئريلن ميز سفارشى حاضر اولموشدو. حومه‏نين اداره هيئتى اجلاسيندا معلوم اولدوغو كيمى هامى خوشحال ايدى. حومه صدرى عنايت احمدزاده هاميدان چوخ سئوينيردى. من بو اجلاسدا يئنه بير تكليف ائديب دئديم:

 - بيز بو حومه‏ده ايكى دفعه تاماشا وئرميشيك، هر ايكيسينده ده اؤز عضولريميزى دعوت ائتميشيك.  دقت ائتسه‏يدينيز تاماشا گونو عضو اولمايانلار حومه‏نين قاباغينا ييغيشيب حسرت‏له حومه‏يه باخيرديلار. بيز غير عضولرى ده حومه‏يه جلب ائتمك و اونلارين دا بو تاماشادا اشتراك ائتمه‏لرى اوچون شرائط ياراتمالى‏ييق. شرايطى ده بو اولماليدير: عضولره تاپشيراق كى، اونلار فرقه‏يه عضو اولمايان قونوم-قونشولاريندان دا بو تاماشايا دعوت ائده بيلرلر. او گونه قدر آلتينجى حومه تبريز حومه‏لرينين ايچينده عادى بير حومه ايدى. آمما دؤردونجو و بئشينجى حومه ايره‏ليده گئديردى. تبريزين جنوبوندا لاله آدلى بير كند وار ايدى. بو كندده بير حوزه تشكيل اولموشدو. باشقا حومه‏نين تركيبينده ايدى. ايندى لاله كندينده اولان حوزه‏نى‏ده آلتينجى حومه‏يه وئرديلر...

 ديواردان آسديغيميز فعال و غيرفعال لؤحه‏سى اؤز ايشينه داوام ائديردى. بو لؤحه هفته‏ده بير دفعه عوض اولوردو. تبريز واغزاليندا معلوم اولدوغو كيمى ايكى حوزه‏ميز وار ايدى. بو حوزه‏لرين هر بيرينين اؤز صدرى اولسا.دا بونلارين مسئوليّتى بير نفرين عهده‏سينه قويولموشدو. بو بير نفر (آدى ياديمدا دئييل) راه‏آهن واغزالينين عالى رتبه‏لى و ياشلى ايشچى‏لريندن ايدى و ستارخانين سيلاحداشلايندان ساييليردى. حومه‏ده يا تبريز شهر کمیته‏سينده اونا چوخ احترام قاييل ايديلر. بو محترم آغا اوچ هفته ايدى حومه‏يه آدديم قويماميشدى. هفته‏نين اول گونو لؤحه‏ده‏كى آدلارى عوض ائدنده اونون آدينى لؤحه‏نين قارا قسمتينده يعنى غيرفعاللارين سيراسيندا يازديرديم. حومه مسئوللارى تعجبله منه باخيرديلار. حتى بير نفر اونون آدينين لؤحه‏دن پوزولماسينى مصلحت گؤردو. من ايسه اونون جاوابيندا دئديم:

 - بيزده هامى بير حقوقا مالكدير.

 ستارخانين سيلاحداشى اولان نئچه گوندن سونرا حومه‏يه گلدى. او اؤز آدينى لؤحه‏ده گؤرن كيمى احوالى پوزولان كيمى اولموشدو. حومه صدرينين اوتاغينا وارد اولوب اوتورموشدو. هئچ كيم ايله بو باره‏ده دانيشميردى. حومه صدرى اونا بيلديرميشدى كى، اونلارين هئچ بيرينين بو باره‏ده گناه‏لارى يوخدور. بو فقط تبليغات مسئولونون اوز سليقه‌سيدير. او جاواب وئره‏رك دئميشدى:

 - بوردا تبليغات مسئولونون دا گناهى يوخدور. گناه منيم اؤزومده‏دير. من تهرانا سفر ائتميشديم. بو سفردن قاباق حومه‏يه خبر وئرملييديم.

 من حومه صدرينين اوتاغينا وارد اولاندا اونو گؤروب سالام وئريب الينى سيخديم. او گولومسه‏يه‏رك منه دئدى:

 - سندن هئچ گيلايم يوخدور. سن اؤز وظيفه‏نى انجام وئريبسن. من اؤز گناهيمى بوينوما آلاراق سندن خواهش ائديرم قوجاليغيمى نظره آلاراق منيم آديمى او قارا لؤحه‏دن پوزون. يوخسا بير دقيقه ده بوردا اوتورا بيلمرم.

 من در حال آياغا دوروب اونون آدينى او قارا لؤحه‏دن سيلديم. ستارخانين سيلاحداشى اولان بو آغا سونرالار ثمره‏لى فعاليّته باشلادى. اوچ هفته‏ليك غيبت ائتديگى زامانين تمام گزارشلرينى حومه‏يه تقديم ائتدى. اونون مسئولو اولدوغو حوزه‏لر باشقا حوزه‏لرين ايچينده آد قازاندى. گلن هفته‏لرين بيرينده اونون آدى قيرميزى لؤحه‏يه يازيلدى.

