پرویز اسدی
بین الخالق حقوق شناس
ايراندا دولتچیلیک پروبلئمی
و
دمکراسی
ايران اراضيسينده قورولموش دولتلردونيانين گوج و مدنييت مركزيريندن الوبدور . بير نئچه عصردير كي ، بورا دونيانين آپاريجي گوجلرينين دقتيتندير . بير زامانلار ايراندان قات- قات ضغيف اولان دولتلر بو گون اقتصادي- سياسي و تكنولوژي باخيميندان خيلي گوجلنميشدير. آمما قديم دولتلردن اولماسينا باخماياراق ايران چاغداشلاشا بيلمير. بونون بير سيرا سببلري واردير . هر چند مقصديميز بو سببلره جواب تاپماق دئيل .
شاهليق اصول اداره ائتمه فورماسيندان تئوكراتيك رژيمه كئچمك ئولكه نين چاغداشلاشماسيني داها دا انگلله دي . حاضرداكي اداره ائتمه فورماسي ايراني اورتا عصرلر دورونه سوروكله دي . اگر محمد رضا شاه دورونده ئولكه اقتصادياتينا اساسا اجنبي شركتلري نظارت اديرديلرسه ، انديكي حاكمييت دورونده ايسه رژيمه مخصوص و اقتصادي منفعتلريني تامين اده ن سيستم ياراتديلار . مثلا : «جهاد سازندگي» ، « بنياد مستضعفان » و سايره . بئله قوروملار ورگيده ن آزادلار. بو تشكيلاتلار يوخسولارين وارلانماسي مقصدينه خدمت ائتمه لي ايدي. آمما حاكمييتده كيلر بوندان ئوزلري وارلانديلار و نتيجه ده يوخسولار داهادا يوخسوللاشدي . اسلام انقلابي دكتريناسينا اساسأ ، انقلابين باشقا مسلمان ئولكله رينه اخراجي اقتصاديياتا بوئوك ضربه وردو . ئولكه اقتصاديياتني برباد وضييته سالماقلا ياناشي ، اونون مدنييتينه ده بوئوك ضربه وردولار . « مدني انقلاب » آدي آلتيندا آيت الله خمينينين ساغليغيندا ئولكده كي عالي علم اوجاقلاري ( دانشكده لر و دانشگاهلار ) ايكي ايل قاپالي قالدي . نتيجه ده 16500 ئوره نجي و اوستاد تدريسدن كنارلاندي . بودا مينللرله بئينين ئولكده ن آخماسينا سبب اولدو .
حقوق سيستمينده اورتا عصرلره مخصوص قانونلار تطبيق اديلدي .يني قانونلار توپلوسو اورتايا چيخارديلار . داشقالاق ، شلاق ، دار آغاجيندان آسماق كيمي جزالار شاه دوروند ن قالما جنايت قانونلارينا علاوه الوندو . معناسيز ايران- عراق ساواشي ئولكه دموگرافياسينا دا جدي ضربه وردو . بئله كي ، همن ساواش گنج جانلي قوه ايله ياناشي بئينلريده يدي .
ئولكه داخلي وضيعيت اونون خارجي سياستينه اساسلي تاثير گوستر مكده دير . داخيلده وطنداشلارين حقوقونو تاپدايان داخیلی سياست ، ئوزونو خاريجي سياستده ده قاباريق شكيلده بوروزه ورير. ئولكه داخيلينده بين الخالق حقوق نورمالاري و ايران آناياساسي ميللي و انسان حاقلاريني پوزان بو حاكمييت ، دولتلر آراسي مناسبتلرده ده بين الخالق حقوق پرينسيپلرينه حورمت ائتمير . بئله كي ، هيچ بير بين الخالق حقوقي آكتلارا حورمت ائتمه دن اسلامي انقلابي اخراج ادير ، دونيا سياستينده ترورچولوغو دسته كلير.
ايرانين چاغداشلاشماسي اوچون ئوتن عصرده بير نئچه دفعه شرائط يارانميشدير . 1905-11- جي ايللرده ستارخانين با شچيليقي ايله مشروطه حركاتي بو ئولكه نين مدرن لشمه سينه ايلك جهد ايدي . آمما بو حركات اتجاع طرفيندن قاندا بوغولدو . بو حركاتدان بير مدت سونرا داها مرتجع پهلوي سلاسي حاكمييته گتيريلدي . ايرانداكي مبارزه نسيللره نوبتي اولاراق بير- بيرينه ئوتورولدي . شيخ محمد خياباني حركاتيندا مشروطه چيلر ده اشتراك اديرديلر . بو حركات ايرانين دمكرا تيكلشمه سي و جمهوريت اوغروندا مبارزه ايدن ايلك جريان ايدي . بو دا ارتجانين ايرنج سياستينين قورباني اولدو . ايكينجي دونيا ساواشي عره فسينده و اوندان سونرا دئيشيكليكلر دورو باشلادي . باشقا ئولكه لرده اولدوغو كيمي ايراندا دا ميللتلر ئوز ميللي- سياسي حقوقلاريني الده ائتمك اوچون مبارزه يه قالخديلار . بونون نتيجه سي اولاراق آذربايجان ميللي حكومتينين هر طرفلي ياردمي ايله كوردوستاندا دا ميللي حكومت قورولدو . موجود اولدوغو بير ايل عرضينده ( 1945-46 ايللر ) آذربايجان توركلرينين ( ميللي حكومتين ) اجرا اتديگي دموكراتيك و اقتصادي اصلاحاتلار بو گونه قدر ال چاتمازدير . قيد ائتيكلريميزين تصديقي اوچون بير نئچه ئورنك گوسترمه يي واجب بيليريك . ايران تاريخينده ايلك دفعه اولاراق قادينلارين حقوقو كيشيلرله برابرلشدي . قادينلار چئچيب – چئچمك حقوقو قازاندي . ئولكه ده كي خالقلارين حقوق برابرليي تا مين اولوندو .آمما بو گونكو ايران حاكمييتي قادينلاري جمعيتين يارارسيز بير عضونه چئويردي . بو گون قادينلارين حقوقو ايران آناياساسي و باشقا قانونلاردا محدودلاشديريليبدير. ئولكه آناياساسي 15، 19 ، 48 ماده لرينده ميللي حاقلارين تا ميني ايله باغلي ماده لرده ئوز عكسيني تاپسادا ، محدود اولماسي ايله ياناشي اجرا الونمور.
دكتور محمد مصدقين بير ايليك حاكمييتي ده ايرانداكي شاهليق اصول اداره سيني ده يشه بيلمه دي . بو حركات ايرانا پارلامنتلي دولت قورولوشو گتيردي .
ئولكه ده اقتصادي اصلاحات باشلادي .بونون نتيجسينده ايران نفتي داها چوخ خالقينين اقتصاديياتينين انكشافينا خدمت ائتمه ليئدي .
