بازگشت به صفحه پیشین

او آذردن بو آذره

21 آذر نهضتی‌له باغلی خاطره‌لریم

(5)

هاشم ترلان

www.azer-online.com

........ باهارين بو اوغلان چاغيندا تبريز زندانيندا حيات اولدوغو كيمى داوام ائديردى. ايندى قيش پالتارلارى اؤز يئرينى باهار پالتارلارى ايله عوض ائتميشدى. سهند و عينالى داغلارى گؤزه گؤرونمه‏سه ده اونلارين قوينوندان اسيب گلن باهار كؤلكرى هاميا روح وئريردى. زندان حیطينده آغاج و گؤيرتى اولماسا دا اطرافداكى ياشيل دونا بورونموش باغلارين عطرى زنداندان ايچرى گليردى. هله دوستاقلارين آزاد اولماغيندان گؤزه گؤرنموردو. تبريزده و ديگر شهرلرده اعداملار داوام ائديردى.

... ستار منيم فيكريمى آنلاميشدى. دوستاقلاردان چوخو حیطده اولدوغونا گؤره "پامبيقچى بازارى" خلوت ايدى. اطرافا گؤز دولانديريب دئدى:

 "محمد آذرى آدلى مهربانلى بير نفر تبريزده ياشاييردى. او اييرمی بير آذر قياميندا اشتراك ائتميشدى. ملى قوشوندا ستوان درجه‏سينده خدمت ائديردى. آمما مهرباندا قوهوملارى چوخ اولدوغونا گؤره كنده چوخ گلردى. بعضى مناسبتلره گؤره مهرباندا تشكيل وئرديگيميز میتینگلرده اشتراك ائديب نطق ائدردى. او اؤز چيخيشلاريندا چوخ تند گئدردى. ملى حکومتين قانونلارينا باخماياراق ناروا سؤزلر دانيشاردى. مهرباندا شاه‏پرست حاجى چوخ ايدى. اونلار قيشدا چيگينلرينه سارى خراسان كوركو سالديقلارينا گؤره محمد آذرى اونلارى سارى كوركلولر آدلانديراردى. مثال اوچون "قوى سارى كوركلولر بيلسينلر كى، داها اونلارين‌دا واختى كئچيبدير"، دئييردى. بونا گؤره‌ده مهرباندا اؤزونه چوخلو دوشمن قارانميشدى. بو سون توتها-توتدا مهرباندا اولدوغونا گؤره اونودا توتموشدولار. مهربانين مالكلرى اسكندري‌لر اونون مهرباندا آدلى- سانلى قوهوملارى چوخ اولدوغونا گؤره قاچيرتماسينلار دئيه بيراغوش كندينده گوجلو نظارت آلتيندا ساخلاييرديلار. اونون باشينا اولمازين ايشكنجه‏لر گتيرميشديلر. محمد آذرينى آرادان آپارماق اوچون چوخ پلانلار چكندن سونرا اسكندري لرين اشاره‏سيله اونون آشينا شيشه قيريغى قاتيرلار. او‌دا بيلمه‏دن آشى ايچير. شيشه قيريقلارى اونون معده‏سينى يارالايير و خسته‏له‏نير. اسكندري‌لر اونو تبريز زندانينا تحويل وئريرلر. ناخوش اولدوغونا گؤره زندانين مريضخاناسيندا ساخلاييرلار. نئچه گوندن سونرا محمد آذرى فوت ائدير. بئله‏ليكله انسان قانينا يئريكله‏ين جانيلر، اؤز جنايتلرينين سايينى بير داها آرتيريرلار.

 1325-نجى ايلين نوروز بايرامى زنداندا آرامليقلا كئچدى. بو، آذربايجانليلارين ملى بايرامى اولدوغونا باخماياراق اونو چوخ يونگول يولا سالديلار. زندان گونلرى اؤتدوكجه روحيه‏لر گون گوندن گرگينله‏شيردى.  هله دوستاقلارين بير چوخلارى بلاتكليف ايدى. بعضيلرينين استنطاقلارى قورتارميش و محكمه‏نى گؤزله‏ييرديلر. فرقه‏نين يوخارى مسئول ايشچيلرينين محكمه‏لرى قورتارميش اولسا دا اونون نتيجه‏سيندن خبرسيز ايديلر. ايندى باهار آيى قانادلارينى هر طرفده آچديغى اوچون زنداندا دا اؤز عطرينى هر حالدا گؤستريردى. هميشه‏كى كيمى دوستاقلار حیطده دولانيرديلر. من ده شاعر على فطرتين قولوندان توتوب صمد صباحى ايله بيرليكده آهسته آدديملارلا گزه-گزه صحبت ائديرديك. بئله بير زاماندا زندان حیطينين قاپيسى آچيلدى. هامييا تانيش اولان هر گون آدلارى سسله‏ين آدامين چهره‏سى هامينين گؤزلرينين قارشيسيندا جانلاندى. دولانماقدا اولان دوستاقلار اؤز يئرلرينده دونوب قالميشديلار. آمما كيمين آدينين چيخديغينى هئچ كيم بيلميردى. ثانيه‏لر اؤتدوكجه هامينين عصبلرى گرگينله‏شيردى. نهايت غلامرضاجاويدانين آدى سسلندى. غلامرضاجاويدان حیطده دولانديقلارى آداملاردان آيريليب زندان قاپيسيندا آدلارى سسله‏يه‏نين يانينا طرف يوللاندى. هله اصل ماجرادان بير چوخلارينين خبرى يوخ ايدى. غلامرضاجاويدان آدلارى سسله‏يه‏نين دوداقلاريندان بو سؤزو ائشيتدى:

 - گئت اؤز شئيلرينى اؤزونله گتير.

 غلامرضاجاويدان زندانين بيرينجى مرتبه‏سينده اولان اوتاغينا يوللاندى. دوستاقلارين هاميسى اؤز يئرلرينده قورويوب قالميشدى. ائله بير ساكت‏ليك وجودا گلميشدى كى، نئجه دئيرلر ميلچك اوچسايدى سسى ائشيديلردى. زندانين اكثر دوستاقلارینين گؤزلرينده پاريلدايان ياش مونجوقلارى قورويوب قالميشدى. هله اؤز يئرينده حركت ائدن يوخ ايدى. هامى غلام‏رضانين اؤز اوتاغيندان قاييتماسينى گؤزله‏ييردى. دوستاقلارين بعضيلرى ايشين نه يئرده اولدوغونو قطعى بيلميرديلر. آمما قارا بير خبرين اولدوغونو گمان ائديرديلر. زندانين ديوارلاريندا يئرلشن قيرميزى سويوق كرپيجلر سانكى دوستاقلارا گؤز ديكيب اونلارى سئير ائديرديلر. آخى بو كرپيجلرين اؤزلرى ده دوستاق دئييلديلرمى؟ اونلار دا دوستاقلار كيمى گئجه‏لر ياتيب، گوندوزلر گؤزلرينى آچيميرديلارمى؟ ايندى بوتون ديوارلار دوستاقلارا گؤز ديكيب اونلارى سئير ائديرديلر. سانكى اونلارين چهره‏لرينده اولان توتغونلوق زندان ديوارلارينى دا اؤز منگنه‏سينده سيخيردى.....

 دونيا ازليندن بو جور يارانيبدير. اوره‏كلرى آزادليق عشقيله چرپينان انسانلارين هميشه يئرلرى زندان گوشه‏لرى اولوب. آخى تولكولرى قفسه ساليب اونلارى دوستاق ائتمزلر. چونكى اونلاردان قورخان كيمدير كى؟ قفسده يالنيز آسلانلارى ساخلايارلار. چونكى اونلار حاكملره قورخولو اولورلار. آمما تاريخ گؤسترير كى، زندانلارين اؤزلرى ده بئله ايگيد آسلانلارين قارشيسيندا ديز چوكمك مجبوريّتينده قاليب.