 كتابخانايا سفارش وئريلن ميزلر حاضر اولموشدو. تشكيلات مسئولو، مالى مسئول و من لازيم اولان شئيلرى آلماق اوچون بازارا گئتديك. بيرينجى آلديغيميز شئى ميزلرين اوستونه لازيم اولان اؤرتوك ايدى. اوزونلوغو بئش مترياريم ائنى بيرمترآلتميش سانتيمتر اولان بو اؤرتوك ياشيل ماهوتدان ايدى. ايكى ميزين‏ اوستونو اؤرته بيلردى. "لورنز" ماركالى بؤيوك بير راديو آلديق. حومه‏نين بزگى هم ده كتابخانانين ياراشيغى اولا بيلردى. هله‏ليك ده اولسا شاهمات، دومينو، تخته‏نرد، و باشقا تفريح اوچون لازيم اولان شئيلرى آليب حومه‏يه گتيرديك. حومه‏ده اولان بوتون عضولر بيزى آلقيشلاديلار. حومه‏ده بؤيوك بير بايرام وارميش كيمى هامى سئوينيردى. هامينى هر شئيدن قاباق راديو مارقلانديريردى. آخى او زامانلار فقط اعيانلارين ائولرينده راديو تاپماق اولاردى. آلتميش فاييز ائولرده راديودان اثر يوخ ايدى. راديودان خبرلره قولاق آسماق ايسته‏ينلر قهوه‏خانالارا گئتمه‏لى اولوردولار. او زامانلار تبريزين ستارخان خيابانيندا اولان قهوه‏خانالاردا بئله راديولار وار ايدى. ائولرينده راديوسو اولمايانلار بو راديولاردان وئريلن خبرلره يا دا اوخونان تصنيفلره حسرتله قولاق آسيرديلار. ايندى حومه‏يه آلديغيميز راديو بؤيوك نعمت حساب اولوردو. تشكيلات مسئولو انور مسگرزاده‏نين بيرينجى ايشى امتحان ائتمك اوچون راديونو برقه وصل ائتدى. بير آزدان تهراندان قمرخانيمين گؤزل اوخودوغو بير تصنيف ائشيديلدى. هامى هيجانا گلميشدى. بو ايلك راديو سسى ايدى، تبريز حومه‏لريندن اوجاليردى. اوشاقلار راديونون كانالينى عوض ائتديلر. آه، بو دا سارا قديمووانين سسى ايدى. اونون سسى دوغماليقدان خبر وئريردى. آذربايجان موغامينين اساسيندا قورولموش بو اوخوماقلار انسان روحونون درينليكلرينه ائنير و اونو كؤوره‏لديردى. بازاردان آلديغيميز ياشيل ماهوت پارچا ميزلرين اوستونده اؤز اندازه‏سينده دوزگون ايدى. بؤيوك سالونون ياراشيغينى آرتيريردى. ائرته‏سى گون حومه‏ده اداره هيئتى‏نين اجلاسى  وار ايدى. بو اجلاسدا يئنه ده حومه‏ده يارانان كتابخانا باره‏سينده صحبتلر اولدو و بو ايشين آخيرا كيمى ادامه تاپماسينا تصميم توتولدو. حومه صدرى آغاى عنايت احمدزاده دئدى:

 - بو معلومدور كى، كتابسيز كتابخانا اولماز. كتابلارين تأمينى باره‏سينده تدبيرلر لازيمدير. بو باره‏ده منيم تكليفيم وار. او دا بوندان عبارتدير كى، بيز فرقه مسئولاريندان حومه‏يه دعوت ائدك. كتاب مسئله‏سينى اونلارلا اورتايا قويوب بو كتابخانايا لازيم اولان كتابلارى الده ائتمك اوچون اونلاردان کمک ايسته‏يك.

 بو فيكرين دوزگون اولدوغونو اداره هيئتى تصديق ايله‏دى و بو كتابخانايا آد لازيم اولدوغو اوچون مناسب آد تاپماق لازيم گلدى. من آذربايجانين مشهور پئداقوقو رشديه‏نى تكليف ائتديم. بئله‏ليكله اداره هيئتى بو آد مسئله‏سيله راضيليق ائتدى. اجلاسين سونوندا حومه صدرى بو گونكو قرارلارى شهر کمیته‏سينين سرانجامينا وئره‏جه گينى بيلديره‏رك علاوه ائتدى:

 - "رشديه" نه اينكى آذربايجانين، حتى بوتون ايرانين مدنيّت خادملريندن بيرى ايدى. او ايلك دفعه اولاراق ايراندا اصول جديد مكتبنين پايه‏سينى قويموشدو. اؤزو ده معلم اولدوغو اوچون اوشاقلارين تعليم تربيته‏سينده بؤيوك خدمتلرى وار ايدى.

 اونون شكلينى بؤيوتدوروب ياراشيقلى بير قابا توتدوروب حاضر ائله‏ديك. كتابخانا سالونونون يوخارى باشيندا كيچيك بير ميزين اوستونده‏كى راديونون يوخاريسيندا رشديه‏نين شكلينى آسديق. اوستونده ده بئله بير يازى قرار وئرديك:

 "آلتينجى حومه‏نين رشديه آدينا كتابخانا اوجاغى"

 حومه‏يه هديه اولاجاق كتابلارا مناسب رف لازيم ايدى. حومه‏نين نجارى اندازه‏سين گؤتوروب ايشه باشلادى. آخشام چاغى آغاى ولايى حومه‏يه گلميشدى. اداره هيئتى‏نين قبول ائتديگى قرارلارى اونونلا آرايا قويدوق. ولايى دئدى:

 - گؤزل فيكردير. سيز تمام ايشلرى آماده ائدين. حومه‏يه دعوت اولان قوناقلارى شهر کمیته‏سى نظاما سالار.