بو دورت حركاتين هاميسينين باشچيسي ايندي كي ينيليك طرفداري اولان توركلرايدي .آمما بو دمكراتيك ، ينيليكچي ، چاغداشچي قوه لرين هاميسي مرتج مركزي حاكمييت طرفيندن قدارجاسينا بوغولدو . بو حكاتلار بير نتيجه الده اتمه سه ده ايراندا دمكراتيك دوشونجه نين اساسيني قويدو . ئولكه وطنداشلاري ، « آزادليق » ، « عدالت » ، « ميللي حاقلار » و سايره . بو كيمي دمكراتيك ايستكلري اديرديلر .
بهمن انقلابي محض بو طلباتلاردان دوغدو . بوتون اميدلر بو انقلابا باغلانميشدي .تاسفلر اولسون كي ، انقلاب باش ورمه سببي ايله علاج اده بيلمه مكله ياناشي ، اهاليه ورديي وعدلره خلاف چيخدي . 1979 – جي انقلابيندا دا آذربايجانليلار هميشه الدوغو كيمي ئولكه نين دمكراتيكلشمه سينده آپاريجي اويناميشدي . اله بو انقلاب 1978- جي ايلين فوراليندان باشلادي .
سوويتلر بيرليي داغيلديغدان و «سويوق محاربه »سونا چاتديغدان سونرا دونيا يونونه يني ماهييت وريلدي . بين الخاق مناسبتلرده ايكي قطبلو سياست ، ايكي جبهيه بولونمه سي ئوز يريني تك قطبلوكله عوضلدي . « قلابالاشما » ترميني دونيا سياستينه داخيل اولدو . بو دا دونيا سياستينه يني ماهييت وردي . تك قطبلو دونيا سياستي اقتصادي و حربي ماراقلارينين تامين اولونماسيندان ئوتري دمكراسي ، انسان حقوقلاري ، سوز ، مطبوعات ، و فكير آزادليقي ئونه چيخير .
يني دونيا دوزه ني مدني جمعيتلرين ، الجه ده حقوقي دولتلرين فورمالاشماسينا شرايط ياراتدي . آمما ايراندا بو پروسه نين عكسي ئوزونو قاباريق فورمادا گوسترمكده دير . بوراداكي رژيم ئوزونون دوغوب يتيشديرديي اصلاحاتچيلاري بئله تحمل اده بيلمه دي .ئولكه ده كي تعضيقلر داها گوجلندي .
دونيادا صلح ، تهلوكسيزليك كوتلوي قيرقين سلاحلارينين محو اديلمسي سياستي ئورودولدوئو حالدا ، ايران اتم- نووه سلاحي الده اتمه يه جهد گوسترير .بو ئولكه اقتصاديياتنيدا بحرانلي وضييعته سورومكله برابر ، دمكراسي ، ميللي و انسان حاقلاري اوغروندا مبارزه آپارانلاري ، اله جه ده بولگه و دونيانين تهلوكه سسيزليني هده له مك دمكدير.
اوزون تاريخي مذاكره لر آچمادان بيلديرمك اولار كي ، ايران دولت قورولوشو چاغداش دونيانين طلبلرينه جاواب ورمير . چونكي موجود تئوكراتيك حاكمييتين اداره اتمه اوصولو اورتا عصرلر ده كي سياسي اداره چيلينده تطبيق اولونوردي . بو قوروم خالقين اراده سيني ايفاده اتمير . بئله دولت قورولوشوندا داها چوخ آيري آيري فردلرين اسلام ديني پرده سي آلتيندا ئوز اراده لريني اورتايا قويورلار . بو رژيمين دولت حقوق نظريه سينه گوره هيچ بير علمي اساسي يوخدور . يوخاريدا قيد اتديميز پرينسيپلردن چيخيش اده ره ك دئمك اولار كي ، اسلام جمهوريتي و ائله جه ده هر هانسي ديني دولت قورولوشو چاغداش دونيانين طلبلرينه جاواب ورمير .چونكي ديني پرينسيپلره گوره ، شريعت « تكليف » دئمكدير .بورادا بير باشا امر و اطاعت وار . آمما جمهوريت ايسه « خالقين سسي » ، « راي » دئمكدير . بئله ليكله ، اسلام و يا دينلرين جمهوريتي ايفاده سينده بير طرفله او بيري طرفي ايله ضدييت وار.
ئولكه نين گله جك دولت قوروقولوشو ايله باغلي معاصر فيكيرلر ( ايده يالار ) مذاكريه چيخاريليب .ايراندا ظلم آلتيندا ياشايان ميللتلرين ميللي – سياسي حقوقلارينين تاميني باخيميندان بو دوشونجه و نظريه لري توپلايب آراشديراراق بير باخيشين عرصه يه گتيريلمه سي زامانين طلبلريندندير .ئولكه نين سياسي – ميللي ، اقتصادي ، اجتماعي و حقوقي پروبلملرينه اساسا بينالخالق مناسبتلرين موقعينه اساسا ، ميللتلرين منفعتلري اساسيندا اويغون دولت وقورولوشو فورماسي ياراتماغا احتياج دويولور . تاريخأ دمكراتيك رژيملي اولمايان ئولكه لرده ، دمكراتيك اداره اتمه اوصولونون تطبيقي اوچون كئچيد مرحله سي ضروري سائيلير . بو ئوزونو اكينجي دونيا ساواشيندان سونرا كي دوروده تصديقليب . اونا گوره ده ايران كيمي چوخ ميللتلي دولتلر اوچونده دمكراتيك پرينسيپلرين اوتوروشماسي اوچون كئچيد دورو مطلقدير . كئچيد دورونون تمه ليني دمكراتيك ده يرلرين تطبيقي اوچون شرائطين ياراديلماسي ، ئولكه ده كي ميللتلرين ئوز آرالاريندا مناسبتلريني تنظيمله ين حقوقي نورمالاري فورمالاشديريلماسيني تشكيل ادير . ادور كي ، ايرانين انديكي دورومونو نظره آلساق ، اروپاداكي دولت مدللرينين بورا اوچون ئورنك گوستريلمه سي و اونون بورادا تطبيقينه جهد اديلمه سي كئچيد دورونون پرينسيلريني اجرا اتمه ده ن ممكن دئيلدير.
ئولكه ده كي ميللتلرين وضييتي نظره آلينماقلا ، كئچيد مرحله سي ايستكلريني اوغورلا باشا چاتماسي مسئله نين حللينه اويغون بينالخالق حقوق پرينسيپلرينين بير باشا تامينيندن آسيليدير . دمكراسينين تطبيقي و انكشافي ، مدني جمعييتين يارانماسي ، حقوقي دولتين فورمالاشماسي بينالخالق حقوقا اساسا بو دولتين گله جه يني معينلشديرير .