 غلامرضاچاويدان اوتاقدان چيخيب زندان حیطينه آدديم قوياندا پالتارلارينى عوض ائديب اگنينده دگيشيكلر عمله گتيرميشدى. اونون قارا اوزون پالتوسو وار ايدى. اونو گئيميش، كراواتينى وورموش، شاپوسونو الينده توتموشدو. اساسلارينى سول قولتوغونا آليب شاپوسونو ساغ الينده يئلله‏ده-يئلله‏ده زندان حیطينده اونا گؤز ديكن دوستاق دوستلارى ايله وداعلاشيردى. بو حالت زنداندان آزاد اولان كسلره ياراشيردى. غلامرضاجاويدان زندان محيطيندن آزاد دونيايا آدديم قويانلارا اوخشاييردى. آمما اونون اؤزو ده، دوستاقلار دا بيليرديلر كى، اونون آتديغى آدديملار ابديّته دوغرو گؤتورولن آدديملار ايدى. اونون دوداقلارينداكى تبسم سؤنمه‏دن داوام ائديردى. شاپوسو هاوادا يئلله‏نيردى. دوستاقلار ياواش-ياواش زندان قاپيسينا طرف يئرييردى. هامى باشينى آشاغى سالميشدى. گؤزلرى ياشلى دوستاقلار اؤزلرينى وقارلى گؤسترمك اوچون گؤز ياشلارينى گيزلتمك ايسته‏ييردى. غلامرضاجاويدان زندان قاپيسينا ياخينلاشيردى. اونون گؤركملى وقارى هامينى حيرته گتيرميشدى. هله اينديه قدر اونون سينه‏سينده داغ بويدا اوره‏گين نئجه سيغيشديغينى هئچ كيم بيلمه‏ميشدى. او كيمسه ايله گؤروشمه‏دن. قوجاقلاشمادان زندان قاپسيندا بير آنليق داياندى. هامينى اؤز تاثيرى آلتينا آلميشدى. سانكى جاويدانين الينده‏كى شاپوسو اونون دانيشان ديلى ايدى. او، ديل ايله يوخ، اشاره ايله اؤز دوستلاريندان آيريليردى. بئله ليكله غلامرضاجاويدان زندان قاپيسينين آرخاسيندا گؤزدن ايتدى. دوستاقلارين گؤزلرى ايسه قاپيا ديكيلى قالدى. هامينين چهره‏سينده حزن گؤرونوردو. زندانين حیطى هله اؤز عادى حالينا قاييتماميشدى. بير آز بوندان قاباقكى منظره اونلارى اؤز قانادلارينا آليب مبارزه ميدانلارينا آپارارير، دوشوندوردو......

غلامرضاجاويدانى زنداندان نظميّه‏يه آپاريرلار. او نظميّه زندانيندا آذربايجان ملى حکومتينين سرودونو اوخويوردو:

 يوردوموزو ياشاداجاق آديميزلا سانيميز،

 هنديستانين داغلاريندان محکمدير ايمانيميز،

 بونا شاهد بدنده‏كى ايليگيميز، قانيميز،

 بير دونيانين قورخو بيلمز بير قهرمان ائلى‏ييك

 آلوولاردان ياراديلميش آذربايجان ائلى‏ييك.

 او، گئجه‏نى ياتماييب بو سرودو اوخويا- اوخويا اؤز نفرتينى حاكملره بيلديريردى. سحرآچيلماميش اونو اعدام آياغينا آپارماغا گلن مأمورلار اونو سرود اوخويان گؤرورلر. دار آياغينا گئدنده ده يول اوزونو سرود اوخوماق ديليندن دوشمور. ماراقلى بوراسيدير كى، دار حلقه‏سينى اونون بوينونا سالان مأمورو ايته‏له‏ييب دئيير:

 - من ملى حکومتين سرهنگى‏يم. اؤز سرهنگينيزه دئيين ايپى بوغازيما كئچيرمگه اؤزو گلسين. بئله‏ليكه غلامرضاجاويدان اعدام اولور. وطنين سئوديگى اوچون جان وئره‏نده ده ابديّتى بابك ساياغى قارشيلايير.

 آخشام اوستو اولدوغو اوچون غلامرضاجاويدانى زنداندان اعداما آپاراندان سونرا دوستاقلارين حیطده گزيب دولانماغا حؤصله‏سى قالماميشدى. هامى ياواش-ياواش زندان حیطينى ترك ائديب سلوللارا گئديرديلر. بيزيم اولدوغوموز سلولدا اورميا كندلريندن گتيريلميش ايكى قارداش وار ايدى. اونلارين هر ايكسى فدائى ايدى. هاميدان سونرا گلديكلرى اوچون يئر اولماديغيندان بعضيلرى كيمى اوتاغين اورتاسيندا اؤز ياتاجاق پالتارلارى ايله اولوردولار. آز كئچمه‏دن معلوم اولدو كى، بؤيوك قارداشين ياخشى سسى واردير. بونا گؤره ده هر آخشام شامدان سونرا هامى اونون آوازينى ائشيتمگه حاضرلاشيردى. او اورميا هاوالارينى اؤز مخصوص لهجه‏سينده يانيقلى-يانيقلى اوخويوب هامينى حيران قويوردو. اونون اوخودوغو هاوالاردا درين حزن اولدوغو اوچون زندان شرايطينه ده اويغون گليردى. نئچه گوندن سونرا ليريك ترانه‏لرى قورتاريب عاشيقلار كيمى ناغيل، داستان دئييب اوخوماغا باشلادى. او بعضى واختلار عاشيقلار كيمى جوشه گلنده آياق اوسته دوروب اوتاقدا گزه-گزه اوخويوردو. هاردان ايسه بير آغاج پارچاسى تاپيب ساز عوضينه سينه‏سينه باسيب هامينى أيلنديريردى. بئله حاللاردا قونشو سلوللاردان تاماشايا گلن چوخ اولوردو. بونون اوچون ده هامى آخشامين گلمه‏گينى گؤزله‏ييردى. آمما بيزيمله بير سلولدا اولان بير نفره حادثه باش وئردى. سبب اولدو مجليسميز اؤز طراوتينى الدن وئرسين. سببى بو ايدى:

 آلتينجى حومه‏دن بير عايله بوتونلوكله عضولرى فرقه‏يه عضو ايديلر. بونلار آتا، آنا و اونلارين ايكى اوغلانلاريندان عبارت ايدى. بو اوغلانلار اورتا مكتبى قورتاريب ديپلوم آلميشديلار.  اوجا بويلو جاوانلار ايديلر. اونلار اييرمی بيرآذردن قاباق فرقه‏يه عضو اولوب ملى حکومتين قورولماسيندا مبارزه آپاريب افسر اولموشدولار. اونلارين هر بيرسينين بير اولدوزو وار ايدى. حوزه‏ده افسر پالتاريندا اشتراك ائدرديلر. تهران قوشونلارى آذربايجانا سوخولاندان سونرا بو عايله عضولرين هاميسينى توتورلار. آتالارينين آدى "احمد" ايدى. بيزيمله بير سلولدا اولوردو. اوغلانلاريندان ايسه خبر يوخ ايدى. اونلارى هاردا ساخالاييرديلار معلوم دئييلدى. احمد كيشى‏نين بؤيوك اوغلو ندنسه اؤلور. جنازه‏سينى زندانين بؤيوك بير آنبارينا قويورلار. زندان مسئوللارى جنازه‏نين صاحبى‏نين آدرسينه مراجعت ائديرلر. اونلارين قاپيلارينى باغلى گؤروب قونشولاردان خبر آليرلار. معلوم اولور كى، بو عايله‏نين عضولرنين هاميسى زندانداديرلار. احمد كيشى‏نى چاغيريب آنبارا آپارير و جنازه‏نى اونا گؤستريب سوروشورلار:

 - بو سنين اوغلوندورمو؟

 جنازه‏نين اوستو آچيق اولدوغوندان و اوچ گون آنباردا قالديغيندان و پيشيك بويدا سيچانلار اونون گؤزلرينى يئديگيندن و چهره‏سى قانلى اولدوغوندان احمد كيشى اوّل اؤز اوغلونو تانييا بيلمير. سونرا پالتارلاريندان و باشقا علامتلردن معلوم اولور كى، بو جنازه اونون اؤز اوغلودور. احمد كيشى سلولا گلنده حالى چوخ خاراب ايدى. او اؤز ياتاغيندا اوزو قويلو اوزانيب هئچ كسين سواللارينا جاواب وئرميردى. آخشاما ياخين اؤزونه گلندن سونرا احوالاتى آچيب دانيشدى. بو خبر ايلديرم سرعتى ايله زندانا ياييلدى. بير آزدان سونرا تزه بير خبر كيمى سلوللاردا آغيزدان-آغيزا گزديكجه هامينى دوشوندوروردو. ايندى بو گئجه كئچن گئجه‏لر كيمى چال-چاغيردان خبر يوخ ايدى. شامدان سونرا دوستاقلار باشلارينى آشاغى ساليب هردن بير احمد كيشيه باخيرديلار. او ايسه ديزلرينى قوجاقلاييب فيكره گئتميشدى. فقط عزيزلرى اؤلنلر احمد كيشى‏نين نه چكديگينى درک ائده بيلردیلر. بو زامان كلئيبر زندانيندان تبريز زندانينا منتقل اولان ملّا باشقا دوستاقلار كيمى حزنون شاهدى ايدى. او بيليردى بئله بير زاماندا احمد كيشينين آغلاماغا احتياجى واردير. هرچند او آغلاماقلا باشقالارينى ناراحات ائتمك ايسته‏ميردى. آمما كلئيبرلى ملاّ اؤز گؤزل سسيله مرثيه اوخوماغا باشلادى. احمد كيشى سانكى بونو گؤزله‏ييرميش، توپ كيمى آچيلدى. او ايندى آغلاييردى. ملاّ اوزونو جماعتا توتوب دئييردى:

 - آغايان، بيزيم روحانيلر روضه دئينده هميشه مصيبتدن دئييرلر. آخى بيزيم اماملاريميزين شجاعتى ده اولموشدور. من سيزه اماملارين شجاعتيندن دانيشاجاغام:

 - حضرت ابوالفضل مشقينى فراتدان دولدوروب خيمه‏لره اوز قوياندا يزيدين قوشونلارى اونو دؤوره‏سينى آليب اوخ ايله مشقين سويونو داغيتديلار. ايندى حضرت ابوالفضل تك باشينا بير قوشون ايله جنگ ائله‏ييردى. حضرت حسين خيمه‏لردن قارداشينين دعواسينا تاماشا ائديردى. بو اثنادا حضرت زينب قارداشى حسينين يانينا گليب خبر آلدى:

 - قارداشيم، سن او جنگ ائله‏ين قوشونلارين آراسيندا قارداشيم ابوالفضلى گؤروب تانيا بيليرسنمى؟

 حضرت حسين جاواب وئردى:

 - بلى، باجيم زينب تانييا بيليرم، او شمشير كى، بوتون شمشيرلردن اوجايا قالخير قارداشيم ابوالفضلين شمشيريدير. او ديزلر كى، هامينين مركبيندن اوجادا گؤرونور قارداشيم ابوالفضلين ديزلريدير. او نعره كى، داغلارى، داشلارى تيتره‏دير قارداشيمين نعره‏سيدير.

 روضه قورتاراندان سونرا احمد كيشى آغلاماقدا داوام ائديردى. بير آزدان سونرا جيبيندن دسمالینی چيخاريب گؤزلرينين ياشينى سيلندن سونرا داها باشينى آشاغى ساللامادى. قلبينده‏كى آغريلارى گؤز ياشى ايله يويوب ائشيگه تؤكموشدو. احمد كيشى سلولداكى يولداشلارينا باخيب باشينى ياواش-ياواش ترپه‏ديب اونون دردينه شريك اولانلارا تشكر ائديردى. بئله بير زاماندا من ناخوشلاميشديم. آتام ملاقاتيما گلن گوندن زندان غذاسيندان ال چكيب كند چؤره‏گى يئميشديم. ايندى ايسه اونون جزاسينى چكيرديم. يوبوسته دچار اولموشدوم. زندانين داواخانه‏سيندان ياريم ليوان گنه‏گرچك ياغى آليب ايچديم. فايداسى اولمادى. باشيم آغرييردى. اوتاقدان ائشيگه چيخا بيلميرديم. گوندوزلرى ده اديالى باشيما چكيب ياتيرديم. منيم بو ناخوشلوغومدان هم سلوللاريم دا ناراحات ايديلر. نهايت اونلارين کمکليگى ايله ايكى گون زندان درمانگاهيندا ياتديم. ياخشى اولاندان  سونرا چوخ ضعيفله‏ميشديم. آتام ايكينجى دفعه ملاقاتيها گلنده منى تانيمادى. ملاقات اوتاغيندا آتامين گؤزونون قاباغيندا دايانميشديم. آتام ايسه منى گؤزله‏ييرميش كيمى آيرى طرفه باخيردى. بير هفته‏دن سونرا حاليم ياخشيلاشدى.

 يازين ايكينجى آيى ايدى. باهارين بو اوغلان چاغيندا تبريز زندانيندا حيات اولدوغو كيمى داوام ائديردى. ايندى قيش پالتارلارى اؤز يئرينى باهار پالتارلارى ايله عوض ائتميشدى. سهند و عينالى داغلارى گؤزه گؤرونمه‏سه ده اونلارين قوينوندان اسيب گلن باهار كولكرى هاميا روح وئريردى. زندان حیطينده آغاج و گؤيرتى اولماسا دا اطرافداكى ياشيل دونا بؤرونموش باغلارين عطرى زنداندان ايچرى گليردى. هله دوستاقلارين آزاد اولماغيندان گؤزه گؤرنموردو. تبريزده و ديگر شهرلرده اعداملار داوام ائديردى. بو گونلرده تقى‏زاده‏نى ده زنداندان آپاريب اعدام ائتديلر. اونون دا اعدامى غلامرضاجاويدان ساياغى اولدو. تقى‏زاده ده زندان حیطيندن چيخاندا گولر اوزله دار آياغينا گئتدى. دوستاقلار اونو دا گرگين سكوت ايچينده يولا سالديلار. باشقا شهرلرده‏كى اعداملار گيزلى شكيلده اولسا دا اونلارين خبرى تبريز زندانينا آخيب گلير و هر طرفه ياييليردى. هله اينديه قدر اعدام اولانلار بونلاردان عبارت ايدى: غلامرضاجاويدان، تقى زاده، يئكانى، ژنرال عظيمى، سروان الله‏وئردى، صبحى.....

 مركزى دؤلت آرازين اوتاييندان بوتايينا گلن مهاجرلرى ياخالاييب خوزيستانا سورگون ائديلمه‏سينه دائر امر وئرميشدى. بونا گؤره آذربايجاندا، خصوصى اولاراق تبريزده ياشايان مهاجرلرى خرم ‏آباد شهرينه سورگون ائتميشديلر. اونلارين بو سورگونده ياشاييشلارى چوخ آغير ايدى. آذربايجانين قوجامان يازيچيسى گنجعلى صباحى مهاجر اولدوغونا گؤره بو شهره سورگون اولموشدو.....

 زندانين "پامبيقچى بازارى" حصّه‏سينده دولانماغا يئر يوخ ايدى. بوردا اولان دوستاقلارين اكثريتى آذربايجانين آيرى-آيرى شهرلريندن گتيريلميش دوستاقلار ايديلر. بورا زنداندان آرتيق اسيرلر اوردوگاهينا بنزه‏ييردى. زندانين حیطى كچيك اولدوغوندان بو اسيرلر گوندوزلر ده حیطه چيخا بيلميرديلر. مهربان کمیته‏سينين صدرى ستار ساويز ده بونلارين آراسيندا اولوردو. او آرتيق چاى بساطينى يولا سالميشدى. تبريز زندانيندا ناهاردان، شامدان سونرا و حتى صبحانه اوچون چاى وئريلمه‏ديگينه گؤره چايچيلارين بازارى قيزغين ايدى. بونلارين سايلارى گوندن-گونه آرتيردى. ستار ساويزين بير دستگاه پريموس، بؤيوك چايدان، قورى و نئچه دست ليوان نعلبكى‏سى وار ايدى. او زامانلار ايكينجى دونيا محاربه‏سى يئنى قورتارديغينا باخماياراق قند باها قيمته ساتيلردى. محاربه زامانى قندين كيلوسو اون ايکی تومنه چيخميشدى. من ستار ساويزين يانينا چوخ گئديرديم. او منه وئرديگى چايلارين پولونو آلمازدى. آتامين دوغما بيبى‏سى اوغلو اولدوغونا گؤره من ده اونو بيبى اوغلو سسلرديم. بير گون اونا دئديم:

 - منه وئرديكين چايين پولونو آلماسان بير داها بورا گلمه‏يه‏جه‏يم.

 او آجيقلى اوزومه باخاراق دئدى:

 - ياخشى، آلارام سن هرگون يانيما گل!