 بئله‏ليكله بيزيم ايشيميز بير آز دا آسان اولدو.

 جمعه گونلرى مرتب اولاراق حومه‏ده تئاتر دسته‏سينين تاماشالارى داوام ائديردى. تاماشاچيلارين سايى گوندن گونه آرتيردى. غير فرقه‏چيلر ده ياخيندان اشتراك ائديرديلر. آكتيورلارين تجربه‏لرى آرتديقجا تاماشالار اؤز حقيقى چهره‏سينى تاپيردى. بو تاماشادان عايد اولان پوللار مادّى جهتدن بيزى تأمين ائديردى. آخشام چاغيلارى حوزه‏لرين اجلاسلارى قورتاراندان سونرا عضولرين بعضيلرى حومه‏ده قاليب كتاب‏خانادا اولان شاهمات، تخته‏نرد يا دومينو اويناماغا مشغول اولوردولار. كتابخانا آماده اولماسا دا تبريزين گونده‏ليك قزئتلريندن استفاده ائديب مطالعه‏يه مشغول اولوردولار. راديونون دا اؤزونه مخصوص هوسكارلارى وار ايدى. حومه ياواش-ياواش سياسى مسئله‏لرله برابر مدنى عالمه ده آدديم قويماقدا ايدى. عضولر حومه‏نى اؤز ائولرى كيمى حساب ائديرديلر. اونلارا هئچ بير محدوديت يوخ ايدى. نقليّات گاراژينين سوروجولرى قهووه‏خانالار كونجوندن آيريليب اؤز بوش واختلارينى حومه‏نين كتابخانا سالونوندا كئچيريرديلر. اونلار بعضى واختلار سياسى مسئله باره‏سينده قيزغين بحثه وارد اولوردولار.  بير مؤضوع باره‏سينده نتيجه آلا بيلمه‏يه‏نده حومه مسئوللارينا مراجعه ائديرديلر. بو دا اونلارين سياسى معلوماتلارينين يوخارى گئتمه‏سينه سبب اولوردو. بوندان قاباق حومه‏ده حوزه‏لرين اجلاسى قورتاراندان سونرا عضولرين هاميسى داغيليب ائولرينه گئديرديلر. ايندى ايسه نمايشلر باشلاناندان بو طرفه حومه اونلارا بؤيوك مدنيّت اوجاغينا چئوريلميشدى. حتى شهر کمیته‏سينين مسئوللارى، ايشچيلرى باشقا حومه‏لرين عضو يا مسئوللاريندان كؤنوللرى شاهمات اويناماق ايسته‏سه‏يدى، آلتينجى حومه‏يه گليرديلر. چونكى او زامانلار تبريزده ائله بير كلوپ يوخ ايدى. نهايت حومه‏ميز حومه‏لر ايچينده حومه اولوردو.

 تبريزين سرو آغاجلارى هله يام- ياشيل ايدى. سهندين قارلى باشيندان اسن كولكلر آدامين روحونو اوخشاييردى. شهرين اطرافينداكى ايده‏ليكلرين عطرى هر طرفى بوروموشدو. هر چنار باشيندا يووا سالان يئرلى قوشلارين نواسى اوغورلو بشريت سيمفونياسينى ترنم ائتمكده ايدى. تبريزين باشى اوستوندن اؤتن دورنالار آزادليق نامينه اؤز له‏لكلرينى بو قوجامان شهره نثار ائديرديلر. عينالى داغى بير مورخ كيمى اؤز بالاسى اولان بو قهرمان شهرين دفعه‏لرله پروازلانديغين و قانسيز اووچولارين آمانسيز اوخو ايله يارالانديغين تاريخ دفترينه يازماقدا ايدى:

يئنه تازه‏لندى کهنه دردلريم،

شاعرين دوشوبدور يادينا تبريز.

هر سؤز باغچاسيندان بير چيچك دريب،

بو شعرى باغلاديم آدينا تبريز.