ايرانين موجود مركب و چيخيلماز وضيعتي ئولكه دكي ميللتلرين طالعيني ، ميللي وارليغيني تهلوكه آلتينا قويور . گئرچكليك بوندان عبارتدير كي ، تاريخا ئولكه دكي خالقلار ، او جمله دن توركلر ، كوردلر ، عربلر ، بلوچلار و باشقالاري زامان زامان ميللي وارليقلارينين قورونماسي اوغروندا مبارزه آپارميش ، بو گونده ميللي حاقلارينين تامين اولونماسيندا اصرارليديرلار . ايستر كئچميشده ، ايسترسه ده اينديكي دولت قورولوشوندا بئله بير اساس پروبلم هيچ واخت ئوز حلليني تاپماييب . بو ايسه ئولكه ده دولتچيليك بحرانين يارانماسينين اساس پروبلملريندندير . دمكراتيك ديرلرله ميللي بحرانين تامين اولونماسي قارشيليقليدير . باشقا سوزله بيرينين يوخلوغو ، او بيرينين ده حليني ممكن سوز ادير . قيساجا تحليلدن گورونديو كيمي هدف آيديندير .آنجاق بو مقصده نائل اولماق اوچون بللي مانعه لر آرادان گوتورولمه ليدير . داها دوغروسو ئولكه ده ميللي حاقلاريدا تامين اده بيله جك دمكراتيك رژيمين يارانماسي اوچون موجود تئوكراتيك حاكمييت و دولت قورومو مترقي حاكمييت و دمكراتيك رژيمله عوضلنمليدير .
اصلينده ئولكه اهاليسي انقلابلاردان و قان توكولمه سي ايله موشايئت اولونان حاكمييت ده يشيكليكلريندن يورولوب . او بوتون ده يشيكليكلري دينج و مدني فورمادا حل اولونماسينين طرفداريدير . اله معاصر دونيانين ئوزوده بونون طرفداري كيمي چيخيش ادير . يوخاريدا قيد اولوندوغو كيمي ئولكه ده كي ميللتلر ئوز ميللي حاقلاري اوغروندا مبارزه آپارميش و آپارماقداديرلار . آمما بو مبارزه ني بير سيرا قوه لر ئوز مجراسيندان چيخاريرلار .
آجي تاريخي تجربه و موجود شرائط حاققي تاپدانان و ميللي وارليقي دانيلان ميللتلري ئوز ميللي منسوبيتلري آلتيندا بيرگه مبارزه آپارماغين ضروريتيني ديكته ادير . بئله كي ، ايراندا حاكمييت و رژيم ديشيكليكلري عره فه سينده هميشه خالقلار ئوز ميللي حاقلارينين تامين اولونماسي طلبي ايله آياقا قالخيبلار .آمما بو طلبلار تامين الونماديغيندان ئولكه ني اينديكي كيمي بحرانلي وضعييتلرينين يارانماسي آميللرينيدن بيري الوبدور . اگر گله جك دولت قوروقلوشو و حاكمييتي بو پروبلمي حل اتمه سه ، او مرتجع اولماقلا ياناشي ،همده گله جكده ئولكه ده يني و اوللكيندن داها درين ، ماهييتجه ده يشيلمه ين بحرانلا ئوزلشه جك . موجود رژيمه مخاليف اولانلار ايلك نوبه ده نظره آلماليديرلار كي ، اونلار ايللر بويو حاققي تاپدالانان خالقلارين حقوقلارينين تامينيني نظره آلماليديرلار
. كئچميش سويتلر بيرليينين تجربه سي گوسترير كي ، ميللتلري آسيميلياسيا اتمكله واحيد ميلتين يارانماسي عبسدير . اودور كي ، هيچ بير كوكو و اساسي اولمايان ، ميللتلرين اريديلمسي يولو ايله قوندارما واحيد ميلتين مبارزه سي نتيجه سيز الور . بو ، يوخاريدا قيد اتديميز بحرانين اساسيني قويور. ادور كي ، ساويتلر بيرليي داغيلديغدان سونرا « سويت خالقي » ايفاده سي ده اونونلا بيرليكده تاريخه قووشدو . آمما بو ئولكه نين كئچميش وطنداشي اولموش ميللتلر ، هابئله اتنيك آزليقلار ايندي ده مدنييتلريني ئوز ميللتلري آدي آلتيندا ياشاتماداديرلار . اوللكي ايللرله مقايسه ده حاكمييت ايچي مناسبتلر داهادا گرگينلشمه ده دير . اقتدار منسوبلاري بونو اوت- باسدير ائتمه يه چاليشسالاردا آرالارينداكي ضييديتي گيزله ده بيلميرلر . بو گرگينليك ايلك نوبه ده اسلامي ميلي مجليسينه و پريزيدنت سئچگيلري قاباقي ئوزونو آچيق _ آشكار گوسترير. حاكمييت ايچي و اونو كناردان دستكله ين قوه لر نسبتي گروپلاشمالار بو زامان حيسس الونوناجاق درجه ده نظره چارپير . بو ضيديتلرين و بولونمه لرين كوكونده حاكميتده ماراقي ايله ياناشي ، همده موجود رژيمين عمرونون اوزاتماقي دورور . بوتون طرفلر ايتيرديكلري اجتماعي اينامي ( اعتيباري ) ينيدن قازانماقا چاليشيرلار . طبيعي كي ، بو زامان بير سيرا وعده لر وريرلر .اسلام جمهوريتي اعلان الوندوقذان سونرا 1979-جي ايل انفلابينين باش توتماسيندا اساس رولاري اويناميش سياسي و ميللي – سياسي تشكيلاتلارين فعاليتلري ياساقلاندي و 1981 –جي ايلدن ايسه اونلارا قارشي ايكي قات مبارزه باشلاندي . بو آنتي دمكراتيك « تميزله مه عملياتي» ( پاكسازي ) نتيجه سينده ئولكه ده دمكراسي ، عدالت ، جمهوريت ، آزادليق اوغروندا مبارزه آپارميش مينللرله انسان اعدام اولوندو ، اوچ (3) ميليوندان چوخ دوشونن وطنداش وطني ترك اتمه يه مجبور اولدو . بو قده ر اعدام ، سورگون ،مهاجرت ، حبسلر و سياسي فعاليت قاداغالارا باخماياراق ، ئولكه ده مخالف دئوشونجه ني لغو اده بيلمه ديلر . حاكيميتين ايلك ايللرينده اسلام جمهوريتي حزبي ياراتديلار . سونرا بونودا بوراخيب ، هيچ بير نظامنامه و مرامنامه سي اولمايان حزب الله تشكيلاتيني داهادا گوجلنديرديلر . اونلارين ده ديكلرينه گوره اسلام دولتينده بير حزب اولار ، اودا اللهين . حزب الله واسطه سي ايله رژيم ئولكه ده ئوز ايستكله رينه اويغون « قايدا- قانون » ياراتماغا باشلادي ... آمما بوتون بونلارا باخماياراق ، ينه ده سياسي و ميللي _ سياسي تشكيلاتلار ياراندي ....
چاغداش شرائطده ايراندا دولتچيليك پروبلمي
و مسئله يه داير ايرلي سورولموش تكليفلر و چيخش يوللارياجتماعي _ سياسي پروسسلرين ياراتديغي ده يشيكليكلر يرلي شرائطين دورومونا اساسا ايران اوچون، يرلي دولتچيليك مدلينين واجيبليني گونده ليه گتيرير.
بونونلا علاقه دار بئله بير چوخ ميللتلي دولتده هر ميللتين ميللي_ سياسي حقوقونون تامين الونماسي ، نظرده توتولان دولتين فورما و قورولوشوندان آسيليدير . اونا گوره ده چيشيدلي سياسي قورملار و فردلر بو مسئله يه داير مختلف پروقراملار ، فيكيرلر اورتايا قويوبلار .