 آخى ستارين قهوه‏خاناسينا جور به جور آداملار گليردى. اونلار باشلارينا گلن قضا-قدرلرى فقط بوردا دانيشا بيليرديلر. بعضيلرينين روايتلرى حديندن آرتيق ماراقلى و عين حالدا آجيناجاقلى اولوردو. بير گون اوجا بويلو، ائنلى كؤركلى بير فدائى دؤلت قوشونلارينين تبريزه وارد اولان چاغلاريندا شهردن نئجه چيخديقلارينى و باشلارينا گلن ماجرالار باره‏سينده بئله دانيشيردى:

 "بيز ايكى نفر فدائى ايديك. اييرمی گون ايدى "مارالان" سربازخاناسيندا مشق ائديرديك. سربازخانادا پوزغونلوق عمله گلميشدى. قانون-قايدا آرادان گئتميشدى. اييرمی بير آذر گونو آخشام چاغى ايدى. تبريزين شاهپرست اوباشلارى گاه-گاه اوردوگاها هجوم ائديرديلر. بيز ايكيميز ده بير كندلى اولدوغوموز اوچون  تصميم توتدوق اؤز سيلاحلاريميزلا سربازخانانى ترك ائدك. اوست-باشيميزى ساده‏لشديريب ايكيليكده تبريزدن چيخديق. سيلاحلى اولدوغوموز اوچون جاده ايله گئتمگى تهلوكه‏لى بيليب كورا يوللارلا حركت ائديرديك. اول آخشامدان قار ياغماغا باشلاميشدى. تورپاغين اوستونه دؤشه‏نن قار اولماسايدى، داغ ايله دره‏نى بير-بيريندن سئچمك اولمازدى. كنديميز سهند داغلارينين اتكلرينده يئيرلشديگى اوچون مقصديميز ده اؤز كنديميز ايدى. سهنده طرف گئتديكجه ياغمورون شدتى آرتيردى. قار توپوغوموزا چاتميشدى. گئتديكجه آدديم آتماق چتينله‏شيردى. اوزاقدا-ياخيندا اولويان جاناوارلارين سسلرينى آيدين ائشيديرديك. آمما سيلاحيميز اولدوغونا گؤره اونلاردان قورخموردوق. احتياطيميز فقط هاوانين شاختاسى و كسيلمك بيلمه‏ين قارين آلتيندا مدفون اولماغيميز ايدى. جاناوار دسته‏لرينين هجوملارينى نئچه دفعه دفع ائتميشديك. گئجه يارينى كئچميشدى. حديندن آرتيق يورولموشدوق. ديزه قدر ياغان قارا باتا-باتا حركت ائديرديك. يولداشيم منيمله آياقلاشا بيلميردى. اونا ائتديگيم کمکليك منى ده الدن سالميشدى. سحره ياخين اونون قولتوغونا گيريب اؤزومله آپارماغا مجبور اولموشدوم. بيزدن آرالى بير كند گؤرونوردو هاوا ايشيقلاناندا كندين أللی آدديمليغينا چاتميشديق. كند ائولرينين ياخينليغيندا بير نفرين بيزه طرف ياخينلاشديغينى گؤردوك. بيز اؤلومدن قورتارميشديق. او آدام بيزه ياخينلاشاندا يولداشيمين و منيم طاقتيميز قالماميشدى. او بيزيم آراميزدا قولتوغوموزا گيريب بيزى كنده طرف آپاريردى. بير آزدان سونرا كنده يئتيشيب بؤيوك بير قاپيدان ايچه‏رى گيرديك. حیط ساده بير كندلى حیطينه اوخاشاييردى. ايكى مرتبه‏لى اوتاغى وار ايدى. ائو صاحبى بيزى يوخارى اوتاغا پيلله‏لردن چيخارتماغى چتين گؤروب، آشاغى اوتاغين قاپسينى آچيب بيزى ايچه‏رى سالدى. اوتاغا گيرمه‏گيميزله يوخويا گئتمه‏گيميز بير اولدو. توفنگلريميزى باشیميزين آلتينا قويوب یاتميشديق. بير مدتدن سونرا ائو صاحبى بيزى يوخودان اوياديب دئدى:

 - اويانين صبحانه حاضردير!

 بيزه ايسه هر شئيدن آرتيق يوخو لازيم اولسا دا ائو صاحبينين سؤزونو يئره سالماييب اويانيب اوتوردوق. بيز ياتاندان سونرا ائو صاحبى اودون پئچينى قالاييبميش. اوتاق ايستى ايدى. سفره بيزى گؤزله‏ييردى. صبحانه صرف اولان زامان ائو صاحبى سؤزه باشلادى:

 - من سيزين كيم اولدوغونوزو ياخشى بيليرم. هاردان گلديگينيزى ده بيليرم. من سيزى آخشام قارانليغى دوشه‏نه كيمى بوردا ساخلايا بيلرم. بو شرطله كى، بورانى ترك ائدنده توفنگلرينيزى منه تحويل وئره‏سيز.

 بيز ايندى باشا دوشدوك كى، اونون بيزه ائتديگى ياخشيليقلار ندن اؤترو ايميش. ائو صاحبى سؤزونو بئله تماملادى:

 - سيز فدائى‏سيز، و بو سيلاحلارلا هئچ يانا ساغ-سالامات گئده بيلمزسينيز. ياخشيسى بودور كى، او سيلاحلارى منه وئرين. بو ايشدن هئچ كسين خبرى اولماز.

 ائو صاحبى بيزيمله مهربان و يومشاق داورانيردى. حتى غيرى مستقيم اولسا دا بيزه مادى يارديم دا ائده‏جه‏گينه اشاره ائديردى. آمما بيز اونون مقابلينده سكوت ائديرديك. ائو صاحبى وارلى آداما اوخشاييردى. او بيزدن جاواب گؤزله‏ييردى. بو آندا اوتاقدان حیطه چيخدى. من اوتاغين پنجره‏سيندن باخيب حیطده هئچ كيمين اولماديغينى گؤروب يولداشيما دئديم:

 - دور آياغا بورادان اكيلك. سفره‏ده اولان چؤركلردن بير آز جيبميزه قويوب اوتاقدان چيخديق. توفنگلرى پالتارلاريميزين آلتيندا گيزله‏ديب كنددن آرالانديق. اؤز كنديميزه طرف حركت ائتملى ايديك. قار ياغماسادا هاوا شاختا ايدى. تزه نفس اولدوغوموز اوچون بؤيوك آدديملارلا گئديرديك. كنددن ايكى كيلومتر آرالانماميش دؤرد آتلينين بيزى تعقيب ائئديگينى مشاهده ائله‏ديك. اونلارين بيرى سيلاحلى ايدى. بيز بير دره‏نين قاشيندا سنگر توتدوق. بو آندا آتليلار طرفيندن گولله آچيلدى. من يولداشيما دئديم:

 - سعى ائله گولله‏نى اؤزلرينه يوخ،  آتلارين آياقلارى آلتينا وور.

 توفنگلى آتلى گولله آتماقدا ناشى ايدى. بيز ايسه اييرمی بئش گون مشق گؤرموش آداملار ايديك. آتديغيميز گولله‏لر اونلارين ايره‏لى گلمه‏گينه مانع اولوردو. بئله‏ليكله اون دقيقه آتيشمادان سونرا بير ايش گؤره بيلمه‏ديكلرى اوچون دالى قاييتدتلار. بيز يولوموزا داوام ائتديك. كنديميزه اون بئش كيلومتره ياخين قاليردى. سعى ائديرديك آخشام چاغى كنده يئتيشك. گؤره‏سن ممكن ايديمى؟  قار اولماسايدى بو يولو ايکی ساعاتا گئده بيلرديك.هر حالدا يولون دامارين كسملى ايديك. يولوموز دوزنليك و تپه‏لردن عبارت ايدى. يورولدوغوموزا باخماياراق حركت ائديرديك. باشيميزين اوستونده بير آنليق اولسا دا بلودلار سئيره‏لدى و گونشى گون اورتا يئرينده گؤردوك. جاناوار دسته‏لرى اطرافدا گؤرونوردو. اونلارا طرف آتديغيميز گولله‏لرين سسيندن بيزه ياخينلاشا بيلميرديلر. بير ساعات يول گئدندن سونرا يورولوب الدن دؤشموشدوك. دينجلمك اوچون آرتيق واخت صرف ائديرديك. يولداشيم يئنه منه آغير يوك اولموشدو. بعضى واختلار قارا باتيب قاليردى. من مجبور اولوردوم قولتوغونا گيريب اونو قار شپه‏سيندن نجات وئرم. كنديميز اوزاقدان گؤرونسه ده گون باتماغا آز قاليردى. بيز ايسه كنده طرف سورونوردوك. يئنه نارين-نارين قار ياغماغا باشلاميشدى. بير ساعاتدان سونرا كنديميزين ياخينليغيندا ائويميزدن قالخاق توستونو گؤروردوم! ائويميز كند آلتيندا اولدوغونا گؤره سسيزجه‏سينه اؤز ائويميزه وارد اولا بيلرديك. ياريم ساعاتدان سونرا گئجه قارانليغيندا يولداشيمى سورويه-سورويه كوچه قاپيميزدان ايچرى سالديم. آتام، آنام، باجى و قارداشلاريم بيزى بوحالدا گؤروب اؤزلرينى ايتيرميشديلر. بيلميرديلر آغلاسينلار يوخسا سئوينسينلر. بير آز سونرا كورسوده اوزانميشديق. بيزيم كنده قايتماغيميزين خبرى كنده ياييلميشدى. حتى قونشولاريميز اؤزوموزله گتيرديگيميز توفنگلرى ده گؤرموشدولر. سحر چاغى يوخودان اوياناندا بوتون آغريلار، يورغونلوقلار جانيميزدان چيخميشدى. بالاجا قارداشيم خبر گتيردى، كندخدا بورا گلمك ايسته‏يير. بير آزدان سونرا كندخدا ايچرى گيردى. او كورسو تووندا اوتوران كيمى سؤزه باشلادى:

 - من سيلاح‏لاردان اؤترو گلميشم. گرك اونلارى منه تحويل وئره‏سينيز. من كندخدانين جاوابيندا دئديم:

 - اوّلا بيزيم سيلاحيميز يوخدور.  اولسايدى دا سنه تحويل وئرمزديم.