 ايندى ستارخانلارين، باغيرخانلارين، حيدر عم‏اوغلولارين، على مسيولارين، حسين باغبانلارين، شيخ خيابانيلرين ياريمچيق قالان قياملارينين سكانى‏نى ائل اوغلو پيشه‏ورى اؤز الينه آلميشدى. تبريزين قلبى دؤيونوردو. دونيا خالقلارى گؤزلرينى بو شهره ديكميشدى. اونلار بيليرديلر كى، تبريزين كؤهلن آتى شاهه قالخاندا هئچ بير قدرت اونون قاباغينى آلا بيلمز. او دؤرد نالا چاپيردى. بئله بير زاماندا آلتينجى حومه‏ده حاضرليق ايشلرى گئديردى. كتابخانانين ديوارلارى او گوندن شعارلارلا بزنمكده ايدى. حومه‏نين داخلى، خارجى منظره‏سينده تغييرات وجوده گلميشدى. شهر کمیته‏سيندن وئريلن خبره گؤره ائرته‏سى گون ييغينجاق تشكيل تاپاجاق و دعوت اولونان قوناقلار حومه‏ده حاضر اولاجاقديلار. كتابخانانين يارانماسى بو ييغينجاقدان آسيلى قالميشدى. حومه صدرى هاميدان آرتيق هوسله چاليشيردى. هر شئيين اؤز يئرينده اولماسيندان اؤترو دستورلار وئريردى. قوناقلارى لايقينجه قارشيلاماق اوچون شيرينى و مئيوه واجبدن ساييليردى. ائرته‏سى گون سحر بازارا گئديب مئيوه و شيرينى تهيه ائتديك. بئله‏ليكله قوناقلارين گلمه‏سينى گؤزله‏مگه باشلاديق. هر شئى اؤز يئرينده ايدى. من بو ييغينجاقدا صحبت ائده‏جه‏ييم سؤزلرى يازيب آماده ائتميشديم. گون اورتادان سونرا شيرينى، مئيوه‏لر ميزين اوستونه دوزولدو. قوناقلار ساعات آلتيدا حومه‏ده ايديلر. حومه‏يه ايلك آدديم قويانلاردان تبريز شهر کمیته‏سينين صدرى ميررحيم و تشكيلات مسئولو على‏زاده ايدى. اونلارين نظرينى هر شئيدن قاباق ديوارلارا نصب اولان شعارلار جلب ائتميشدى. ميررحيم ولايى‏نين گؤزلرى بير شعارا ديكيلى قالميشدى. او منه باخا- باخا ديوارداكى شعارى گؤستريب دئدى:

 - بو شعار ندير؟ "ياشاسين اراده‏ميزى تمثيل ائدن ملى قوشونوموز"

 او بو شعارى اوخويوب علاوه ائتدى:

 - شعار  اؤز ديليميزده آيدين و هامينين باشا دوشه‏جه‏يى كيمى يازيلسين. بوردا "تمثيل" كلمه‏سى ندير؟. بو كلمه‏نى كيم باشا دوشه‏جك. ائله بير زاماندا كى، خالقيميزين سکسن فايزى ساوادسيزدير. سيز ياخشى اولاردى كى، تمثيل سؤزونون عوضينه يارادان، ياخود، محکمله‏دن سؤزلريندن استفاده ائده‏يدينيز.

 ميررحيم ولايى‏نين بو تنقيدى انكار اولونماز ايدى. اونون فيكرى منيم اؤز فيكريم‏له دوزگون گليردى. آمما يازديغيميز بو شعار تصويب اولموش شعارلاردان ايدى. بو سؤزو ولايى‏يه دئينده او جاواب وئردى:

 - آخى او شعارلارى تصويب ائدنلرين اؤزلرى ده اؤز آنا ديللرينى بيلميرلر. چونكى بيزيم اينديه قدر آنا ديليميزده مكتبميز اولماميشدير. بيزيم اينديكی قياميميز دا ائله بو نقصانلارى آرادان بير دفعه‏ليك آپارماقدان اؤترو يارانميشدير.

 بو زاماندا حومه‏نين پيلله‏لريندن قوناقلارين آياق سسلرى ائشيديلدى. بيز قوناقلارين استقبالينا چيخديق. قوناقلارين آردى كسيلميردى. اونلار كتابخانا سالونونا وارد اولان كيمى ايلك نظرلريمى جلب ائدن يوخارى باشدا آسيلان كتابخانا لؤحه‏سى ايدى. رشديه‏نين بؤيودولموش شكلى بو اوجاغا زينت وئريردى. چاغيريلان قوناقلارين ايچينده اؤز كتابخانالارى ايله مشهور اولان شخصيتلر ده وار ايدى. سالون دولموشدو. چاغيريلان قوناقلارين هاميسى گلميشدى. بو آندا حومه‏نين صدرى منى كنارا چكيب دئدى:

 - مصلحت اولسا قوناقلارا خوش گلدين دئمك و اجلاسين آچيلماسى منيم عهدمده اولسون.

 من جاوابيندا:

 - چوخ دا گؤزل اولار. بير دفعه‏ليك اجلاسين اداره اولونماسى دا سيزين اختيارينيزدا اولسون.