بونونلا باغلي سون يوز ايلليك ايرانين دولتچيليك تاريخينه ئوتري نظر سالاق . مشروطه حركاتيندا حاكيميتين ديشديرلمه سي و دولت اداره چيليينده ديشيكليكلرين اديلمه سي ايله باغلي آيدين پروگرام و پلان ( برنامه ) دمك اولار كي يوخويدي . سونراكي تاريخي پروسسلرده ميدانا چيخميش ميللي _ سياسي جريانلاردا بو ناقصليكدن كناردا قالماميشلار . شيخ محمد خياباني حركاتي ايلك ميللي سياسي جريان كيمي آذربايجان توركلرينين ميللي حاقلارينين داها چوخ وريلمه سيني طلب اديردي . بو حركات ئولكه ده ميللي حاقلارين تاميني باخيميندان مركزي حوكمتله تك باشينا مبارزه آپارديغيندان ، فاس اولمايان ميللتلري بو ائده يا احاطه اتمه دييندن مغلوبييته اوغرادي . ئولكه نين شماليني بوروموش جنگل حركاتي، خراسان دا عيني فورمادا تهرانلا مبارزه آپارديغينا گوره تكله نه ره ك ادوزدو .
سونرا كي مرحله ده آذربايجان ميللي حوكومتي و كوردوستان ميللي حوكومتي تاريخي تجروبه دن دوزگون يارارلانماديغيندان اوغورسوزلوغا اوغرادي .
بئله ليكله، ئولكه ده فارس اولمايان باشقا ميللتلر بيرليكده مبارزيه قالخماديغلاريندان هر بيري آيري_ آيريليغدا مغلوبيته دوچار الدولار .
نهايت ، 1979 –جي ايلده فورال انقلابي زاماني سياسي تشكيلاتلارين اساس هدفي حاكمييت و رژيم ديشيكلي ايدي . بو زامان اساس ايكي پروبلم نظره آلينماليدي . بونلار هانسيلاردير :
1) دولت قورولوشو
2) ميللي مسئله نين حللي
رژيمين ديشدريلمه سي اوغروندا مبارزه آپاران تشكيلاتلارين پروگراملاريندا بو مسئله لر يا هئچ عكس اولونمور ، يا دا ناقيص وريلميشدير . همن قوروملارين يگانه هدفي اونيتار ( واحد ) دولت قورولوشو ساخلانماقلا ، رژيمين ديشديريلمه سي ايدي .
حاكمييت ديشيكليي مضمون باخيميندان دمكراتيك ده يرلرين برقرار اولماسي هئچ بير ينيليك ياراتمادي . ايرانين كئچميش ارتجاعي رژيمي ايله اينديكينين هئچ بير اساسلي فرقي يوخدور .
موجود پروبلمله علاقه دار يارانميش يني جريانلار
ئونجه دن قيد ائتمك لازيمدير كي ، يني يارانميش جريانلاردا اولكي سياسي خط لرين بوراخديغي خطالاري بو و يا باشقا شكيلده تكرار اتمه ده ديرلر .
پروبلمين حللينه ياناشماقدا يارانميش جريانلار اساسا ايكي حيصه يه آيرليرلار .
1 ) پان ايرانيست لر
2 ) ميللي جريانلار
1 )پان ايرانيستلر :
بونلار اساسا بير نئجه قولا بولونورلر :
آ ) - شاهچيلار ( سلطنتچيلر ) ، بو قول ئوزو بيرنئچه حصه يه آيلير ؛
ب ) - ميللي – مذهبي لر ( مدرن دينچي قوه لر ) . بورا ميللي جبهه نين قولاري ، نهضت آزادي ، ايران جمهورييت سئورلر حزبي ( حزب جمهوري خواهان ايران )داخيلديرلر .
پ ) – ياشيلار حزبي
ت ) – سولچولار ؛ او جمله دن : توده پارتياسي ، بير نئچه قولا پارچالانميش فدائيلر تشكيلاتي ، راه كاگر و سائره ؛
ج ) – اساسا كئچميش سولچو جريانلاردان آيريلميش ، حزب جمهوري خواهان دمكراتيك و حزب جمهوري خواهان لائيك .
بو جريانلار و تشكيلاتلار اوچون عمومي و اورتا ايستكلر آشاغيداكيلاردي :
1 ) اساسي اولمايان ، ياشقا ميللتلرين آسيميلياسيا اديلمه سي سياستي و ايديولوگياسينا اساسيندا ياراديلميش « 80 ياشلي » « ايران ميللتي » اوچون دمكراتيك رژيم قورماق ؛
2 ) ايرانين چوخ ميللتلي ئولكه اولماسي عاميليني نظره آلماماق ؛
3 ) پان فارسيست سياستين ئورودولمه سيني دوام اتديرمك و سايره .
پان ايرانيستلر آراسيندا ايرانين گله جك دولت فورماسينا باخيشندا دا فرقلي ياناشمالار وار . اونلارين بير قوروپو اونيتار دولتي ، او بيريلري ايسه فدرال فورمالي جمهوريتين قورولماسيني ايستيرلر .
پان ايرانيست فدرالچيلار آراسيندا دا ايله قوروملار وار كي ، ايراني چوخ ميللتلي ئولكه كيمي قبول ايده رك ئوز مقدراتيني تعين ائتمه حقوقيني تانيرلار . بونولا بئله اونلار همين پرينسيپين ماهييتينه آيدينليق گتيرميرلر .فدال دولت قورولوشونو سياسي – اداره ائتمه پرينسپي ( موجود ايالت و يا استان لارا گوره ) اساسيندا تصور ايديرلر . « حاكمييت بولگولريني ، ايالت و اونلارين تابعچيلينده اولان شهرلر آراسيندا معينلشيديرلر» . بئله لري ميللي يونلو تشكيلاتلاري تانيميرلار ، يانليز ايرانين بوتولويونون قورونماسيندا بو تيپ تشكيلاتلار آپاريجي اولاجاق . اونلار ميللي ديللري فارس ديللينين كولگه سينده قويورلار . همين تشكيلاتلار فارس ديليني ئولكه نين « عموم ميللي ديلي » « انسيت ديلي » سائيرلار . ايله بوندان باشلاياراق حاكمييته گلمه دن حقوق پوزونتوسونا يول وريرلر .
2 ) – ميللي جريانلارين و تشكيلاتلارين مسئله يه ياناشماسي:
پان ايرانيست لرين پروبلمين حلينه باخيشي حاقدا قيسا معلومات وريلدي . او بيري جريان ميللي تشكيلاتلار و دوشونجه لره عايدير . اونجه دن دئمك لازيمدير كي ، ايراندا بو ميللتلي موجودور : تورك ، فارس ، كورد ، بلوچ ، عرب ، توركمن .
پهلويلر حاكمييته گتيريلديكدن سونرا ئولكه نين سياسي _ اداره ائتمه قورولوشو ديشدريلدي . بوندان سونرا فارس اولمايان ميللتلر ميللي ظولمه معروض قالاراق ، ئوز ميللي حاقلاريندان محروم اديله رك اينديه قده ر بو حقوقي الده بيلمه ميشلر . ئوتري ده اولسا ظولم آلتيندا ياشايان فارس اولمايان ميللتلرين سياسي تشكيلاتلارينين مسئله يه باخيشينا داير پروگراملاريندان بير سيرا ئورنكله ره باخاق .