 كندخدا قاشلارينى دويونله‏ييب آجيقلى-آجيقلى دئدى:

 - نه اوچون سيلاحلارى منه تحويل وئره بيلمزسينيز؟ من بو كندين كند خداسييام.

 من جاوابيندا دئديم:

 - سيز بير ايل قاباق كندخدا ايدينيز. ايندى سيزين كندخدا اولماغينيزا هئچ بير ضمانت يوخدور.

 - من او سيلاحلارى سندن آلاجاغام.

 - سيلاحلارى سنين عليهينه ايشلتمزدن اوّل بورانى ترك ائت.

 كندخدا آجيقلى حالدا ائويميزى ترك ائله‏ييب گئتدى. او، ائرته‏سى گون ان ياخين پاسگاها گئديب گزارش وئرميشدى. اونون وئرديگى گزارشده دئييليردى كى، ملى حکومت زامانى كنددن تبريزه گئدن ايكى فدائى ايندى كنده قايتيميش و اؤزلرى ايله ايكى توفنگ ده گتيرميشلر. بير هفته‏دن سونرا سحر چاغى كندخدانين هدايتيله ژاندارملار بيزيم ائوى محاصره‏يه آلديلار. اونلار بير گروهبان و اوچ ژاندارمدان عبارت ايديلر. گروهبان ائويميزله اوزبه‏اوز اولان آنبار داميندا اوت تاياسينين داليندا دايانيب اوجادان دئييردى:

 - سيز محاصره اولوبسوز، قاچان يئرينيز يوخدور. اؤزونوزو تسليم  ائدين.

 من و يولداشيم ايشين بو يئره گليب چيخاجاغينى بيليرديك. يعنى دؤلت مأمورلارى ايله آتيشمانين نتيجه‏سيز اولدوغونو بيليب اؤز تصميميزى توتموشدوق. بونا گؤره ده من ائو قاپيسينى آچيب ائشيگه چيخيب دئديم:

 - ائويميزى محاصره ائتمگه احتياج يوخدور. بيز سيلاحلارى سيزه تحويل وئريريك بوشرطله كى، بيزه رسيد وئره‏سينيز.

 گروهبان قبول ائتدى. من يولداشيمى قانع ائتمك ايسته‏ييرديم. فرقه رهبرلرينين آذربايجاندا اولماديغى و عضولره رهبرليك ائتمه‏ديگى بير شرايطده ايكى نفرين مقاومت گؤستريب اؤلومو قارشيلاماغيى دوزگون اولمازدى. بيزى كندخدانين اوتاغيندا دينديريب پرونده باغلاديلار. بيز سؤاللارا اولدوغو كيمى دوزگون جاواب وئريب دئديك:

 - بيز فرقه‏نين چاغيريشى ايله فدائى دسته‏سينه يازيلديق. صاباحيسى گون بيزى تبريزه يوللاديلار. ايندى ده گؤرورسونوز كى، سيزين حضورونوزداييق.

 فدائى جاوان اوغلان باشلارينا گلن احوالاتى دانيشيب قورتاردى. سينه‏لرده گيزلنن نفسلر آچيلدى. ستار ساويزين چاى دستگاهينين دؤوره‏سى دوستاقلارلا دولموشدو. اونلارين نه واخت باشيميزا ييغيلديغينى بيلمه‏ميشديك. بو ماراقلى صحبتى ائشيدنلرين هاميسينين گؤزلرينده انتقام آلوولارى دالغالانيردى. آذربايجان دمکرات فرقه‏سى ناكام قالاندان سونرا مينلرله فدائيلر، فرقه‏چيلر، مهاجرلر، جاوان فدائى‏نين دانيشديغى كيمى ماجرالاردا چتين، آغير، فاجعه‏لى وضعيّتلره دچار اولموشدولار. حتى او منحوس قارلى، شاختالى گئجه‏لرده يوللارينى ايتيريب قار آلتيندا مدفون اولانلار دا اولوب.

 1326-نجى ايلين خورداد آيى ايدى. هاوالار قيزماغا باشلاميشدى. زندانين وضعيّتى گئتديكجه آغيرلاشيردى. زندانيلردن آزاد اولان يوخ ايدى. بلاتكليف قالانلار گئتديكجه داريخيرديلار. بونو هامينين قيافه‏سيندن اوخوماق اولوردو. شاعر على فطرتين حالى گون-گوندن آغيرلاشيردى. او داها حیطه چيخا بيلميردى. من سحر چاغى اونون يانينا گئديب حیطه چيخماغى تكليف ائدنده "يوخ، دولانماغا حؤصله‏م يوخدور. بير آز اوتور بوردا صحبت ائدك"، دئييردى. صحبتيميز شعر و شاعرليكدن گئديردى. بير گون اونا دئديم:

 -آغاى فطرت، بيلديگيمه گؤره "وطن يولوندا" قزئتى ستارخان باره‏سينده شعر يازماغى مسابقه‏يه قويموشدو و سيزين يازديغينيز شعر بيرينجى يئرى توتوب جايزه‏نى آپارميشدى. لطفاً او باره‏ده دانيشين.

 على فطرت بوغازينين آلتينا قدر چكديگى اديالى سينه‏سينه قدر آشاغى چكيب تبسم‏لو حالدا دئدى:

 - بلى، سن اوندا تهراندا ايدين. "وطن يولوندا" قزئتى ستارخان باره‏سينده شعر يازماغى مسابقه‏يه قويدو. بو مسابقه‏ده اشتراك ائدنلر ده چوخ ايدى. آمما بيرينجى مكافاتى من آپارديم. ايكينجى مكافات ايسه بالاش آذراوغلونا قسمت اولدو. من عروض وزنينده يازميشديم، آذراوغلو ايسه هجا وزنينده يازميشدى. آمما بونو دا دئمه‏لى‏يم كى، آذراوغلونون شعرى منيم شعريمدن ده اوجادا دوروردو. آمما من ياشلى اولدوغوما گؤره باش مكافاتى منه وئرديلر. ستارخان ملى بير قهرمان اولدوغونا گؤره اونون باره‏سينده يازيلان شعر ده اؤزونه لايق اولمالى ايدى. او دور كى، يازيلان شعرلر ليريك حالدان چيخيب كيچيك پوئما شكلينى آلميشدى.

 تبريزين بيرينجى كلانترسينين رئيسى رحيم رشدى ده توتولموش و ايندى بيزيمله زنداندا ايدى. آمما اؤزونون دئديگينه گؤره پرونده‏سى او قدر ده آغير دئييلدى. رحيم رشدى رئيسى اولدوغو كلانتريده و اونون محدوده‏سينده او قدر فايدالى ايشلر گؤرموشدو كى، او محله‏نين آداملارى بوندان چوخ راضى ايديلر. او هر گون خيابانلارى، كوچه‏لرى گزيب هر يئره باش چكيردى. بوتون شيره‏كش خانالاردا و قهوه‏خانالاردا اولان ترياكيلرين وافور مانقاللارينى آرادان آپارميشدى. هر تنگه باشيندا خالقا مزاحم اولان اوغرولارى، يول كسنلرى، باج آلانلارى عدالته تاپشيرميشدى. رحيم رشدى مركزى دؤلت طرفيندن توتولوب دوستاق اولاندان سونرا اونون محاكمه‏سين ائشيدن محله آداملارى بؤيوك تومار يازيب نئچه مين نفره امضالاديب دؤلت مقاملارينا وئرميشديلر. اونلار بو توماردا رحيم رشدى‏نين ائتديگى خدمتلره گؤره اونون باغيشلانيب آزاد اولونماسينى طلب ائتميشديلر. او اعدامدان ياخا قورتارا بيلميشدى.