 بئله‏ليكله احمدزاده ييغينجاغى آچيق اعلان ائديب اونلارا خوش گليبسينيز دئييب خير ايشلرده قاباق سيرالاردا آدديم آتماقلارينى آرزولادى. بير نئچه كلمه ده كتاب، كتابخانا باره‏سينده و اونون اهميتيندن دانيشيب سؤزو منه وئردى. ييغينجاقدا اولانلارين هاميسى عالى ساوادلى آداملار ايديلر. اونلارين ايچينده وزير معاونلرى ده وار ايدى. اونلارين قارشيسيندا دانيشيب اؤز مقصديمى چاتديرماق اوچون بير هفته قاباقدان حاضرليق آپارميشديم. تمام دوشونوب مصلحت بيلديگيم صحبتلرى قيد ائتميشديم. ايندى او زاماندان آلتمیش ايلدن آرتيق كئچيبدیر. اونلارى دقيق شكيلده دئيه بيلمه‏سم ده صحبتلريم هانسى جريانلارين اطرافيندا گئتديكلرى باره‏ده يازا بيله‏رم. اول ملى حکومتين بير ايل عرضينده گؤردويو ايشلر باره‏سينده ايضاحات وئرديم. ايلك دفعه اولاراق تبريزده دانشگاهين آچيلماسيندان مكتبلريميزده آنا ديلينده گئدن تحصيلدن و بوندان اؤترو ده لازيم اولان درس كتابلاريندان، ملى تئاتردان فيلارمونيادان، فهله‏لر سنديكالاريندان، تبريز راديوسوندان، ملى موزئيدن، كوچه‏لرين آسفالت اولماسيندان، شاعرلر جمعيتينين تشكيليندن و ساير نائيليتلردن دانيشيب، علاوه ائتديم:

 "قيسا مدتده بو ايشلر گؤرولسه ده كؤره‏جه‏گيميز ايشلر هله قاباقدادير. بيز عمومى حالدا كتاب و كتابخانا باره‏سينده چوخ آز ايشلر گؤرموشوك.  بير خالقين مدنيتيندن صحبت گئديرسه، اونون كتابخاناسيندان، كتاب اوخويانلاريندان دا صحبت گئتمه‏ليدير. ايرانين و عينى حالدا آذربايجانين بؤيوك شهرلرينده كتابخانا يا خود كتاب ماغازالارى حديندن آرتيق آزدير. عوضينده ايسه ترياك يا شيره چكيلن قهووه‏خانالارين سايى حديندن آرتيق‏دير. بئله زاماندا ملى حکومت بو فسادخانالارين كؤكونو قوروتموش‏دور. ايندى بونلارين يئرينده مدنيّت اوحاقلارينى ياراتماق لازيمدير. بيز بو مدنى اوجاقلارين بيرينى آلتينجى حومه‏ده تشكيل وئرميشيك. حومه سياسى تشكيلات اولسا دا اونون كناريندا بئله مدنى اوجاقلارين اولماسى داها الوئريشلى اولور. تشكيل وئرديگيميز اوجاق رشديه آدلى بير كتابخانادير. آمما كتابى اولمايان كتابخانايا، كتابخانا دئمك اولارمى؟ البتّه دئمك اولماز. ايندى بيز بو اوجاغى حقيقى بير كتابخانايا دؤندرمك اوچون بيزه كتاب لازيم اولدوغونو اعلان ائديريك. بو كتابلارى اله گتيرمك بيزه چتين اولدوغو اوچون سيزين كيمى دوستلاردان کمک ايسته‏ييريك. سيز اؤزونوز اهل كتاب اولدوغونوزا گؤره كتابسيزليق دردينى ياخشى بيليرسيز. بونو نظره آليب اؤز يارديم الينيزى بيزه طرف اوزادين".

 سونرا سؤز آغاى ميررحيم ولايى‏يه وئريلدى. اونون دا سؤزلرى كتاب و كتابخانا باره‏سينده ايدى. او دييردى:

 "آلتينجى حومه‏ده تشكيل اولونان بو كتابخانا تبريز حومه‏لرينين ايچينده بيرينجى آدديمدير. اميدواريق بئله خيرخواه ايشلر آذربايجانين هر گوشه‏سينده گؤرولسون. بلكه ده خالقيميز عصرلر بويو چكديكلرى ساوادسيزليق دردينى اونوتدو. بلكه ده دونيانين باشقا خالقلارى كيمى آد، سان صاحبى اولدو".

 سونرا قوناقلاردان يئتميشه ياخين ياشى اولان بير نفر سؤزه باشلاييب دئدى:

 "من یئددی ياشيمدان كتاب هوسكارى‏يام. كتابلا ياتيب كتابلا اويانميشام. ايندى منده اولان جهتلرين دئمك اولار كى، هاميسينى اوخودوغوم كتابلارا بورجلويام. هله اوشاقدان آتامين گونده‏ليك منه وئرديگيى جيب خرجينى كتابا خرجله‏يه‏رديم. ايندى اؤزومه لايق كتابخانام واردير. بو دا معلومدور كى، من اؤلندن سونرا بو كتابلاردان خالقيميز استفاده ائتمليدير. چوخ خوشحالام بو گون منى بورا دعوت ائديبسيز. بو كتابخانانين كتابا احتياجى اولدوغونا گؤره كؤنوللو اولاراق سکسن جلد كتاب بو حومه‏يه هديه ائديرم".