بو تشكيلاتلار آراسيندا اوخشار جهتلر موجودور . مثلا :
- مركزي شووينيست حوكمته قارشي بير گه مبارزه ؛
- ايرانين اينديكي دولت قورولوشونا آلترناتيو اولاراق فدراليزمين ايره ليه سورولمه سي ؛
- شووينيزمه قارشي مبارزه ؛
- ميللي حوكمتلرين يارانماسي ؛
- ميللي مقدراتين تعين اديلمه سيني اساس شعار كيمي ايره ليه سورولمه سي .
اونلارين قاشيلاشا بيله جيي اساس پروبلملر :
- اراضي و بيربيرينين اراضيسينده ياشايان او بيري ائتنوسلارين ميللي حاقلارينين تاميني ؛
- مركزي حاكمييتين اداره ائتمه قورولوشونون تقسيماتيندا .
- بونا نمونه اولاراق ، آذربايجان تورپاقلارينين حسابينا مختلف ايالتلرين ياراديلماسي ايله آذربايجان اراضيسي پاچالانميشدير . بو گون آذربايجانا عايد توپاقلارين معين حيصه صي آذربايجان آديني داشئيرمير . بو دا ئوز نوبه سينده معين آنلاشيلمامازليقلارا سبب الور .
ميللي تشكيلاتلارين دا پروگراملاريندا گله جك دولت قورولوشو و فورماسينا باخيشدا تام آيدين تصور يوخدور . هاميسي ئوز ميللي مقدراتيني تعين ائتمه حقوقوني پروگراولاريندا تثبيت ائتسه ده ، انون ماهييتيني تام آچيقلامايبلار . ميللي حاقلار اوغروندا مبارزه آپاران تشكيلاتلارين هئچ ده هاميسي ميللي – دمكراتيك ، ساغ تمايوللو دئيللر . اونلارين آراسيندا سول يونلو سوسياليست ، سوسيال _ دمكرات ايديولوگيالي تشكيلاتلاردا وار .
ميللي تشكيلاتلار فدراتيو دولت قورولوشونا باخيمدادا فيكيرلري آيدين اولماماقلا ياناشي ، علمه سويكنمير . بئله كي ، دولت حقوق نظريه سينه گوره فدراتيو دولت قورولوشو آنلايشي بئله گوستريلير :
1 ) اگر بير نئچه مستقيل و حاكيم ئولكه ئوزلرينين سياسي _ اجتماعي ، اقتصادي و حربي منفعتلريني قوروماق مقصدي ايله سياسي بيرليك يارادارلارسا ، اونا فدراتيو دولت قورولوشو دئيلير ؛
2 ) اوللر مستقيل اولموش قورولوشلارين همين اتفاقداكي كونوللو بيرليينه فدراتيو قورولوش دئيلير .
قيد ائتمك لازيمدير كي ،همن اتفاقدان كونوللو چيخماقدا ممكوندور . آمما يوخاريدا گوستريلديي كيمي ، ميللي تشكيلاتلار بو مسئله لري نظره آلمايبلار .حتي فدراليزيم طرفداري اولان پان ايرانيست لر بئله فدراتيو دولت قورولوشو آنلايشي ايله ، سئجيوي خصوصيتلريني قاريشديريرلار . علمي اولاراق مسئله يه آيدينليق گتيرمك اوچون دولت حقوق نظريه سينه مراجعت اده ك .
نظريه يه اساسا فدراتيو دولت قورولوشونون ئوزه ليكلري ( اساسي خصوصيتلري ) بئله دير :
- فدراتيو اراضيسي اونون آيري _ آيري سوبژكتيولرينين ( استان ، ايالت ، كانتون ، جمهوري ، و سايره... )اراضيلريندن عبارتدير ؛
- بئله دولتين عالي قانون وريجي ، اجرا اديجي ، محكمه حاكمييتلري مركزي دولته مخصوصدور ؛فدرال و يرلي اورگانلار آراسيندا سلاحيتلر بولگوسونو آناياسا معينلشديرير ؛
- فدراسيا سوبژكتلرينين ئوزونون ، قانون وريجي ، اجرا ايديجي و محكمه اوگانلاري ايله ياناشي آنا ياسالاري دا اولور ؛
- فدرال دولتلرده خاريجي سياست ، حربي و تهلوكه سيزليك سيستمي مركزي حاكمييتين الينده جمعلشير ؛
- فدرال دولتلرده ، سوبژكتيولرين دولت مستقيليي ، اهمييتلي درجه ده محدودلاشديرلير ؛
- فدرال دولتلر ، مركزله سوبژكتيولر آراسيندا كونوللو مقاويله لره اساسا يارانير .
بوتون قيد ائتيكلريميزه رغماَ ايراندا دمكراتيك اداره ائتمه سيستمي عنعنه سي اولمايبدير . بونا گوره مسئله يه علمي – پراتيك ياناشماق داها دا واجيب و مقصده اويغوندور . ميللتلر آراسيندا يارانان و يا ياراديلا بيله جك پروبلملري و فدراتيو دولت قورولوشونون يوخاريدا سادالاديغيميز آنلايش و ئوزليكلريني( سئجيوي خوصييتلريني ) نظره آلساق ، گوره ريك كي ، ايران كيمي چوخ ميللتي ئولكه ده ميللتلر حقوقونون تاميني و دمكراتيايا بير باشا ( بلاواسطه ) كئچمك اوچون امكان و شرائط يوخدور . ادور كي ،ميللي حاكمييتلرين و اوزون مدتلي مركزلشديريلمه ميش دولت قورولوشونون تاميني اوچون معين حاضرليق مرحله سي وباشقا سوزله كئچيد مرحله سي لازيمدير .
كئچيد مرحله سي و دولت قورلوشو
چوخ ميللتلي دولتلرده دمكراتيايا كِئچيد دورونده انسان حقوقلارينين قورونماسي ايله ياناشي, ميللتلر حاقلارينين تأمين اِديلمه سي اوچون هانسي دولت فورماسي,اِلَجه ده دولت قورلوشو مقبول ساييلا بيلر؟
مسئله يه آيدينليق گتيرمك اوچون دولت حقوق نظريه سينه اساسلانماق لازيمدير.
دولتچيلييه علمي ياناشماقلا چيخيش يوللاريني دا علمه سويكنَرك آختارماق لازيمدير.بوزامان آشاغيداكي سئواللار جوابلانماليدير.