 خرداد آينين ملايم هاوالارى نتيجه‏سينده دوستاقلار هميشه‏كى كيمى حیطى دولدورموشدولار. زندان ديوارلارينين كؤلگه‏لى طرفلرى هامينى اؤزونه طرف چاغيريردى. بعضى دوستاقلار ياتاجاق پالتارلارينى گونشين نورو آلتيندا سريب، ادياللارى قوروتماغا سعى ائديرديلر. زندان ديوارلارينين اوستونده جيك-جیك ائده-ائده بير-بيرينى قووان سرچه‏لر هامينين دقتينى جلب ائتميشدى. اونلار اسارت بيلمه‏ين قوشلارين آزادليقلارى ايله بئله بير محيطده ياشاماقلارينا راضى دئييلديلر. زندان ديوارلارينين اوستونده، داميندا كئشيك چكن نگهبانلار گؤز اوجو دوستاقلارا باخيب نه‏سه دوشونودولر. بلكه ده اونون قارداشى ياخود ياخين بير دوستو بو دوستاقلارين ايچينده‏دير. انسان وار كى، زندان گوشه‏لرى اونونچون بير دانشگاه اولور. مبارزه يوللارينى اوردا اؤيره‏نيب سوواريلميش پولاد كيمى يئنه مبارزه ميدانلارينا قدم قويور. اؤلنده ده اؤلمور، باشقا بير نسيمى‏يه، بابكه چئوريليب عصرلر بويو ياشايير. انسان دا وار كى، حياتى دا اؤلولر كيمى ياشايير. بئله انسانلارين شعارى بودور: "هر كيم اولاغ اولسا، من ده اونا پالان اولارام". بئله انسانلار يازدا طبيعته گؤز آچان ياى قدر عؤمور اولمايان بؤجكلره اوخشايير. اونلار دونيايا سس‏سيز گليب، سس‏سيز گئديرلر. زندان مقدس بير مكان اولماسا دا، بعضى مقدس انسانلارين مكانى اولموشدور. دونيانين حقيقت‏سئور انسانلارى، بو يولون مبارزلرى زندان گوشه‏لرينى حقير سانميش و دمير بارماقچيللارى اؤز اراده‏لرى قارشيسيندا تعظيم ائتمگه وادار ائتميشلر.....

  هله خرداد آيى قورتارماميشدى. تبريز زندانيندا اولان محبوسلارين حياتيندا ائله بير مهم دگيشيكليك وجودا گلمه‏ميشدى. هئچ كسين اؤز گله‏جك طالعيندن خبرى يوخ ايدى. ساعاتلار، گونلر اؤتدوكجه بلاتكليف قالان دوستاقلار گؤزلرينى زندان قاپيسينا ديكيب اؤز آدلارينين سسلنمه‏گينى گؤزله‏ييرديلر. زندانا ايسه سكوت چؤكموشدو. فقط دار آغاجينين آلتينا گئدنلرى سئچيب دوستاقلاردان آييريرديلار. ايكى گون قاباق اژدر آدلى بير نفرى ده اعدام ائتديلر. او ملى حکومتين انتظامى افسرلريندن ايدى. اودا غلامرضاجاويدان كيمى شهادتى قبول ائتدى.

 گون اورتادان قاباق ايدى. دوستاقلارين اكثريّتى حیطده ايديلر. بعضيلرى ديوارلارين كؤلگه‏سينده حلقه ووروب صحبت ائديرديلر. بعضيلرى ايسه هاوانين ايستيسينه باخماياراق قدم ووروردولار. بو زامان حیطين او باشيندا اولان قاپى آچيلدى بير نئچه نفر ايچرى داخل اولدولار. آدلارى چاغيران آدامين اونلارين آراسيندا اولدوغونا گؤره تزه بير خبرين اولدوغونو گؤزله‏ييرديلر. آدلار بير-بير اوخونماغا باشلادى. زندانين اوتاقلاريندا اولانلار دا حیطه گلديلر. ايندى هامى اوزونو قاپييا دؤندريب گؤزلرى آدلارى چاغيرانين آغزيندا قالميشدى. آدلارى چاغيريلانلار چوخ ايدى. آدلار قورتاراندا دئديلر:

 - شئيلرينيزى باغلاييب حاضر اولون. گون اورتادان سونرا بوردان آزاد اولاجاقسينيز.

 بو مسئله آدلارى اوخونمايانلارين دا سئوينجينه سبب اولموشدو. چونكى اونلار دا بيليرديلر كى، بير تحول وجودا گلميشدير. اونلارين دا بو گون صاباح تكليفلرى آيدينلاشاجاقدير. زنداندا بؤيوك بير همهمه وجودا گلميشدى. آدلارى چيخانلار گون اورتا اولماميشدان شئيلرينى ساهمانا سالماغا باشلاميشديلار. آدى اوخونانلارين ايچينده من ده وار ايديم.

 ياريم ساعاتدان سونرا زندان اؤز عادى‏ حالينى تاپميشدى. بو زاماندا شاعر مظفر درفشى‏نين منه طرف گلديگينى گؤردوم (خوشبختانه مظفر درفشى اينديده حياتدادير). او منيم قولومدان توتوب دئدى:

 - منيمله گل! آغاى فريدون ابراهيمين سنينله ايشى واردير.

 بيز ايكيليكده فريدون ابراهيمينين اوتاغينا گلديك. او، زندانين بيرينجى مرتبه‏سينده اولوردو. بيز اوتاغا وارد اولاندا اونو تك تنها گؤردوك. ابراهيمينين سلولى بيزيم اولدوغوموز سلولدان تميز ايدى. اونون اؤزوندن سونرا باشقا هم‏سلوللارى دا وار ايدى. فريدون ابراهيمينى اوزون مدتلر ايدى دانيشيغا آپاريب گتيريرديلر. هامى اونون ايشينين آغير اولدوغونو بيليردى. ملى حکومتين دادستانى اولدوغو اوچون مركزى دؤلت اونا آرتيق اهميت وئريردى. بوتون دوستاقلار اوندان سؤز دوشنده "فريدون ابراهيمينين محكمه‏سى اوزون مدت چكديگيندن معلومدور كى، اونو اعدام ائتمك ايسته‏ييرلر"، دئييرديلر.

 بيز اونونلا سالاملاشيب گؤسترديگى يئرده اوتوردوق. نئچه ثانيه سكوتدان سونرا فريدون ابراهيمى اوزونو منه طرف توتوب دئدى:

 - معلوم اولدوغونا گؤره سيز گون اورتادان سونرا آزاد اولورسوز. اميدوارام موفق اولاسينيز. سيز منيم ايشيمين نه يئرده اولدوغونو ياخشى بيليرسينيز. مندن اولان استنطاقدان معلومدور كى، اونلار منى آرادان آپارماق ايسته‏ييرلر. بونو دا هامى ياخشى بيلير كى، بيز وطنيميز آذربايجانين و خالقيميزين سعادتى اوغروندا مبارزه‏يه وارد اولاندا بئله زندانلارى، اؤلوملرى نظريميزه آليب ميدانا گيرميشيك. بو دا او دئمك دئييلدير كى، بيز اؤز جانيميزى مجانى بونلارين الينه تاپشيراق.  امكانيميز اولسا اؤزموزو قورومالى‏ييق كى، گله‏جك مبارزه‏لرده شاهلارين و فرعونلارين عليهينه مبارزه آپاراق. بونا گؤره ده منيم بو اعدامدان ياخا قورتارماغيما بير يول واردير. بونون آچارى دا خالقيميزين ايگيد اوغلانلارينين الينده‏دير.

 من فريدون ابراهيمينين بو سؤزلرينى ايشيدن كيمى دئديم:

 - آغاى ابراهيمى منيم بو باره‏ده اليمدن نه گلسه اسيرگه‏مرم.

 او دئدى:

 - تك سنين اليندن هئچ بيرايش گلمز. بو ايشه اوچ يا دؤرد نفرين اشتراكى لازيمدير.  سن آزاد اولاندان سونرا فرقه‏چى بالالارينين آراسيندان بو ايگيد آداملارى تاپابيلسن من چكديگيم نقشه‏نى عملى ائتمك اولار.

 من سوروشدوم:

 - سيزين بو نقشه‏نيز ندن عبارتدير؟

 او جاوابيمدا دئدى:

 - منى استنطاغا آپاران ايكى نفر مسلح عسگردير. گئتديگيميز يول‌دا معين و مشخصدير. هر گون منى بير يول‏لا آپاريب گتيريرلر. يول اوزونو الوئريشلى و خلوت يئرلر واردير. سنين آداملارين منى بو خلوت يئرلرين بيرينده عسگرلرين اليندن آلا بيلر. حيات يولداشيمين او محله‏ده ساخلاديغى بير سوارى ماشينلا من آرادان چيخا بيله‏رم.