 قوناقلارين هاميسى اونو آلقيشلادى. باشقا قوناقلار دى اؤز نوبه‏سينده هديه وئرديكلرى كتابلارى اعلان ائتديلر. اونلار سخاوتله اون جلد كتابدان توتوب أللی جلد كتابا قدر هديه وئرديلر. قوناقلارين بعضى‏سى ده يا كتابلارى آز اولدوغوندان و يا خود كتابلارينى اؤزلريندن آييرا بيلمه‏ديكلرينه گؤره پول هديه ائتديلر. او زامانكى او فرحلى آخشامدا اوچيوز جلد كتاب و اوچيوزأللی تومان پول حومه‏نين اختياريندا قويولدو. سونرا قوناقلار شيرينى و مئيوه صرف ائديب داغيلديلار. ائرتسى گون كتابلارين آياقلارى حومه‏يه آچيلدى. اوچ گوندن سونرا آلتينجى حومه كتابخانا صاحبى اولدو. هديه وئريلن پوللارى كتابا خرجله‏ديك. بئله‏ليكله حومه مسئوللارينين بو كتابخانا آرزوسو حقيقه‏ته چئوريلدى. نجارا سفارش وئريلن كتابخانا رفلرى حاضر اولوب رنگلنميشدى. كتابلار رفلره دوزولوب اوخوجولارى گؤزله‏ييردى.....

  .....حومه ده ايشلر اؤز قايداسيندا ايره‏لى گئديردى. حوزه‏لرده ياخيندان اشتراك ائديرديم. فرقه‏يه عضو اولانلارين سايى گوندن گونه آرتيردى. آذربايجاندا، تبريزده ساكتليك ايدى. تبريزده نشر اولان آذربايجان قزئتى آينا كيمى خالقين آرزولارينى ترنم ائديردى. فرقه‏نين رهبرى آغاى پيشه‏ورى‏نين مقاله‏لرى بو قزئتين بزه‏گى اولموشدو. بوتون ايشلر اؤز عادى حاليندا ايدى. حومه‏نين آكتيورلار دسته‏سى اؤز تاماشالارينا داوام ائديرديلر. كتابخانين ترتيبيندن ايره‏لى گلن بورجلاريميزى اؤده‏ميشديك. آرتيق پولوموز دا وار ايدى. من بو پوللارى خرجلمك اوچون يئنى‏يئنى برنامه‏لر فيكرينده ايديم. بير گون حومه مسئوللارينين اجلاسيندا بير مسئله‏نى ايره‏لى سؤروب دئديم:

 - بو حومه‏ده يا حومه اطرافينداكى ائولرين بيرينده يانغين باش وئرسه نه ائتملى‏ييك؟

 يئنه مسئوللار بير-بيرينين اوزونه باخماغا باشلاديلار. مسئوللارين بيرى خبر آلدى:

 - اولمايا سيز ايسته‏ييرسينيز حومه‏نى آتش نشانى اداره‏سينه دؤنده‏ره‏سينيز؟

 جاواب وئرديم:

 - لازيم اولسا بلى!

 حومه صدرى جدى حالدا دئدى:

 اؤز فيكرينيزى آيدينلاشديرين:

 - مسئله آيديندير: بيز ايکی متر اوزونو بيرمترياريم ائنى تاختادان كنارلارى حاشيه‏لى لؤحه قاييريب ديواردان آساجاغيق آلتي عدد بئل، آلتي عدد كولونگ، آلتي عدد قوملا دولو وئديره، بير اوزون نرديبان، یئددی متر باشى قارماقلى يوغون ايپ. بيزه لازيم اولان وساييل بونلاردير. بو نه اينكى بير حومه‏ده حتى بوتون اداره‏لرده، سازامانلاردا دا اولماليدير. چوخلو پولا دا احتياج يوخدور.

 آرتيق مسئله هامييا آيدين اولموشدو. حومه مسئولو هميشه‏كى كيمى من موافقم دئدى. باشقا مسئوللار طرفيندن تصويب اولدو. همين دقيقه ايشه باشلاديم. نجارين يانينا گئديب لؤحه‏نين اؤلچوسونو وئرديم. فرقه‏نين عضوى اولان بو نجار الينده‏كى ايشلرى يئره قويوب لؤحه‏نى قاييرماغا باشلادى. حومه‏نين تشكيلات مسئولو ايله بازارا گئديب يانغين شعبه‏سينه لازيم اولان وسايللرى آلديق.

 بئله‏ليكه اوچ گوندن سونرا يانغين سؤندورن شعبه‏نين وساييللرى حاضر اولموشدو. لؤحه‏نى اؤز يئرينه آساندان سونرا اونو قيرميزى رنگ‏له بوياديق. بئل، كولونگ، وئديره‏لر و نردبان رنگلندى. وساييللر رديف ايله بير-بيرنين يانيندا لؤحه‏دن آسيلدى. وئديره‏لره قوم دولدوروب لؤحه‏نين آلتيندا يئره دوزدوك. نردبانى لؤحه‏نين كناريندا ديواردان آسديق. باشى قارماقلى ايپى ايسه دسته‏له‏ييب لؤحه‏نين او بيرى طرفينده يئرلشديرديك. اوستونده يازديق:

 "آلتينجى حومه‏نين يانغين سؤندورن شعبه‏سى"