1ـ چوخ ميللتلي اولكه لرده دمكراتيانين تأميني اوچون اوزون مدتلي دولت قورلوشو فورماسي لازيمدير,يوخسا قيسا مدتلي؟
2ـ چوخ ميللتلي اولكه لرده ميللي مقدراتيني تعين اِتمه پرينسيپينه اساسلاناراق ميللتلرين حقوقونون تأميني ايله ياناشي همين دولتلرده اراضي ومدني پروبلِملرين حللي اوچون كِچيد مرحله سينه اِحتياج وارمي؟
3ـ كِچيد مرحله سينين دولت قورلوشو نِجه اولماليدير؟
ادور كي :
- كِچيد دورو اوچون قيسا مدتلي دولت قورلوشو فورماسينين اساسلاريني حَياتا كِچيريلمه دن ؛
- چوخ ميللتلي اولكه لرده استيبدادان دمكراتيايا كِچمه دن؛
- ميللتلر حقوقونونو تأمين اِتمه دن اوزون مدتلي مركزلَشديريلمَه ميش دولت قورلوشونون حَياتاكِچيريلمه سي ممكن سوزدور.
كِچيد مرحله سي چوخ ميللتلي اولكه لرده آسيلي ميللتلرين ميللي آزادليق مبارزه سي نتيجه سينده يارانير.اقتصادياتين چوخ جهتليليي همين دولتلرين اقتصادي اساسلاريني تشكيل اِدير.بِله اولكه لرده استحصال مناسيبتلرينين غيرمتناسيبليي اوزون مدتلي دولت قورلوشونون فورمالاشماسينا مانع اولور.
چوخ ميللتلي دولتلرده استحصال مناسيبتلري ايله اجتماعي مناسيبتلرآراسيندا اويغونسوزلوق موجوددور.اِله بوناگوره ده انكيشاف اِتميش دولتلرين مدِليني چيخيش يولوكيمي گوسترَمك , اونون بيرباشاچوخ ميللتلي دولتلره تطبيقي ممكن دَييل . بو ايران كيمي چوخ ميللتلي دولت ده شاميلدير.
كِچيد مرحله سينده علمي سياستين ودولت علمينين, چوخ ميللتلي دولتلرده شرايطه اويغونلوغونومعين لشديرمك اوچون دولت حقوق نظريه سينه اساساً دولت فورماسي ودولت قورلوشوفورماسيني اوتَري نظردن كِچيريلمه سي اهميتلي اولاردي.
دولت فورماسي
دولت فورماسي ـ اوزلويونده قارشيليقلي علاقه ده اولان اوچ عنصرو جمعلشديرير:
ـ ايدارَچيليك فورماسي,
ـ دولت قورلوشو فورماسي,
ـ دولت رِژيمي فورماسي.
اداره چيليك فورماسي
بو دولتين عالي حاكميت ارگانلارينين قورلوشونو,اونلارين تشكيليني واونلارين آراسينداكي صلاحيتلر بولگوسو قايداسيني معين لَشديرير.بو عنصر هانسي ايداره اِتمه وظيفه لريني دَايشير؟
1ـ دولتين عالي ارگانلارينين يارانماسيني واونلارين قورلوشونومعين لَشديرير.
2ـ دولتين حاكميتي ايله وطنداشلار آراسيندا قارشيليقلي مناسيبتلري معين لَشديرير.
3ـ عالي ودولتين باشقا ارگانلاري آراسيندا قارشيليقلي مناسيبتلري معين لَشديرير.
دولت قورولوشو فورماسي
دولتچيليك مسئله سينده هرزامان دولت فورماسي ايله ياناشي,دولت قورلوشو فورماسي دا علمي شكيلده ايضاح اِديلير.
دولت قورلوشو فورماسي ـ دولتين تركيب حيصه لري ايله دولت حاكميتينين يِرلي ارگانلاري آراسيندا قارشيليقلي مناسيبتلرين خصوصيتلريني آشكار اِدن ميللي انضباطي اراضي قورلوشودور.ايداره چيليك فورماسيندان فرقلي اولاراق,دولتين فورمالاشماسي بورادا حاكميت,مستقيليك مركزده ويِرلرده بولگو باخيمدان تحليل اِدير.
دولت قورلوشو فورماسينين پرينسيپلري آشاغيداكيلاردير:
ـ دولتين داخيلي قورلوشونون هانسي حيصه لريندن عبارت اولدوغونو , بوحيصه لرين حقوقي عهده ليكلرينين وقارشيليقلي مناسيبتلريني معين لَشديرير.
ـ مركزله يِرلي ارگانلار آراسيندا مناسيبتلري معين لَشديرير.
ـ همين دولت ده كي هرميللتين منافعينه اويغون دولت فورماسيني معين لَشديرير.
دولت فورماسي ايله دولت قورلوشو فورماسينين ايضاح اِديلمه سينده مقصد چوخ ميللتلي اولكه لرده استيبدادان دموكراتيايا كِچمك اوچون كِچيد مرحله سينين قيسا مدتلي مركزلَشديريلمه ميش دولت فورماسي اولاراق,دولت قورلوشو فورماسينين وظيفه لريني اوزون مدتلي مركزلَشديريلمه ميش(ويا اوزون مدتلي مركزلَشديريلميش) دولت فورمالارينين بيرـ بيريندن فرقلنديرمكدير.
بعضي حالاردا علمي اساسي اولمادان چوخ ميللتلي دولتلرده استيبدادان دموكراتيايا كِچمك اوچون اوزون مدتلي دولت قورلوشو فورماسي (فدراتيو) ايرَلي سورولور.اما شرايط ونظريه لره گوره كِچيد مرحله سي مطلق لابددير
عموميتله,ايلك دَفه آمريكادا17-جي عصرين سونلاريندا چاغداش فِدرال دولت يارانميشدير. 87 ـ 1781 جي ايللرده آمريكانين 13 مستقيل دولت آراسيندا كونفِدراسيا قورولموشدور. او زامان ضعيف ايداره چيليك پرينسيپلري كونفِدراتيو دولتين اينكشافينا مانعه لر تورَديردي. بو مانعه لري آرادان قالديرماق اوچون 1786 جي ايلده فيلادِلفيا كنفرانسيندا جورج واشينگتن,بِنجامين فرانكلين,هاميلتون,ماديسون و موريس كيمي تانينميش شخصيتلرين تكليفلَري اساسيندا فِدرال دولت يارانير.اما قيد اِتمك لازيمديركي,آمريكا دا فِدراسيا ميللي اوزلليكلري نظره آلينمايب. قيساجا اولاراق قِيد اِتديميز بوعلمي ياناشمادا مقصديميز اوزون مدتلي مركزلَشديريلمه ميش دولت قورلوشو فورماسينين سَجيه وي خصوصيتلرينين حياتا كِچمه سي اوچون كِچيد مرحله سينه احتياجين اولدوغونو ديقته چاتديرماقدير.بِله كي, اوزون مدتلي دولت قورلوشو فورماسينين سَجيه وي خصوصيتلرينده كي ((فِدراسيا اراضي سي اونون آيري ـ آيري سوبيِكتلرينين اراضي سيندن فورمالاشير)),((فِدرال دولت مركزله سوبيِكتلر آراسينداكي موقاويله لر اساسيندايارانير)) شرطلري بوگون ايراندا اودَنمير.اونا گوره ده استيبداددان بيرباشا اوزون مدتلي مركزلَشديريلمه ميش دولتين يارانماسي ايمكانسيزدير.بوسببدن ده پروبلِمين حللي واوزون مدتلي مركزلَشديريلمه ميش دولت قورلوشونون يارانماسي اوچون كِچيد مرحله سي لابددور.خاطيرلاَداق كي , سون 10 ايلده بيرسيراچوخ ميللتلي آسيا و افريقا اولكه لرينده بيرباشااوزون مدتلي مركزلَشديريلمه ميش دولت قورلوشو فورماسيني حياتا كِچيرمك جَهدي اوغورسوزلوقلا نتيجه لَنيب. چونكي همين دولتلرده دموكراتيايانين تاميني اؤچون كِچيد مرحله سي نظره آلينماميشدير.بوايسه سياسي بحرانين دَرينلشمه سينه سبب اولوب.