 ابراهيمى سؤزونه داوام ائديب دئدى:

 - البته منيم گؤروشومه گلن اؤز حيات يولداشيملا بو هفته بو باره ده دانيشاجاغام. سيز ده ائشيكده اونونلا علاقه ساخلامالى‏سينيز. پلانى دوزگون اجرا ائتمك اوچون مصلحت وئره‏سينيز.

 فريدون ابراهيمى جدّى دانيشيردى. او سؤزلرينى افاده ائدنده صاف آلنيندا يارانان قيرشيقلار بونو ثبوت ائديردى. من بير آز فيكر ائدندن سونرا دئديم:

 - آغاى ابراهيمى من بو برنامه‏نى اجرا ائتمگه سؤز وئريرم. فقط بو شرايطده نظرده اولان آداملارى تاپا بيلسم. من آزاد اولاندان سونرا سيزينله زنداندا علاقه‏ده اولاجاغام.

 بيز بو پلانين تفرّعاتى باره‏سينده ياريم ساعاتا قدر صحبت ائتديك. ناهار واختى اولدوغونا گؤره شاعر مظفر درفشى ايله برابر آغاى ابراهيمى ايله وداعلاشيب اوندان آيريلديق.

 ناهاردان سونرا آزاد اولان دوستاقلار اؤز اثاثلارى ايله ساعات دؤردده زندانين حیطينده حاضر اولمالى ايديلر. بوتون دوستاقلارين گؤزلرينده، حركتلرينده شادليق گؤرونوردو. أللی اوچ نفر دوستاقلارين آزاد اولماق اميدى، اونلارين دا آزاد اولماقلارينا گمان يئرى قويموشدو. ساعات دؤرد اولماميش آزاد اولان دوستاقلار حاضر آماده ايديلر. باشقا دوستاقلارين دا اؤز عائله‏لرينه اولان سفارشلرينى شيفاهى و يا نئچه دفعه قاتلانميش كاغاذلارا يازاراق اونلارا تاپشيريرديلار. اونلار دا بو كاغاذلارى گيزلين يئرلرده گيزله‏ديرديلر. تبريز زندانى بايرام شكلينى آلميش و دوستاقلارين آراسيندا طنطنه وار ايدى. سلوللاردا هئچ كيم قالماميشدى. هامى حیطه تؤكولوب ايلك آزادليغا تاماشا ائتمك ايسته‏ييرديلر. بوتون دوستاقلارين گؤزلرى زندان قاپيسينا ديكيلميشدى. هله قاپى آچيليب آدلارى سسله‏ينلردن خبر يوخ ايدى. ساعات دؤردده نفسلر سينه‏لرده حبس اولموشدو. انتظار هامينى يوروردو. قاپيلار ايسه باغلى قالميشدى. ساعات دؤردياريمدا دوستاقلار ياواش-ياواش اميدلرينى ايتيريرديلر. بو سؤزلر ائشيدي يردى: "بونلارين بوتون ايشلرى ده اؤزلرى كيمى مسخره‏دير"، "شيطاندان اميد گؤزله‏مك اولماز"، "يقين كى، دوستاقلارين آزاد اولماسينا آغالارى اينگيليسلر و آمریکاليلار راضى اولماييبلار". نه ايسه ساعات بئش اولماميش زندانين حیط قاپيسينين او بيرى طرفيندن سسلر ائشيديلمه‏يه باشلادى. بير آزدان سونرا قاپى آچيلدى. بير نئچه افسر و آژدان زندان حیطينه گيرديلر. اونلار قاپى دليندا دايانان دوستاقلارى گؤروب فرياد ائديب اوجادان "نه اوچون بورا ييغيليبسيز؟ چكيلين دالييا!"، دئيه امر ائده‏رك دوستاقلارى حیطين اورتاسينا طرف يؤنلتديلر. افسرلرين بيرى دئدى:

 - هركسين آدى سسلندى شئيلرينى گؤتوروب قاباغا گلسين.

 بيرينجى آدى چاغيريلان آدام شئيلرى ايله قاباغا گلدى. اونو زندان قاپيسينى آچيب او بيرى طرفه اؤتوردولر. قاپينين او طرفينده كيچيك بير حیط وار ايدى. اؤلچوسو اون-اون متر ايدى. بو حیط خلوت بير يئر ايدى. نگهبانلار اوردا كئشيك وئريرديلر. نهايت آدلارين چاغيريليب قورتارماغى بير ساعات چكدى. بو زامان كيچيك حیطين بؤيوك حیطه اولان قاپيسى‏نى آچديلار. بو حیطده زندانين اداره حصّه‏لرى يئرله‏شيردى. بيز بو حیطه وارد اولاندا اييرمی نفره ياخين سيلاحلى قوه ايله روبرو اولدوق. بو هامينين تعجوبونه سبب اولدو. بو سؤال قاباغا گليردى كى، بيزى آزاد ائديرلرسه، بس بو سيلاحلى قوه‏لر نه اوچوندور؟ آزادليق وعده‏سى وئريلن دوستاقلارين هاميسى بير-بيرنين اوزونه باخيرديلار. بو باخيشلار معنالى ايدى. سؤاللارين جاوابينى وئرن آدام ايسه هله يوخ ايدى. بيزى بير-بيريميزين يانيندا جرگه‏يه دؤزدولر. تهران قوشونو ايله آذربايجانا سوخولان قوشونون سربازلارى قارشيميزدا صف چكيب دايانديلار. اونلار توفنگلرينى بيزه طرف توتوب دايانميشديلار. سكوت هر طرفى بوروموشدو. هئچ كسدن سس چيخميردى. قارشيميزدا دوران عسگرلر گؤزلرينى بيزه زيلله‏ميشديلر.

 بير قايدا اولاراق آزاد اولان دوستاقلارى نظميّه‏يه آپاريب اوردا سخنرانليق ائديرديلر. دوستاقلارا دليل نصيحت دئييرديلر كى، داها دؤلتين قارشيسيندا جسارت ائتمه‏سينلر. بيز بونلارى ائشيديب بيليرديك. اؤزوموزو نطميّه‏يه گئتمگه حاضرلاييرديق. آمما ايندى وضعيت آيرى بير مؤضوعدان خبر وئريردى. بو زامان ياخينداكى بنادان بير سروان چيخيب بيزه طرف گلمه‏يه باشلادى. آمما بيز سهو ائديرديك. سروان صفين اولينده دايانيب، هامينين حيرتى ايچينده بيرينجى دوستاغا بير سيلله ووروب دئدى:

 - سن شاهنشاهين اوزونه عاق اولوب آذربايجانى ايراندان آييرماق ايسته‏ييردين؟

 سروان بو سؤزلرى فارسجا دئييردى. اوزونه سيلله وورولان دوستاق سروانين ضربه‏سيندن غافل اولدوغو اوچون ايكى آدديم دالييا چكيلدى. سونرا اوزونو صفده دايانان دوستاقلارا توتوب اوجادان فرياد چكدى:

 - من ايندى سيز مهاجر، متجاسرلره گؤستره‏جه‏يم.

 بيز هله اينديه قدر بو أللی اوچ نفرين هاميسينين مهاجر اولدوغوونو بيلميرديك. بيز ائله بيليرديك كى، بو گروهون ايچينده هر جور آدام وار. ايندى بونلارين سئچيلميش مهاجر اولدوقلارينى درك ائديرديك. سروان ايكينجى دوستاغين قارشيسيندا داياندى و "سن بيلميرسن كى، ايرانا شاهنشاه حکمرانليق ائدير؟"، دئييب بير سيلله ده اونا ووروب، اوزونه توپوردو. صفده دايانان دوستاقلارين آراسيندا ولوله دؤشموشدو. هامى ناراحات ايدى. سروان اوچونچو زندانينين قارشيسيندا داياناندا دوستاق بير آدديم قاباغا يئرييب يومروقلارينى ماهر بوكسورلار كيمى سروانين گؤزلرى قاباغيندا توتوب اوجا سسله دئدى:

 - من آذربايجانلى بالاسى‏يام. اؤلمه‏گيمه حاضر اولارام، آمما تحقيرى قبول ائتمه‏رم.