 بئله‏ليكه يانغين سؤندورن شعبه ده ياراندى. ايشلر بونونلا قورتارميردى. بو شعبه‏يه بير هيئت لازيم ايدى. گونلرينين چوخو حومه‏ده كئچن عضولردن آلتي نفرليك هيئت سئچيلدى. اونلار دا اؤز آرالاريندان بير نفر رييس سئچديلر. بو شعبه‏نين اداره‏سى اونلارا تاپشميريلدى. نئچه گوندن سونرا ميررحيم ولايى حومه‏يه گلميشدى. پيلله‏لرى چيخيب ايكينجى مرتبه‏يه آدديم قوياندا گؤزلرى آلتينجى حومه‏نين يانغين سؤندورن شعبه‏سينه ساتاشاندا تعجّبدنمى، سئوينجدنمى قورويوب يئرينده قالدى. او نه دئيه‏جه‏گينى بيلميردى. گؤزلرينده گؤرونن نارين تبسمدن معلوم اولوردو كى، هم تعجّب ائديب، هم ده سئوينيب. مير رحيم ولايى حومه مسئوللارينى اؤز كناريندا گؤرنده دئدى:

 - بئله بير شعبه‏نين بوتون حومه‏لرده تشكيل اولماسى چوخ ياخشى اولاردى.

 او تبريز حومه‏لرينه باش‏ ووراندا آلتينجى حومه‏ده اولان يئنيليكدن دانيشير و اونلارا تاپشيرير كى، بيزيم حومه ايله ياخيندان علاقه‏ده اولسونلار. باشقا حومه‏لرين مسئوللارى، خصوصاً تبليغات شعبه‏لرينين مديرلرى حومه‏ميزه گلمكده ايديلر. بونو دا دئمه‏لى‏يم كى، بيز حومه‏ده آيدا بير دفعه ديوار قزئتى نشر ائديرديك. بو قزئتين سون نؤمره‏سى بو آيدا تمام اولموشدو. بو دا ايكى نسخه‏ده چيخيردى. بيرى شهر کمیته‏سينده ديوارا وورولوردو. ايكينجى‏سى ايسه حومه‏ده اؤز مخصوص يئرينده آسيليردى. بو قزئتده ايرانين، آذربايجانين سياسى، اجتماعى مسئله‏لرى باره سينده مقاله‏لر وار ايدى. بير قسمتينده ده حومه‏نين قرار توتدوغو محله‏لرين باره‏سينده يئنيليكلره، يئنى خبرلره اختصاص وئرميلميشدى. قزئتين تام اورتاسيندا طنز بير كاريكاتور قزئتين ياراشيغينى داها دا آرتيريردى. بو كاريكاتورون مؤضوعسو بئله ايدى: آذربايجان گونش شكلينده وئريلميشدى. بو گونشدن قالخان شعالار تهراندا باش وزير قوامين گؤزلرينه سانجيلير و اونو سارسيديردى. حومه‏ميزده صنعتكار رسّام و گؤزل خطى اولان عضولريميز وار ايدى. اونلار اؤز بوش واختلارينى حومه‏نين اختياريندا قويوب جدى شكيلده فعاليت ائديرديلر. حومه‏ميز تبريزين غرب طرفينده گولوستان باغيندان باشلانيب منجم خيابانى، خطيب، شام‌قازان، واغزال و لاله كندينه قدر اوزانيردى. آلتينجى حومه تبريزين ان گئريده قالمبش محله‏لرين احاطه ائديردى. اهاليسى ايسه زحمتكش اولماقلا برابر بعضيلرى اكينچيليك‏له مشغول ايديلر. حوزه اجلاسلارى گون اورتادان سونرا ساعات دؤردده باشلانيب ساعات آلتيدا قورتاريردى. بو زامانلار حومه‏نين ساكت و آرام چاغلارى اولوردو. ساعات آلتيدا اجلاسلار قورتاراندان سونرا حومه‏ده جانلانما باشلانيردى......

بیرگون سالونون قاپيسى آچيلدى. بير نفر نفسى بوغونوق حالدا ايچه‏رى داخل اولااولا دئدى:

 - نقليّات گاراژى اود توتوب يانير!