بونلارا نمونه اولاراق سودان ، عراق ، افغانستان ئولكه لرينده دولت ده يشيكليكه رينه ( فورما و قورولوش باخميندان ) ئوته ري نطر سالاق.
چوخ ميللتلي ئولكه لرده استبداددان دمكراتيايا كئچيد اوچون و بو ئولكه لرده انسان حوقوقلاري ايله ياناشي ميللتلر حوقوقونون تاميينده بئله ئولكه لرين ميللي آزادليق دوروملاريني و بير_ برينه اوخشار جهتلريني ئوته ريده اولسا نظردن كئچيرمك ئونملي اولادي .
افغانستان ، عراق ، ايران و سودان بو ئولكه لرين اوخشار جهتلري آشاغيداكيلاردان عبارتدر:
1- ئوچونجو دونيا ئولكه لرينه منسوبدورلار ؛
2- چوخ ميللتلي ئولكه ديرلر ؛
3- مسلمان ئولكه لريدرلر ؛
4- دولت _اداره ائتمه سيستمي باخيميندان دموكراتيك عنعنه لري اولمايان ئولكه لرديرلر و سايره .
افغانستاندا ، عراقدا و سوداندا ديكتاتوري و مركزي شووينيست حاكيمييتلري ده يشدريلميشدير. آدي چكيلن ئولكه لرده فدراتيو دولت قورولوشونون اساسيندا يني آنا ياسا قبول اديلميشدير. آمما حاكمييت بولگوسو بو ئولكه لرده موجود ميللتلرين سائي اساسيندا قورولماديغنا گوره ،ميللي پروبلمللرهله ده دوام ادير. عراقدا توركمن و كورد پروبلمي ئوز حلليني تاپا بيلمير . بو ئوزو ئوزلويونده ينه ده يني قورولموش فدرال دولتلرده ميلتلر حقوقونون پوزولماسينين اساسني قويور. اله جه ده بو ئولكه لرده ديني پروبلملر ( شيعه و سني ) دوام ادير. سوداندادا آنالوژي سياسي – ميللي پروبلملر موجودور . 21 ايلليك وطنداش موحاربه سيندن سونرا ( بو موحاربه نتيجسينده 2 مليون انسان هلاك و 4 مليون انسان ئوز ئورد يووالاريندان ديدرگين دوشموشلر). 09.01.2005-ده موحاربه آپاران طرفلر آراسيندا صلح موقاويله سي باقلانميشدير. ئولكه ده فدراتيو دولت قورولوشو اساسيندا يني آناياسا قبول اديلميشدير . آمما بونلارا باخماياراق ئولكه نين دارفور ايالتينين ميللي-سياسي ايستكلري ،آدي چكيلن صلح موقاويله سينده هيچ مذاكره موضوسودا اولماميشدي. اونا گوره ده همن ايالتين آزادليق اودوسوخودمختارليق اوغروندا سيلاحلي مبارزه ني دوام اتديرير . قيد اتمك لازيم دير كي دارفور ايالتيني آزادليق اودوسونون سيلاحلي دويوشله رينين نتيجه سينده 70 مين انسان هلاك اولموش و 1 مليوندان آرتيق انسان ديده رگين دوشموشدور . همن موحاربه كندلي قارا ده ريلرين و عربلرين آراسيندا گئدير. اونلارين ميللي حقوقولارينين پوزولماسينا گوره بئله حاكمييت بولگوسونده ن اينجيكلديرلر. عين حالدا سوداندا مقدراتيني تعين ائتمه پرينسيپينين اجراسي موقاويله اساسيندا 2001-جي ايلده اجرا اولونماليدير.
يوخاريدا آدلاري چكيلن ئولكلرده فدراتيو دولت قورولوشو اساسيندا يني آناياسانين قبول اديلمه سينه باخماياراق ميللي و تهلوكسيزكيك پروبلملري ئوز حلليني تاپا بيلمير.
گوستريلن مقاملار اونا دلالت ادير كي ، چوخ ميللتلي ئولكرده اونيتار
( مركزلشديريلميش و يا واحد ) دولتده ن بلاواسطه ئوزون مدتلي مركزلشديريلمه ميش ( فدرال) دولت قورولوشو فورماسيناكئچمك و يا اجراسيندا معين حاضرليق( كئچيد ) مرحله سينه احتياج دويولور. نتيجه اعتباري ايله ايران دا چوخ ميللتلي ئولكه اولاراق ، مقدراتيني تعين ائتمه پرينسيپينين اجراسيندا و ائله جه ده دمكراتيانين غلبه چالماسيندا كئچيد مرحله سي لابودور.
كئچيد دولتينين وظيفه لري آشاغيداكيلاردان عبارتدير :
- انسان حقوقلاري ايله ياناشي ، ميللتلر حقوقونون تاميني ؛
- اراضي و مدني ( ديل پروبلمي چوخ ئونملي مسئله لردندير ) پروبلمللرين حللي ؛
- ميللي ستمه معروض قالميش ميللتلرين حقوقي مناسبتلريني نورمالارين ياراديلماسي ؛
- استحصال مناسبتلرينين غير متناسيبليني آرادان قالديرماق ؛
- استحصال قوه لري ايله اجتماعي مناسبتلرين تنظيملنمه سي ؛
- ميللي حاكميتلرين ياراديلماسي ؛
- مقدراتيني تامين ائتمه پرينسينين اجراسي ؛
- اوزون مدتلي مركزلشديريلمه ميش دولت قورولوشو فورماسينين ايلكين مرحله سينين ياراديلماسي .
مقدراتيني تعيين اِتمه پرينسيپي اساسيندا اولكه ده كي ميللتلر حقوقونون تأمين اِديلمه سي اوغروندا مباريزه ده هرميللتين اوز آدي آلتيندا فعاليت گوستريلمه سي واجيب شرط دير.دموكراتيك اولمايان دولتلرده هئِچ بيرميللت اوز ميللي ايستكلريني گَرچكلشديره بيلمير.بوندان اوتري همين ميللتلر مركزي حاكميت طرفيندن يورودولن شووينيست ميللي سياسته قارشي بيرگه مباريزه آپارماليديرلار.چونكي تاريخي تجربه گوستريركي,ميللي سيتَمه معروض قالان هرهانسي ميللت تك باشينا مركزه قارشي مباريزه ده مغلوب اولور.بونون تكرار اولماماسي اوچون بِله ميللتلر بيرليكده ميللي ـ سياسي پلاتفورمالاريني ياراتماليديلار.هابِله كِچيد مرحله سينده ميللي ظلمه معروض قالميش ميللتلرين مناسيبتلريني نتظيم لَين نورمالارمعين لَشمه ليدير.