 كيشيسن الينى يوخارى آپار! سروان دايانيب اورتا ياشلى بو مهاجرين اوزونه باخيردى. صفده دايانان مهاجرلرين گؤزلرينده تبسم اويناييردى. سروان نئچه ثانيه يئرينده قورويوب قالدى. نهايت آماده حاليندا دايانان سيلاحلى عسگرلره باشى ايله اشاره ائله‏دى. عسگرلر گليب جسارتلى مهاجرى قوللاريندان توتوب صفدن چيخاريب آپارديلار. دوستاقلارين دايانديقلارى صفدن بير آز آرالى ايكى بؤيوك آوتوبوس دايانميشدى. باياقدان هئچ كيمين نظرينى جلب ائتمه‏ين بو آوتوبوسلار ايندى هامينين نظرينى جلب ائديردى. ايندى اونلار بيليرديلر كى، بو ماشينلار اونلارى گؤزله‏يير. آمما مقصدى هئچ كيم بيلميردى. بير آز سونرا سروان بنادان خارج اولوب صفه دوغرو گلمه‏يه باشلادى. او تك تنها گليردى. يانيندا هئچ كيم يوخ ايدى. سروان عسگرلرين گروهبانينا اشاره ائديب اؤز طرفينه چاغيردى. گروهبان قاچا- قاچا اؤزونو اونا يئتيردى. اونون بير الى قولاغينين ديبينده ايدى. سروان اونا دستور وئريب اؤزو يئنه ده زندان اداره‏سينه قاييتدى. گروهبان دوستاقلارا طرف گليب اونلارى بير آز آرالى دايانميش آوتوبوسلارا طرف هدايت ائتدى. أللی اوچ نفر دوستاق مهاجر بو منوال ايله ايكى يئره تقسيم اولوب، بو ايكى آوتوبوسا مينديلر. اون دقيقه‏دن سونرا اؤزو ايله آلتی يا یئددی ژاندارم گتيردى. بيزى بو ژاندارملارا تحويل وئرديلر. ياريم ساعاتدان سونرا آوتوبوسلار حركت ائله‏ديلر. هله بيزى هارا آپارديقلارينى بيلميرديك. آمما اونلارين بيزه وئرديكلرى وعدلر دوز اولسايدى، ياخود آزاد ائتمك خياللارى اولسايدى، گرگ نظميّه‏يه آپاريب اوردان بير باشا آزاد ائده‏يديلر. آوتوبوسلار زندان داروازاسيندان چيخيب شهره طرف يوخ، زندانين آرخاسينا طرف حركت ائتمه‏يه باشلادى. زندانين آرخاسى بيابان ايدى. دوستاقلار تعجب ائتمه‏يه باشلاميشديلار. بيزى هارا آپاريرلار؟ بو سؤال هامينين فيكرينى مشغول ائتميشدى. نهايت دوستاقلار كاروانى تبريزين قورتاران يولو ايله گئديب شرق طرفده تهران جادّه‏سينه چيخدى و تهرانا طرف يوللاندى. بيز ايندى يوز ‏فايز بيلديك كى، آزاد اولماق مسئله‏سى يالان و اويدورما سؤزموش.  هر حالدا آلتى آيدان سونرا زندانين دؤرد ديوارى آراسيندان چیخيب طبيعتين قوينونا آتيلميشديق. گؤردويوموز منظره‏لر لذت وئريردى. بير آزدان سونرا داغ كولكلرى سهندين باشيندان آخيب خرداد آيينين ايستى هاواسينى قوووردو. گون باتاندا بوستان‏آبادى آرخادا قويدوق. بيزيم آوتوبوسدا اوچ ژاندارم وار ايدى. اونلار سوروجونون يانيندا اوتوروب گؤزلرينى بيزه ديكميشديلر. آذربايجان مهاجرلرينين خرم‏آبادا سورگون اولماقلارينى بيليرديك. ايندى ده بيزى اورا سورگون ائتمكلرى باره ده دوشونوردوك. هر حالدا آخشامين قارانليغى هر يئرى بوروموشدو. يوللارين اطرافينداكى منظره‏لردن استفاده ائده بيلميرديك. اونا گؤره ده بعضى دوستاقلارى يوخو آپارميشدى. ائرته‏سى گون ناهاردان سونرا تهرانا يئتيشديك. او زامانلار جاده‌لر هله آسفالت اولماميشدى. يوللار باشدان باشا چالا-چوخوردان عبارت ايدى و اييرمی  دؤرد ساعات يول گلميشديك. ايندى تهرانين خيابانلاريندا حركت ائديرديك. تهراندا چوخ اولدووغوما گؤره شهرين هر طرفى منه تانيش ايدى. تهرانين اينديكى ميدان انقلابدان اوزو آشاغى گليب گمرک ميدانينا چيخديق. اوردان دا مولوى‏يه دؤندوك. او زامان ژاندارم اداره‏سى بو خياباندا يئرله‏شيردى. اعدام ميدانينا چاتماميش ساغ الده ائنلى بير كوچه‏يه دؤندوك. قارشيداكى بؤيوك دروازادان ايچرى گيرديك. ياريم ساعات آوتوبوسلارين ايچينده قالديق. سونرا معلوم اولدو كى، بيزى بوردا قبول ائتميرلر. ژاندارم اداره‏سينين رئيسى اؤزو آوتوبوسلارين يانينا گليب باخاندان سونرا دئميشدى:

 - اوّلا سيزين مراسله‏نيز يوخدور، ايكينجى‏سى ده بيزيم بو دوستاقلارى بوردا ساخلاماغا يئريميز يوخدور.

 بئله‏ليكله بيزى گتيرن ژاندارملارين مسئولو نه قدر سعى گؤسترديسه فايداسى اولمادى. آوتوبوسلاردان يئره دؤشمه‏يه اجازه وئرميرديلر. هر حالدا او گئجه‏نى آوتوبوسلارين ايچينده كئچيرديك. ائرته‏سى گون بيزى اوردا  شوش خياوانی يولوندان راه آهنه گتيرديلر. بوردا بير نئچه، تاختادان تيكيلميش ائولر وار ايدى. بو ائولرده آمریکانين عسگرلرى ياشاييرميشلار. محاربه قورتاراندان سونرا اونلار ايرانى ترك ائتميشديلر. ايندى ايسه بورانى بيزيم اوچون نظرده توتموشدولار. اوزونلوغو اييرمی بئش متر ائنى ايسه آلتی متر اولاردى. هر اوچ متردن بير شيمالا و جنوبا پنجره‏لرى وار ايدى. بورا بيزيم اوچون مناسب يئر ايدى. بؤيوك بير سالونون يئرينه اديال دؤشه‏ميشديلر. بيزى آوتوبوسلاردان دؤشوردوب سالونا هدايت ائتديلر. أللی اوچ نفرى بورا چوخ راحاتليقلا توتدو. پنجره‏لردن كوچه‏ده گئديب گلنلرى آيدين گؤروردوك. مراقبت چوخ ساده ايدى. بورادان آخشام چاغى راحاتليقلا قاچادا بيلرديك. آمما هئچ كيم بو فيكيرده دئييلدى. دؤلت كابينه‏سينده خرم‏آبادا سورگون اولان مهاجرلر باره‏سينده مذاكره‏لر گئديردى. بو مذاكره اونلارين عفو اولماسى اطرافيندا ايدى. حتى بوباره‏ده قزئتلر يازيرديلار. بورا تبريز زندانيندان مقايسه ائديلمز درجه‏ده ياخشى ايدى. ملاقاتيميز دا وار ايدى. من ژاندارملارين بيرينين واسيطه‏سيله تهرانا منتقل اولماغيمى يازيب قوهوملاريما، كندليلريميزه بيلديرميشديم. ايندى اونلار منيم ملاقاتيما گليرديلر. بيزلره وئريلن خؤرك جيره‏سى ده تبريز زندانيندان چوخ ياخشى ايدى. آمما گونلر اؤتور و آزاد اولماغيميز باره‏ده خبر يوخ ايدى. بيزى بير آى بوردا ساخلاديلار. سونرا تهران كلانتريلرى آراسيندا تقسيم اولدوق. اونلار بيزى ضامن ايله آزاد ائتمك ايسته‏ييرديلر. تهراندا نقى آدلى كندليميزين قهوه‏خاناسى وار ايدى. او منى ضمانته گؤتوردو بو شرط ايله كى، هر گون اؤزوموزو كلانتريه معرفليك ائدك. نهايت مهاجرلرين عفو اولماقلارينا داير امر وئريلدى. خرم‏آبادين سورگون كاروانلارى اؤز يوردلارينا قاييتماغا باشلاديلار. بيزده اونلار كيمى يوردموزا دؤنملى اولدوق........ سون

www.azer-online.com