 هامى ايلان چالميش آداملار كيمى هيجان‏لى اولدولار. داها دايانماغا گلمزدى. من سالوندان چيخاندا يانغين سؤندورن لؤحه‏سينين اوستونده‏كى وسيله‏لرين هئچ بيرينى اؤز يئرينده گؤرمه‏ديم. عضولر اونلارى اؤزلرى ايله آپارميشديلار. نقليّات گاراژى تبريزين او دؤورده ان بؤيوك گاراژلاريندان ايدى. اورا ملى حکومتين اؤز مالى اولدوغونا گؤره آذربايجاندا يوك داشييان ماشينلار بوردا يئرلشيرديلر. بيز گاراژين قاپسينا يئتيشنده ازدحام ايدى. آمما گاراژين نگهبانى اونلارى ايچه‏رى بوراخميردى. دال- با-دال الينده‏كى توفنگ‏له هاوايا گولله آتيردى. گاراژين اوستونو قارا توستو بوروموشدو. نگهبان بيزى گؤره‏ن كيمى گاراژين قاپيلارينى آچدى. اوتوزا ياخين حومه عضولرى ايچه‏رى گيرديلر. يانغين گاراژين ساغ طرفينده ايدى. بيز ماشينلارين آراسيندان كئچيب اؤزوموزو يانغين اولان يئره يئتيرديك. آلوو ايله قارا تؤستو بير-بيرينه قاريشيب قاپى ايله پنجره‏دن ياخيندا دايانميش يوك ماشينينى تهديد ائديردى. بيز گاراژا يئيتيشنده گونون باتماسينا آز قاليردى. اوشاقلار يانغينى سؤندورمگه باشلاميشديلار. قوملا دولو اولان وئديره‏لرى پنجره‏دن، قاپيدان يانغينين اوستونه سه‏پمگه باشلاديلار. يانغين بير آز آزالماغا باشلادى. اللرينده بئل كولونگ اولانلار نردبان ايله اود توتوب يانان دامين اوستونه چيخيب بير متر اندازه‏سينده دئشيك آچديلار. معلوم اولدو كى، يانغين باشلانان يئر باطرى سازى كارگاهيدير. اونون يانيندا قاپيسى قيفيللى بير آنبار وار ايدى. قيفيلى سينديراندان سونرا اورانين بنزين آنبارى اولدوغو معلوم اولدو. هامى وحشته دوشموشدو. يانغين بو آنبارا سرايت ائتسه ايدى فاجعه باش وئره بيلردى. گاراژين بير طرفينده حوض وار ايدى. يانغين سؤندورنلر سو داشيماغا باشلاديلار. اونلار حوضون كناريندان بير-بيرينين كناريندا دايانيب حوضدان چكيلن سولارى  سيرا ايله يانان كارگاهين اوستونه داشييرديلار. دامين اوستونده ايكى نفر سو وئديره‏لرينى آليب آچيلان دئشيكدن يانغينين اوستونه سپيرديلر. بو طرفدن ده ميررحيم ولايى‏نين دستورى ايله بنزين آنبارينى بوشالتماغا باشلاميشديلار. او زامانلار تبريزده اينديكى كيمى پمپ بنزين استانسيالارى يوخ ايدى. بنزين فقط چللك‏لرده هر طرفه حمل اولوردو. يانغين ايله مبارزه هر آن شدت تاپيردى. يانغينين اوزو نه قدر سرت اولسا دا مغلوب اولماقدا ايدى. ايندى داها آلوودان اثر قالماميشدى. قارا توستودن سونرا نظره چارپان بير شئى گؤرونموردو. خيابانداكى مسجددن آذان سسى گلنده يانغين ايله مبارزه آپارانلار غالبيت نشانينى اؤز سينه‏لرينه وورموشدولار. ايندى يانان كارگاه‏دان آلوو و تارا توستو يوخ،  آغ توستو چيخيردى. مبارزلر بير آز سونرا يانان باطرى سازى كارگاهينين ايچينه وارد اولموشدولار. كارگاهين سقفينه آغاج تيرلرى آتيلميشدى. آغاجلارين اوستو ايسه حصيرله اؤرتولموشدو. كارگاهين هر طرفى سؤندورلسه ده سقفده‏كى حصير و آغاجلار هله ده يانماقدا ايدى. بير آز دقتدن سونرا معلوم اولدوكى كارگاهين يانماغى تيرلره چكيلميش الكتريك سيمينين اتصاليندان تؤره‏نيب. درحال الکتریک جريانينى قطع ائديب يانان سقفه سو سپيب سؤندوردولر. هامى راحات نفس آلماغا باشلادى. شهر کمیته‏سنين صدرى ولايى چوخ خوشحال نظره گليردى. گاراژين باشى اوستونو آلان قارا دومانلار داها گؤزه گؤرنوموردو. بو زامان بير نفر ميررحيم ولايى‏يه خبر وئردى كى، آغاى پيشه‏ورى گاراژين قاپيسيندا سنى ايسته‏يير. ولايى و من در حال گاراژين دروازه‏سينه طرف گئتديك. آغاى پيشه‏ورى اؤز قارا رنگلى ماشينيندا اوتورموشدو. او ولايى‏نى گؤرن كيمى خبر آلدى:

 - آغاى ولايى نه اولوب؟ يانغينين سببى ندير؟

 ولايى جاواب وئردى:

 - آغاى پيشه‏ورى! يانغينين هئچ نگرانچيليغى يوخدور. آلتينجى حومه‏نين يانغين سؤندورون شعبه‏سينين يارديمى ايله سؤندورولدو. آرخايين اولون. يانغينين سببى ايسه الکتریک جريانينين اتصالى ايدى. آغاى پيشه‏ورى آرخايين اولوب گئرى قايتدى. بيز ايسه يانغين باش وئرن يئره گلديك. يانغينا غالب چيخانلار يورولموشدولار. اونلار استراحت ائديرديلر. بير آزدان سونرا هر شيئى امتحان ائديب يانغيندان تماميله آرخايين اولوب اؤزومزله گتيرديگيميز وسيله‏له‏لرى گؤتوروب حومه‏يه گلديك و اونلارى لؤحه‏ده اؤز يئرلرينه آسديق. صاباحيسى گون نقليّات گاراژينين يانغين مسئله‏سى آذبايجان قزئتينده درج اولموشدو. بير هفته‏دن سونرا آلتينجى  حومه‏نين تبليغات مسئولو تقديرنامه ايله تلطيف اولوندو. بو تقديرنامه تبريز شهر کمیته‏سى طرفيندن گؤنده‏ريلميشدى. بئله‏ليكله آلتينجى حومه، حومه‏لر ايچينده اوجاليردى........... آردی وار