بومرحله ده دولت فورماسي يالنيز جمهوريت اولمالي وقيسا مدتلي مركزلَشديريلمه ميش دولت قورلوشو فورماسي ياراديلماليدير.همين دولت قورلوشو فورماسي دموكراتيك دَيرلره اساسلاناراق هربيرميللتين سايينا اويغون اولاراق ميللي موسسلر مجليسيني فورمالاشديرماليدير.بومجليس ايسه اوز نوبه سينده اوزون مدتلي مركزلَشديريلمه ميش دولت قورلوشو فورماسينين يارانماسي اوچون حقوقي اساسلاري حاضيرلاماليدير . عين حالدا كِچيد دورونون مجليسي دولت باشچيسيني سِچيب,حكومت كابينِتيني فورمالاشديرير.بِله ليكله چوخ ميللتلي دولت كيمي ايراندادا ميللتلر حاقينين تأمينيده، كِچيدمرحله سينه احتياج دويولور ...عكس حالدا اولكه ميللي مناسبتلر و سياسي ـ دولت پروبلِملرينين حللينه ناييل اولا بيلمَيه جك.
بوتون بو علمي آناليزلردن و ايضاحلاردان مقصد اوندان عبارتدير كي ، مدني جمعييت ياراديلسين و حقوقي دولت حكم سورسون . بئله جمهورييتين دولت قورولوشونو ماهييت و مضمون باخيميندان نظردن كئچيرلمه سي ئونملي اولاردي :.
آساس آزادليقلار و حقوقلار ايرقي ، ميلليتي ، ديلي ، ديني و سياسي باخيشلاريندان ، ميللي _ اجتماعي مناسبتلريندن آسيلي اولماياراق ، قانون عاليلييني رهبر توتاراق اجرا اولونماليدير . دمكراتيك قانونلار و حقوقي دولتين يارانماسي عدالتين قورويوجوسو اولماليدير .
دولتين معاصر آنلا مينا گوره ، دولت وطنداشلارين قارشيليقلي مناسبتلرده حقوق نورمالاري اساسيندا فعالييت گوسترير .حقوقي دولتده حقوقون اوستونلويو اوزامان آپاريجي رول اويناير كي ، حقوق وطنداشلارين آزادليقينين اولچوسو كيمي چيخيش ائتسين . بئله قانونلارين اجراسي جمعييتده عدالتين تجسمي دور . يانليز قانون وريجي اورگانين انكشافي حقوقي دولتين قورولماسي اوجون يترلي دئيل .
همن اورگاندا قانونلار قبول اديليب ، باشقا اورگان طرفيندن اونلارين دوزگون حياتا كئچيريلمه مسي حقوقي دولتين عليهينه دير . دولتچيلين حقوقي اساسلاري، حقوقون حكمرانليقي ،استحصال قوه لرينين حقوقي برابرليي ، جمعييتين انكشافي و رفاهينين يوكسلديرلمه سيني اقتصادي جهتدن حياتا كئچيرير .
حقوقي دولتين اجتماعي اساسلاري آزاد وطنداشلارين اجتماعي ترقيسيني ئوزونده جمعلشديرير . انسان و اونون ماراقلاري هر زامان دقت مركزينده دير . اجتماعي عدالت ، هومانيزيم و ان ئونمليسي انسان لياقتينين قورونماسي حقوق دولتينين اخلاقي ديه رلريني تشكيل ادير و فرد ئوزه رينده هر جور ظلم و زوراكيليقي استيسنا ادير .
مختليف قانون وريجيليك و آوتوريتاريزم حقوقي دولتين يارانماسينا انگل توره دير . عين حالدا جمعيتين ترقيسيني لنگيدير. حقوقي دولتده هئچ بير حركت آناياسايا ضد اولماماليدير . آناياسانين عاليليي بو دولتين آيريلماز علامتيدير . قانون هر شئيدن ئونجه آناياسانين عاليلييني ، محكمه حقوق سيستميني ، قانون وريجي اوگانينين جمعييتده عدالت و حقوق ثابيتلييني ياراتماليدير . شخصييتين توخونومامازليقي ، تحصيل ، اجتماعي تامينات ، محكمه حقوقو فردي حقوقلارين تامين اولونماسي دئمكدير . عيني زاماندا شخصيت آزادليغينين تاميناتي دولتين حقوقي اساسلارينين مكمل اولدوغو اوبژكتيو اجتماعي ، تاريخي ، اقتصادي و معنوي زمينده حياتا كئچيريلير . دولت اورگانلاري حقوقا تابع اولمالي ، وظيفه لريني پوزدوقدا مسئولييته جلب اولونماليديرلار . حقوقي دولتين تشكيلي و فعاليتينين اساس پرينسيپي حاكمييت بولگوسوندن عبارتدير . عالي قانون وريجي ، اجرا اديجي و محكمه اوگانلارينين قانونا تابع اولماسي اساس شرطدير . بئله دولت قورولوشو مضمون و ماهييت اعتيباري ايله واحد دولت حاكمييتينين و توتاليتار اداه چيلينين قارشيسيني آلير . نظرده توتولان جمهوريتده ئولكه نين داخلي و خاريجي سيستمسنين اساس يونلري عالي قانون وريجي اورگان معينلشديرير . نتيجه اعتباري ايله عالي اجرا اديجي و محكمه حاكمييتلرينين فعالييتيني تنظيملير .
بئله ليگله سوزو گئدن جمهوريتن دولت مكانيزمينده قانون وريجي اورگانين اوستونلويو تامين اولونور . اجرا اديجي حاكيميت اورگانلاري واسيطه سي ايله قانون وريجي حاكمييت طرفيندن قبول اولونموش حقوق نورمالارينين رئاليزاسي تامين اولونور . اجرا اورگانلاري و دولتين وظيفه لي شخصلري قانوندا نظرده توتولمايان حقوق و وظيفه لريدن يارارلانا بيلمزلر .
محكمه اوگانلاري جمهوريتي هر هانسي حقوق پوزونتوسوندان قورويور . عدالت محكمه سي حقوقي دولتده يانليز محكمه اوگانلاري واسيطه سي ايله حياتا كئچيريلير . بو اورگان يانليز حقوقو و قانونو رهبر توتور . او قانون وريجي و اجرا اديجي اورگانلارين سوبژكتيو تاثيرلريندن آسيلي دئيل . عدالت محكمه سينين مستقليليي و قانونا تابع اولماسي ، وطنداشلارين حقوق و آزادليقلارينين قورونماسي جمهوريت دولتچيلينين قارانتيدير .
آناياسا حقوقي نظارت وظيفه سيني آناياسا محكمه سي يرينه يتيرمه ليدير . بو محكمه قانون وريجيليين حقوقي ياراديجيليغ ايشينده آناياسانين عاليلييني تامين ادير .
يوخاريدا قيد اولونان مقاملار نظرده توتولان جمهورييتين سئجيه وي خصو صيتلريني ئوزونده عكس اتديرير .